Atıyye-i Münâsibeye Mukâbil Neşîde-i Târîhiyye: An Unpublished Letter of Condolence by Mehmed Âkif Ersoy and a Chronogrammatic Poem of Uncertain Attribution

Öz

The document, measuring 350 x 240 mm and preserved in my personal archive, is a letter of condolence written by Mehmed Âkif Ersoy. The introduction provides details about the Süleyman Fâik Bey’s family. The deceased, Süleyman Fâik Bey, was the brother of Istanbul’s retired Chief Prosecutor Cemal Bey. Both were grandsons of Melek Pashazade and Ottoman Grand Vizier Melek Mehmed Pasha. Following these familial details, the letter includes a poem titled Neşîde-i Târîhiyye, composed in the aruz meter (feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün/faʿlün). Consisting of five couplets, the poem expresses sorrow over Süleyman Fâik Bey’s passing and is dated 18 Safar 1333/23 Kânûn-ı Evvel 1330 (5 January 1915). It is understood that the letter was likely sent from Berlin to Istanbul. The most intriguing aspect of the document is Âkif’s request for a gift in return for his poem, which is particularly noteworthy, as it contradicts the temperament attributed to Âkif in biographical sources. Moreover, to whom the poem belongs is also disputed. The emergence of a previously unknown letter through this article will contribute to Mehmed Âkif’s literary biography.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Âkif Ersoy
• Süleyman Fâik Bey
• patronage
• letter
• chronogrammatic poem.

Atıyye-i Münâsibeye Mukâbil Neşîde-i Târîhiyye: Mehmed Âkif Ersoy’un Yayımlanmamış Taziye Mektubu ve Aidiyeti Şüpheli Tarih Manzumesi

Öz

Şahsi arşivimde bulunan ve bu makaleye konu olan 350 x 240 mm ebadındaki belge, Mehmed Âkif Ersoy tarafından yazılmış bir taziye mektubudur. Belgenin girişindeki ifade, mektubun muhatabı olan aile hakkında bilgiler verir. Vefat eden kişinin ismi Süleyman Fâik Bey olup bu zat, İstanbul başsavcılığından emekli Cemal Bey’in kardeşidir. Cemal ve Süleyman Fâik beyler ise Melek Paşazâde ile Osmanlı sadrazamı Melek Mehemmed Paşa’nın torunudur. Mektupta Süleyman Fâik Bey’in aile bilgileri aktarıldıktan sonra ölümü için kaleme alınan Neşîde-i Târîhiyye başlıklı şiire yer verilmiştir. Manzume, aruzun remel bahrinde, feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün/faʿlün kalıbıyla yazılmıştır ve toplam beş beyitten oluşmaktadır. Şiirde, Süleyman Fâik Bey’in ölümü karşısında hissedilen üzüntü dile getirilmiştir. Şiir, 18 Safer 1333/23 Kânûn-ı Evvel 1330 (5 Ocak 1915) tarihinde kaleme alınmıştır. Bu tarihten hareketle mektubun muhtemelen Berlin’den İstanbul’a gönderildiği anlaşılmaktadır. Belgenin ilgi çekici tarafı ise Mehmed Âkif’in, mektubunun sonunda Neşîde-i Târîhiyye başlıklı şiirine uygun bir hediye beklediğini belirtmesidir. Bu istek, Âkif’in biyografi kaynaklarında belirtilen mizacına ters düşmesi açısından ilginçtir. Üstelik şiirin aidiyeti de tartışmalıdır. Bugüne kadar bilinmeyen bir mektubun bu makale vesilesiyle ortaya çıkarılması, Mehmed Âkif’in edebî biyografisine katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Âkif Ersoy
• Süleyman Fâik Bey
• patronaj
• mektup
• tarih manzumesi.

Kaynakça

1. Ahmed Remzî. Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz A 7994.
2. Ahmed Remzî. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz A 7995.
3. Ahmed Remzî. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz A 7996.
4. Ahmed Remzî. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz A 7998.
5. Ahmed Remzî. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz A 7999.
6. Ahmed Remzî. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz A 8000.
7. Ahmed Remzî. Mecmû‘a-i Eş‘âr. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz A 8001.
8. Azamat, N. (1995). Fahreddin Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 12, s. 83-84). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Bardakçı, M. (2013, 13 Ocak). Yazar ve şair dediğin hep parasızdır ve iktidardan da her zaman nemâlanmıştır. Habertürk Gazetesi. https://www.haberturk.com/. Erişim Tarihi: 18.10.2024.
10. Çakır, Ö. (2006). Türk edebiyatında ‘taziyetnâme’. Türklük Bilimi Araştırmaları (TÜBAR), 19, 269-291.
11. Dal, M. F. (2006). Fahreddin Erenden’in tasavvufî görüşleri (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
12. Düzdağ, E. (Proje Yürütücüsü) (2018). Meşrutiyetten Cumhuriyet’e Yakın Tarihimizin Belgesi 1908-1925 Sebîlürreşâd Mecmuası. (C. 13) (L. Çağırıcı, yay.) (İ. Türe, yay. haz.). İstanbul: Bağcılar Belediyesi Yayınları.
13. Efe, A. (2009). Sebilürreşad. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 36, s. 251-253). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Elmas, N. (2015). Berlin’de bir millî şair: Mehmet Âkif Ersoy. Mehmed Âkif, 100 Yıl Sonra Berlinde. (D. M. Doğan, haz.). içinde (s. 50-59). Ankara: Türkiye Yazarlar Birliği.
15. Erünsal, İ. E. (2008). The Archival Sources of Turkish Literary History. Sources of Oriental Languages and Literatures 85. Cambridge, Massachusetts: Harvard University.
16. Fuzuli (1956). Leylâ ile Mecnun. (N. H. Onan, haz.) İstanbul: Maarif Basımevi.
17. Işınsu Durmuş, T. (2021). Şair ve Sultan - Osmanlı’da Edebî Himaye. (1. bs). İstanbul: Muhit Kitap.
18. Işınsu Durmuş, T. (2009). Tutsal Elini Ben Fakîrin - Osmanlı Edebiyatında Hamilik Geleneği. (1. bs). İstanbul: Doğan Kitap.
19. İnal, İ. M. K. (1969). Son asır Türk şairleri. (C. 4). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
20. İnalcık, H. (2007). Klasik edebiyatın menşei: İranî gelenek, saray işret meclisleri ve musâhib şâirler. Türk Edebiyatı Tarihi. (T. S. Halman, O. Horata, Y. Çelik, N. Demir, M. Kalpaklı, R. Korkmaz ve M. Ö. Oğuz, haz.). içinde (s. 233-294). (2. bs.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
21. İnalcık, H. (2011). Has-Bağçede ‘Ayş u Tarab: Nedîmler Şâirler, Mutribler. (1. bs.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
22. İnalcık, H. (2003). Şair ve Patron - Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme. (1. bs.). İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
23. Kavas, İ. (2002). Mehmet Âkif Ersoy: mizacı ve san’atı. İslâm’ın İnsana Bakışı. (F. Karaman, haz.). içinde (s. 259- 265). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Elazığ Şubesi Yayınları.
24. Kılıç, A. (2013, 2 Ocak). Necip Fazıl’dan Menderes’e yalvaran mektuplar!. Habertürk Gazetesi. https://www.haberturk.com/. Erişim Tarihi: 18.10.2024.
25. King, M. L. (1994). The Death of the Child Valerio Marcello. Chicago, London: The University of Chicago Press.
26. Kon, K. (2015). Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı-Alman ittifakı ve Mehmed Âkif’in Almanya’ya gidişi. Mehmed Âkif, 100 Yıl Sonra Berlinde. (D. M. Doğan, haz.). içinde (s. 60-70). Ankara: Türkiye Yazarlar Birliği.
27. Mazıoğlu, H. (1987). Ahmet Remzi Akyürek ve şiirleri. Ankara: Sevinç Matbaası.
28. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmanî. (C. 6). (N. Akbayar, haz.). (S. A. Kahraman, Eski Yazıdan Aktaran). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
29. Mithat Cemal (1939). Mehmed Akif: Hayatı - Seciyesi - Sanatı - Eserleri - Ek “Kitapta Bahsi Geçen Muharrirlerin Eserleri”. 1. Baskı. İstanbul: Semih Lütfi Kitabevi.
30. Okay, O. (1989). Mehmed Âkif - Bir Karakter Heykelinin Anatomisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
31. Okay, O. ve M. E. Düzdağ (2003). Mehmed Âkif Ersoy. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 28, s. 432-439). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
32. Soysal, U. (2024). Mabeyn-i Hümayun’a sunulan şiirlerin edebi, tarihsel ve sosyal yönden analizi (1840-1878) (Doktora Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
33. Tatlısumak, U. (2016). Osmanlı uleması ve patronaj ilişkisi (Doktora Tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
34. Tuman, N. (1368). Tuhfe-i Nâ’ilî. Millî Kütüphane. Yazmalar, 06 Mil Yz B 611/1.
35. Turinay, N., M. R. Soydan ve S. Karakılıç (2021a). Arkamda Serilmiş Yere Bir Mazi - Mehmet Akif’in Mektupları. Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları.
36. Turinay, N., M. R. Soydan ve S. Karakılıç (2021b). Dünyanın Dört Bucağından Mehmet Akif’e Mektuplar. Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları.
37. URL-1. Paşa torununun mahkeme zaferi. (2015, 17 Aralık).
38. URL-2. Küçüker. M. S. (2024). “Necdet İşli ile Sözlü Tarih Görüşmesi”. Youtube. Dakika: 1:06:00-1:10:20. Erişim Tarihi: 01.07.2025. https://www.youtube.com/watch?v=5 qRepe-8WIQ.
39. Yeşil, F. (2019). Melek Mehmed Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. EK-2, s. 244-245). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.