A New Classification Model in Scientific Tafsīr: A Methodological Categorization Centered on the Claim of iʿjāz
Öz
This study focuses on scientific tafsīr, which has become one of the most intriguing yet controversial fields within modern Qur’anic studies. It argues that scientific tafsīr is often evaluated wholesale within the framework of Qur’anic iʿjāz (inimitability), whereas in reality it represents a multi-layered phenomenon that encompasses diverse aims and methodologies. The prevailing reductionist approach prevents this exegetical trend from developing in depth and from overcoming its inherent weaknes-ses, ultimately trapping the debate in a circular pattern. Although there have been certain attempts at typology in the literature, these are generally limited in scope, failing to examine in sufficient detail the distinctive features, aims, and epistemological foundations of each subtype. Seeking to address this gap, the present article adopts neither an apologetic nor a polemical stance. Instead, it classifies scientific tafsīr under two main categories—those centered on iʿjāz claims and those independent of them—and identifies several original subtypes within each category. These subtypes are analyzed in terms of their content, methodology, and degree of speculation. Employing a qualitative research design and document analysis, the study concludes that scientific tafsīr cannot be evaluated monolit-hically. Certain subtypes stand relatively free from objections and are broadly acceptable, while ot-hers exhibit high levels of speculation and significant risk of falsification. In conclusion, the article underscores the heterogeneous nature of scientific tafsīr and highlights the need for discussions to proceed on a more specific, sound, and methodologically consistent basis. The proposed typology, while open to further refinement, provides a conceptual and methodological framework that may guide future studies and debates in this field.
Anahtar Kelimeler
Bilimsel Tefsirde Yeni Bir Tasnif Modeli: İՙcâz İddiası Merkezli Metodolojik Bir Sınıflandırma
Öz
Bu çalışma, modern dönem Kur’an araştırmalarının en ilgi çekici ve bunun yanında en tartışmalı alanlarından biri olan bilimsel tefsir konusuna odaklanmıştır. Bu çerçevede çalışmada bilimsel tefsirin genellikle toptancı bir yaklaşımla Kur’an’ın iՙcâzı kapsamında değerlendirildiği, oysa bu yaklaşımın farklı amaç ve yöntemleri barındıran çok katmanlı bir olgu olduğu savunulmaktadır. Zira bilimsel tefsire yönelik bu eksik ve tek boyutlu tutum bilimsel tefsirin daha fazla derinleşmesini ve zaaflarından mümkün olduğunca arınmasını engellemekte ve bu alandaki tartışmaları kısır bir döngüye hapsetmektedir. Bilimsel tefsirle ilgili mevcut literatürde bazı tasnif girişimleri olsa da bunların genellikle yüzeysel kaldığı, alt türlerin ayırt edici özelliklerini, amaçlarını ve epistemolojik temellerini yeterince irdelemediği görülmektedir. Söz konusu eksikliği giderme amacıyla makalede katı bir eleştirel ve apolojik tutumdan uzak durularak, bilimsel tefsir iՙcâz merkezli olanlar ve olmayanlar şeklinde iki ana kategoride tasnif edilmiş, bu iki tasnife özgün alt türler belirlenmiş ve bu türler muhteva, yöntem ve spekülatiflik düzeyleri açısından analiz edilmiştir. Nitel araştırma yöntemi yanında, doküman analiz tekniğinin kullanıldığı bu çalışmada, bilimsel tefsirin tekdüze değerlendirilmemesi gerektiği, zira bu yaklaşımın alt türlerinin bir kısmının bilimsel tefsire yönelik itiraz ve eleştirilerden büyük ölçüde uzak, geniş kabule mazhar olabilecek sınırlar içinde kaldığı, bazı türlerinde ise spekülatif boyutun ve yanlışlanma riskinin belirgin biçimde yüksek olduğu neticesine varılmıştır. Sonuç olarak makale bilimsel tefsirin alt türlerine odaklanıp onun heterojen yapısına dikkat çekerek bu konudaki tartışmaların daha spesifik seviyede, sağlıklı ve tutarlı bir zeminde yürütülmesine katkı sunmayı hedeflemektedir. Ayrıca makalede önerilen ve geliştirilmeye açık tasnif, ileride yapılacak çalışmalar ve tartışmalar için kavramsal ve yöntemsel bir çerçeve sunma potansiyeli taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler
نموذج تصنيف جديد في التفسير العلمي: تصنيف منهجي مرتكز على دعوى الإعجاز
Öz
تركّز هذه الدراسة على موضوع التفسير العلمي، الذي يُعَدّ من أكثر مجالات الدراسات القرآنية الحديثة إثارةً للجدل في الوقت نفسه. وتذهب إلى أنّ التفسير العلمي غالبًا ما يُتناول بطريقة إجمالية في إطار إعجاز القرآن، مع أنّه في حقيقته ظاهرة متعدّدة الطبقات تنطوي على مقاصد ومناهج متنوّعة. إنّ هذا المنظور الاختزالي يحول دون تعميق هذا الاتجاه التفسيري وتحريره من مواطن ضعفه، ويجعل النقاشات تدور في حلقة مفرغة. ورغم وجود بعض محاولات التصنيف في الأدبيات، فإنّها بقيت في الغالب سطحية ولم تُبرز بالقدر الكافي الخصائص المميِّزة لكلّ نوع، ولا مقاصده، ولا أسسه الإبستمولوجية. ومن أجل سدّ هذه الثغرة، يقترح البحث تصنيفًا جديدًا يقوم على قسمة التفسير العلمي إلى قسمين رئيسين: ما كان مركزه دعوى الإعجاز، وما لم يكن كذلك. وتندرج تحت كلّ منهما أنواع فرعية أصيلة جرى تحليلها من حيث المضمون والمنهج ودرجة الطابع الافتراضي. وقد استُخدمت في هذه الدراسة منهجية البحث النوعي مع تقنية تحليل الوثائق، وانتهت إلى أنّ التفسير العلمي لا ينبغي النظر إليه ككتلة واحدة؛ إذ إنّ بعض أنواعه أبعد عن الاعتراضات وأقرب إلى القبول العام، بينما يتّسم بعضها الآخر بارتفاع مستوى الافتراضية ومخاطر التخطئة العلمية. وفي الختام، يبرز المقال الطبيعة المتغايرة للتفسير العلمي، ويدعو إلى جعل النقاشات في هذا المجال أكثر تخصيصًا ورسوخًا واتساقًا منهجيًا. كما أنّ التصنيف المقترَح، على الرغم من قابليته للتطوير، يمثّل إطارًا مفاهيميًا ومنهجيًا يمكن أن يفيد الدراسات والحوارات المستقبلية
Anahtar Kelimeler
