Sünnî Siyaset Düşüncesinin 10-13. Asırlar Arasındaki Değişimi: Şia Karşıtlığından Sünnî Siyasal Teolojisine

Bu çalışma, Sünnî siyaset düşüncesinin “bir saltanat ideolojisi olarak Sünnî siyasal teolojisine” dönüşümü sürecindeki temel argümanların ortaya konduğu 10 ila 13. asırları kapsayan tarihsel dönemi incelemektedir. İlâhî vahye dayanan öğretileri temel alan siyasal teolojinin en belirgin özelliği, siyasal meşrûluğun tesisinde dünyevî/beşerî referanslardan ziyade ilâhî referansların hâkim kılınmasıdır. İslâm tarihindeki en büyük mezhepsel kırılmayı teşkil eden Sünnîlik ile Şia arasındaki ayrımın temelinde de bu nokta yatmaktadır. Nitekim Şia, imâmet teorisi bağlamında hem imâmeti peygamberliğin bir devamı olarak görmesi bakımından hem de imâmlara peygamberlere has olan kutsî özellikler yüklemek bakımından kendisini en başından beri siyasal teolojik bir zeminde ifade etmiştir. Oysa, Şia’ya karşıt olarak, Sünnîliğin ilk devrinde siyasetin maddî meşrûluk kaynakları seçim, meşveret ve şûra gibi beşerî kaynaklara dayanmaktaydı. Yine, halifelerin insanî yönlerinin ön planda olduğu Sünnîliğin ilk devrinde halifelerin kendilerini Allah’ın değil Hz. Peygamber’in halifesi olarak görmeleri bakımından siyasetin manevî meşrûluğu da ilâhî değil beşerî kaynaklıydı. Ancak, hilafetin saltanata dönüşmesiyle siyasetin maddî meşrûluk temelini hükümdarın Allah tarafından seçildiği kabulünden hareket eden saltanat rejimi almıştır. Hilafetin saltanata dönüşmesini takiben Allah’a, Kur’an’a ve Hz. Peygamber’e yönelik referanslar vesilesiyle bir manevî meşrûiyet tesis edilmeye çalışılırken, halifelere de insan-üstü meziyetler atfedilmiştir. Hilafet, Emevîlerle saltanata dönüşmüş; bu dönemde bir saltanat ideolojisi olarak gelişen hilafet teorisi, esasen Abbasîlerin ciddî zayıflama emareleri gösterdiği 10. asrı takiben siyasal teolojik bir söylemin hâkim olduğu daha incelikli bir sisteme kavuşmuştur. Söz konusu dönemde Sünnî siyaset düşüncesi, maddî ve manevî meşrûluk kaynaklarının dünyevî/beşerî olmaktan çıkarak ilâhî kaynaklara yönelmesi bakımından büyük bir değişime uğramış ve nihayetinde de karşı çıktığı Şia’nın imâmet teorisine yaklaşmıştır.