İ’râb Teriminin Osmanlı Sahası Divanlarında Kullanımı Üzerine

Yıl 2025, Sayı: 66, 77 - 92, 25.12.2025

Erol Çöm

https://doi.org/10.21563/sutad.1730066

Öz

İslâm dininin kabulüyle birlikte Türkçeye Arapçadan pek çok kelime, tamlama ve gramer kuralları da girmeye başlamıştır. Çoğu iyi derecede Arapça bilen Osmanlı divan şairleri eserlerinde bu dilin çeşitli hususiyetlerinden faydalanmışlardır. Söz dizimi, kelime oluşturma yöntemleri, eril-dişil hususiyetleri gibi Türkçeden epeyce farklı bir dil olan Arapçanın bir başka özelliği de yazıda kısa ünlülerin harfle gösterilmemesidir. Bu yazı sisteminde harfin hangi kısa ünlüyle okunacağı veya ünlü alıp almayacağı hareke adı verilen özel işaretlere bırakılır. Aynı harflerden oluşan bir ibarenin anlamı harekesine göre değişir. İbarenin harekesini cümle içindeki yeri, verilmek istenen anlam, sözü edilenin cinsiyeti gibi etkenler belirler. Kelimenin özellikle son harfinin alacağı hareke üzerinde duran i’râb ilmi Osmanlı şairleri tarafından da bilinmektedir. Bu yazıda Arapça bir dilbilgisi terimi olan i’râb kelimesinin Osmanlı şairlerince kullanımı üzerinde durulmuş ve şairlerin bu terimi çoklukla hareke yerine kullandığı tespit edilmiştir. İnsan yüzündeki kaş, kirpik, göz, hat, ben gibi unsurların güzellik algısında Arap harfli metinlerdeki harekelerin anlama katkısı kadar kadar belirleyici olarak görüldüğü sonucu çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Divan şiiri , İ'râb , Hareke

On the Use of the Term I'rab in Ottoman Divans

Öz

With the acceptance of the Islamic religion, many words, phrases, and grammar rules have been introduced into Turkish from Arabic. Ottoman divan poets, most of whom knew Arabic well, made use of various aspects of this language in their works. Another feature of Arabic, which is a language quite different from Turkish, such as syntax, word formation methods, masculine-feminine attributes, is that short vowels are not shown in letters. In this writing system, which short vowel the letter will be read or whether it will be vowel or not is left to special signs called the hareke (vowel point). The meaning of a phrase consisting of the same letters varies according to its hareke. The phrase’s hareke is determined by factors such as its place in the sentence, the meaning intended, and the gender of mentioned term. The science of i'râb, which stands on the hareke that the last letter of the word will take, is also known by the Ottoman poets. This article examines the use of the Arabic grammatical term i’râb by Ottoman poets and concludes that poets mostly used this term instead of hareke. It has been concluded that elements such as eyebrows, eyelashes, eyes, lines and moles on the human face are seen as decisive in the perception of beauty as the contributions of the vowels in Arabic-lettered texts to the meaning.

Anahtar Kelimeler

Divan poet , i’rab , vowel point.

Kaynakça

• Ahterî, e.-K. M. (2017). Ahterî-yi kebîr. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Akkuş, M. (1993). Nef'î dîvânı. Ankara: Akçağ.
• Ayverdi, İ. (2011). Asırlar boyu târihî seyri içinde misalli büyük Türkçe sözlük (4. b.). İstanbul: Kubbealtı.
• Başpınar, F. (2013). Garâmî dîvân. İstanbul: İz Yayıncılık.
• Başpınar, F. (t.y.). Beyânî dîvân (inceleme - metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Çağbayır, Y. (2017). Arap asıllı Türk alfabesiyle yazılmış Türkçenin söz varlığı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Çavuşoğlu, M. (1977). Yahyâ Bey dîvan (tenkidli basım). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
• Demir, H. (2017). Lâzikîzâde Feyzullah Nâfiz ve dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Demirel, M. (1996). İbn-i Kemâl dîvân (tenkidli metin). İstanbul: Fakülteler Matbaası.
• Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca – Türkçe ansiklopedik lûgat (26 b.). Ankara: Aydın Kitabevi.
• Ercan, Ö. (2008). Peşteli Hisâlî dîvânı. Bursa: Gaye Kitabevi.
• Gürgendereli, M. (2002). Hasan Ziyâ'î hayatı - eserleri - sanatı ve divanı (inceleme - metin). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
• Kavruk, H. (2001). Şeyhülislâm Yahyâ divânı (tenkitli metin). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Kesik, B. (2018). Cenâbî dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Kurtoğlu, O. (2017). Lebîb dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Nâcî, M. (2009). Lügat-i Nâcî. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Nas, Ş. K. (2018). Celîlî dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Özönder, H. (2003). Ansiklopedik hat ve tezhip sanatları deyimleri, terimleri sözlüğü. Konya: Sebat Ofset Matbaacılık.
• Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
• Redhouse, J. W. (2016). Müntahabât-ı lügat-i Osmaniyye. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Sâmî, Ş. (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Dersa'âdet.
• Saraç, M. A. (2002). Emrî dîvânı. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Saraç, M. A. (2021). Kemâl Paşazâde dîvan ve diğer şiirler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tarlan, A. N. (1997). Necati Beg divanı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Taş, H. (2010). Vusûlî dîvân [inceleme-metin-çeviri-açıklamalar-dizin]. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Yavuz, K., & Yavuz, O. (2016). Muhibbî dîvânı (bütün şiirleri). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
• Yazıcı, G. E. (2017). Kâmî dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
• Yılmaz, K., & Yılmaz, O. (2018). Birgivî’nin El-Avâmîl’ine yapılan manzûm tercümeler. K. Yılmaz, & O. Yılmaz içinde, Balıkesirli Bir İslam Âlimi İmam Birgivî (Cilt 3, s. 629-660). Balıkesir: Balıkesir Büyükşehir Belediyesi.
• Yüksel, E. (1992). Birgivî. TDV İslâm ansiklopedisi (Cilt 6, s. 191-194). içinde İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.