Kazakistan’ın Sağlık Kanunundaki Hastanın Aydınlatılmış Rıza Hakkı

Öz

Hekim/sağlık çalışanı ve hasta arasındaki ilişki hasta hakları bağlamında, Kazakistan hukuk sisteminde 7 Temmuz 2020 tarihli ve 360-VI Sayılı Halk Sağlığı ve Sağlık Sistemi Hakkında Kanun'da düzenlenmektedir. Hasta haklarından olan aydınlatılmış rıza hakkı da söz konusu Kanun’da güvence altına alınmıştır. Aydınlatılmış rıza, tıbbi müdahalenin hukuka uygunluk koşullarından birisi olup, belki de en önemlisidir. Tıbbi müdahale, kişinin yaşamı, sağlığı ve beden bütünlüğü üzerinde ciddi sonuç doğurabileceğinden hasta ve hekim arasında karşılıklı hak ve yükümlülük ilişkisine yol açabilmektedir. Bu nedenle hasta ve hekim ilişkisi tıbbi boyutunun yanı sıra hukuki ve etik boyutlarıyla da önem arz etmektedir. Kazakistan Hukuku bakımından da önemli ve gelişmekte olan bir konu olarak tıbbi müdahaleye rıza tam da bu nedenle çalışma konusu yapılmıştır. Çalışmada, Kazakistan mevzuatında hastanın bilgi edinme hakkı ele alınacak, ardından aydınlatılmış rıza kavramının mevzuattaki tanımı incelenecektir. Ayrıca, Kazakistan hukuku sisteminde aydınlatılmış rızanın alınma sürecinin genel mevzuata dayalı olarak nasıl gerçekleştirdiği ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kazakistan Hukuku
• Hasta Hakları
• Aydınlatılmış Rıza
• Halk Sağlığı ve Sağlık Sistemi Hakkında Kanun
• Tıbbi Müdahaleye Rıza

The Patient’s Right to Informed Consent in Kazakhstan’s Health Code

Öz

The relationship between the physician or other healthcare professionals and the patient, within the context of patient rights, is regulated in the Kazakhstani legal system by the Code on Public Health and the Healthcare System dated 7 July 2020 and No.360-VI. Among the rights guaranteed by this Code is the patient’s right to informed consent. Informed consent constitutes one of the essential and perhaps the most important conditions for the legality of medical intervention. Medical intervention may give rise to a relationship of mutual rights and obligations between the patient and the physician, as it can have serious consequences for the patient’s life, health and physical integrity. Therefore, the patient-physician relationship is important not only in medical terms but also in legal and ethical terms. The concept of informed consent is an important and evolving issue in Kazakh Law, which is precisely why it has been chosen as the subject of this study. This paper first examines the patient’s right to information under Kazakhstani legislation, followed by analysis of the definition of informed consent provided in the relevant legal framework. Furthermore, it explores how the process of obtaining informed consent is regulated and implemented within the Kazakhstani legal system based on general legislation.

Anahtar Kelimeler

• Law of Kazakhstan
• Patients’ rights
• Informed Consent
• Code on Public Health and the Healthcare System
• Consent to Medical İntervention

Kaynakça

1. Adıgüzel S, ‘Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü’ (2014) 19(5) Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 943-995
2. Aker MS, ‘Bilgilenme-Açıklama-Aydınlanma-Algılama/Bilgilendirme ve Aydınlatma Kavramları’, in Yılmaz N ve Özcengiz D (eds), Bilgilendirilmiş Rıza (1. Baskı, Yetkin Yayınları 2020)
3. Aksüt M, ‘Hasta Hakları’ (LLM Thesis, T.C. Zirve Üniversitesi 2015)
4. Akçura Karaman AT, ‘Tıbbi Müdahalenin Uygunluğu Açısından “Aydınlatılmış Rıza” ve Unsurları’ (2023) 22(1) Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 549-586
5. Ayan M, Tıbbi Müdahalelerden Doğan Hukuki Sorumluluk, (Kazancı Hukuk Yayınları, 1991)
6. Ayan M ve Ayan N, Kişiler Hukuku (10. Baskı, Adalet Yayınevi 2022)
7. Aydın EF, Küçük ve Kısıtlılara Yönelik Tıbbi Müdahalelerde Aydınlatılmış Onam (Adalet Yayınevi 2019)
8. Bağçeci H, Hastanın Kendi Geleceğini Belirleme Hakkı (2. Baskı, On İki Levha Yayıncılık 2023)

9. Boran B, ‘Aydınlatılmış Rıza’ 1-3 Kasım (2007) Sağlık Hukuku Kurultayı (1. Baskı, Ankara Barosu Yayınları 2008) 85-103
10. Çelebi Ö, Medeni Hukuk Açısından Hekim ve Hasta İlişkisinde Müdahale Aydınlatılması, (1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık 2024)
11. Çilingiroğlu C, Tıbbi Müdahaleye Rıza (Fakülteler Matbaası, Filiz Kitabevi 1993)
12. Çobanoğlu N, ‘Tıp Etiğinden Tıp Hukukuna Hasta Hakkı Olarak Aydınlatılmış Onam’ (2009) Sağlık Hukuku Digestası (Ankara Barosu Yayınları) 70-86
13. Doğan C, ‘Hastanın Aydınlatılması ve Rızasının Alınması’, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Girne-Amerikan Üniversitesi, Sağlık Hukuk Sempozyumu, 2-3 Mart 2009) 111-219
14. Dural M, ‘Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü’ in Uluslararası I. Sağlık Hukuku Sempozyumu (1. Baskı, Kadir Has Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2011)
15. Dural M ve Öğüz T, Kişiler Hukuku (16. Baskı, Filiz Kitabevi 2015)
16. Ersoy N, ‘Aydınlatılmış Onam’ in Demirhan Erdemir A, Öncel Ö ve Aksoy Ş (eds), Çağdaş Tıp Etiği (2003)
17. Gülel İ, Tıbbi Müdahaleye Rıza (1. Baskı, Seçkin Yayınları 2017)
18. Işık Yılmaz ŞB, ‘Tıbbi Müdahalelerde Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü’ (2012) (98) TBB Dergisi 389-410
19. Güllüoğlu Y, ‘Türk Hukuku’nda “Hasta Hakları” Kavramı (Hukuki Nitelik ve Sonuçları)’ (LLM Thesis, T.C. İstanbul Kültür Üniversitesi 2008)
20. Günler Z, İnsan Hakları Açısından Aydınlatılmış Onam, (1. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2021)
21. Güzeldemir E, ‘Hasta Bilgilendirmenin Önemi’ in Çelik F (ed), Aydınlatılmış Onam (Konya-Karaman Tabip Odası 2006) 9-54
22. Hakeri H, ‘Türk Tıp Hukukunda Aydınlatma ve Tıbbi Müdahalelerde Bilgilendirilmiş Rıza Alınması Yönetmeliği Taslağı’ (2006) 3(2) Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 31-48
23. Hakeri H, Tıp Hukuku (el kitabı), (24. Baskı, Seçkin Yayınları 2021)
24. Hatun Ş, Hasta Hakları, (1. Baskı, İletişim Yayınları 1999)
25. Helvacı S, Gerçek kişiler (6. Baskı, Legal Yayıncılık 2016)
26. Kahraman Z, ‘Medeni Hukuk Bakımından Tıbbi Müdahaleye Hastanın Rızası’ (2016) 7(3) İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 479-510
27. Kaya M, ‘Hekimin Hastayı Aydınlatma Yükümlülüğünden Kaynaklanan Tazminat Sorumluluğu (2012) (100) TBB Dergisi 45-82
28. Onaran B, ‘Hasta Hakları’ (2004) 1(2) Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 273-323
29. Oğuzman MK, Seliçi Ö ve Oktay-Özdemir S, Kişiler Hukuku (Gerçek ve Tüzel Kişiler) (22. Baskı, Filiz Kitabevi 2024)
30. Oral T, ‘Hekimin Aydınlatma ve Hastanın Rızasını Alma Yükümü’ (2011) (2) Ankara Barosu Dergisi 185-209
31. Ozanoğlu HS, ‘Hekimlerin Hastalarını Aydınlatma Yükümlülüğü’ (2003) 52 (3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 55-77
32. Özcan BG ve Özel Ç, ‘Kişilik Hakları- Hasta Hakları Bağlamında Tıbbi Müdahale Dolayısıyla Çıkan Hukuki İlişkide Hekimin Hastayı Aydınlatma Yükümlülüğü ve Aydınlatılmış Rızaya İlişkin Bazı Değerlendirmeler’ (2007) 10(1) Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi 49-73
33. Özcan Büyüktanır BG ve Okyar D, Tıp Hukuku Kısa Ders Kitabı (1. Baskı, Yetkin Yayınları 2023)
34. Özcan FI, ‘Tıbbi Müdahalelerde Aydınlatılmış Onam’ (LLM Thesis T.C. Marmara Üniversitesi 2008)
35. Özdemir H, ‘Teşhis ve Tedavi Sözleşmesinde Hekimin Hastaya Aydınlatılma Yükümlülüğü’ (2008) 12(3-4) Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 348
36. Özsunay E, ‘Alman ve Türk Hukuklarında Hekimin Hastayı Aydınlatma Ödevi ve İstisnaları’, Türk Hukukunda Hekimin Hukuki ve Cezai Sorumluluğu, Sorumluluk Hukukundaki Gelişmeler V. Sempozyumu (12-13 Mart 1982, Fakülteler Matbaası, İstanbul 1984) 31-59
37. Öztan B, Kişiler Hukuku Gerçek kişiler (11. Baskı, Yetkin Yayınları 2021)
38. Şenocak Z, ‘Küçüğün Tıbbi Müdahaleye Rızası’ (2001) 50(4) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 65-80
39. Petek H, Sağlık Hukuku (Anadolu Üniversitesi Yayınları 2014)
40. Polat O, Tıbbi Uygulama Hataları (2. Baskı, Seçkin Yayınları 2015)
41. Uygur A, ‘Hekimin Sözleşmeden Doğan Sorumluluğu’ (PhD Thesis T.C. Ankara Üniversitesi 2009)
42. Ünver Y, ‘Türk Tıp Hukukunda Rıza’ (2006) 3(2) Yeditepe Üniversitesi Hukuk fakültesi Dergisi 227-288
43. Yardım İ, Tüketici Olarak Hasta Hakları (1. Baskı, Adalet Yayınevi 2016)
44. Yavuz İpekyüz F, Türk Hukukunda Hekimlik Sözleşmesi (1. Baskı, Vedat Kitapçılık 2006)
45. Yenerer Çakmut Ö, Tıbbi Müdahaleye Rızanın Ceza Hukuku Açısından İncelenmesi, (1. Baskı, Legal Yayıncılık 2003)
46. Yüzbaşıoğlu C, İdare ve Personel Yönüyle Sağlık Hizmetlerinden Kaynaklanan Sorumluluk, (1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, 2020)
47. Zeytin Z, ‘Hasta-Hekim İlişkisinde Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü’, in Tevfik Özlü (ed), 4. Türk-Alman Tıp Hukuku Sempozyumu (2007) 165-190
48. Денсаулық сақтау саласындағы есепке алу құжаттамасының нысандарын, сондай-ақ оларды толтыру жөніндегі нұсқаулықтарды бекіту туралы, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2020 жылғы 30 қазандағы № ҚР ДСМ-175/2020 бұйрығы (Sağlık Alanında Muhasebe Dokümantasyon Formlarının Onaylanması ve Bunların Doldurulmasına İlişkin Talimatlar Hakkında Kazakistan Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı’nı 30 Ekim 2020 Tarihli “KR DSM- 175/2020” Sayılı Emri), son E.T.: 07.12.2025
49. Запольский С. и Пестрикова А, ‘Становление Института Информированного Согласия В Медицине’ (2024) № 1 Правовая Информатика 20-28
50. Инвазиялық араласулар кезінде пациенттің ерікті түрдегі жазбаша келісімінің нысанын бекіту туралы, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2015 жылғы 20 мамырдағы № 364 бұйрығы (Hastanın İnvaziv Girişimler İçin Yazılı Gönüllü Rıza Formunun Onaylanması Hakkında Kazakistan Cumhuriyeti Sağlık ve Sosyal Kalkınma Bakanlığı’nın 20 Mayıs 2015 tarihli ve 364 sayılı Emri son E.T.: 07.12.2025
51. Информированное согласие пациента на оперативное лечение (Cerrahi tedavi için hastanın aydınlatılmış rızası) son E.T.: 07.12.2025
52. Информированное согласие пациента на операцию переливания компонентов крови (Kan bileşeni transfüzyonu ameliyatı için hastanın aydınlatılmış rızası) son E.T.: 07.12.2025
53. Колоколов Г, Защита Прав Пациентов (Народный Юрист 2010)
54. Комментарий к Гражданскому кодексу Республики Казахстан (Общая часть), (Kazakistan Cumhuriyeti Medeni Kanunu Şerhi (Genel Hükümler) < https://prg.kz/document/?doc_id=1019750&pos=21;92&doc_id2=1019750&sub_id2=170000&pos2=532;22> son E.T.: 03.02.2026
55. Қазақстан Республикасында стационарлық жағдайларда медициналық көмек көрсетуді ұйымдастыру стандартын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 24 наурыздағы № ҚР- ДСМ-27 бұйрығы (K.C. Sağlık Bakanı’nın 24 Mart 2022 tarihli ve KR-DSM-27 sayılı Emri ile onaylanan “Kazakistan Cumhuriyeti’nde Yatılı Hasta Bakımında Tıbbi Bakım Organizasyonunun Standardı”) son E.T.: 07.12.2025
56. Республикасының 2020 жылғы 7 шілдедегі № 360-VI Халық Денсаулығы және Денсаулық Сақтау Жүйесі туралы Кодексі (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 7 Temmuz 2020 tarihli 360-VI Sayılı Halk Sağlığı ve Sağlık Sistemi Hakkında Kanun) son E.T.: 07.12.2025
57. Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 27 желтоқсандағы № 268-XIII Азаматтық Кодексі (Жалпы Бөлім), (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 27 Aralık 1994 tarihli ve 268-XIII Sayılı Medeni Kanunu (Genel Hükümler) son E.T.: 03.02.2026
58. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 1 шілдедегі №409 Азаматтық Кодексі (Ерекше Бөлім), (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 1 Temmuz 1999 tarihli ve 409 Sayılı Medeni Kanunu (Özel Hükümler) son E.T.: 07.12.2025
59. Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі № 235-V Әкімшілік Құқық Бұзушылық туралы Кодексі, (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 5 Temmuz 2014 tarihli ve 235-V Sayılı İdari Suçlar Hakkında Kanun) son E.T.: 07.12.2025
60. Қазақстан Республикасының Конституциясы, (30 Ağustos 1995 tarihli Kazakistan Cumhuriyeti’nin Anayasası) son E.T.: 07.12.2025
61. Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 3 шілдедегі № 226-V Қылмыстық Кодексі, (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 3 Temmuz 2017 tarihli ve 226-V Sayılı Ceza Kanunu) son E.T.: 07.12.2025)
62. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 16 қарашадағы №405-V Міндетті Әлеуметтік Медициналық Сақтандыру Туралы Заңы, (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 16 Kasım 2015 tarihli ve 405-V Sayılı Zorunlu Sosyal Sağlık Sigortası Hakkında Kanun) son E.T.: 07.12.2025
63. Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы № 518- IV Неке (Ерлі-Зайыптылық) Және Отбасы Туралы Кодексі, (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 26 Aralık 2011 tarihli ve 518-IV Sayılı Evlilik ve Aile Hakkında Kanun) son E.T.: 07.12.2025
64. Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 4 маммырдағы № 274- IV Тұтынушылардың Құқықтарын Қорғау Туралы Заңы, (Kazakistan Cumhuriyeti’nin 4 Mayıs 2010 tarihli ve 274-IV Sayılı Tüketici Haklarının Korunması Hakkında Kanun) son E.T.: 07.12.2025
65. Ракова А, ‘Добровольное информированное согласие пациента на медицинское вмешательство: проблема надлежащего оформления’ (2007) Услуги: проблемы правового регулирования и судебной практики: сборник научных трудов 1-5
66. Рожкалнс Р, ‘Реализация принципа добровольного информированного согласия на медицинское вмешательство’ в Добровольное информированное согласие как основополагающий принцип защиты прав человека в сфере биомедицины (конференция, Crowne Plaza, Минск, 2017), 30-37
67. Сайынов М, Кульниязова А, Сисенбаева А, ‘Информированное добровольное согласие пациента’ (2021) 2(42) Journal of Health Development 69-75
68. Киздарбекова А и Прудникова М, ‘Проблемы Реализации Права Пациента На Информацию в Республике Казахстан’ (2018) 11(208) Zanger 44-47
69. Сулейменов М и Басин Ю, Гражданское право Том 1 (Издательство КазГЮА 2000)
70. Стеценко С, Пищита А и Черепов В, Медицинское право (общая часть) (1-е издание, Москва 2004)
71. Стеценко С, Гончаров Н, Стеценко В и другие, Медицинское право: учебник (РМАПО 2011)
72. Стамбольский Д, Брызгалина Е, Ефименко А, Аласания К, Шкомова Е, Гавриленко С, Вархотов Т и Мацкеплишвили С, ‘Информированное согласие на получение и использование клеточного материала человека: нормативно-правовое и этическое регулирование’ (2018) 23(12) Российский кардиологический журнал 84-90
73. Стандарт получения информированного согласия пациентов на инвазивные лечебные и диагностические процедуры (Hastaların İnvaziv Tedavi ve Teşhis Prosedürler İçin Aydınlatılmış Rıza Alma Standardı) son E.T.: 07.12.2025
74. Тлембаева Ж, Даулетханова А, Караев А и другие, Медицинское право (1-е издание, Medet Group 2022)
75. Тлембаева Ж, Жаппарова А, Степкина Е и другие, Защита прав медицинских и фармацевтических работников: практическое руководство (1-е издание, Астана: Medet Group 2025)
76. Тихомиров А, Организационные начала публичного регулирования рынка медицинских услуг (Статус 2001)