The Fundamental Texts that Shaped al-Andalus’s Manuscript Orthographic Tradition

Abstract

When the history of the Science of Qurʾanic Readings (ʿIlm al-Qirāʾāt), together with its sub-disciplines, is examined, it becomes evident that the Andalusian scholarly milieu made signi-ficant contributions to the development of this field. Indeed, when one surveys the major works that stand out in matters related to Qirāʾāt, Andalusian scholars consistently occupy a prominent place. This prominence is most clearly visible in the field of mushaf orthography (imlāʾ al-muṣḥaf), for it is a historical reality that the foundational texts of this discipline bear the signatures of Andalusian authorities. The earliest examples of these works date back to the second Islamic century, and they display a cumulative scholarly progression, with each subsequent text further refining and expanding the knowledge presented in earlier ones. Cen-tered on identifying and preserving the features of the rasm ʿUthmānī—the orthographic style of the earliest Qurʾān codices prepared during the caliphate of ʿUthmān b. ʿAffān—these treatises became especially significant during the era of printed muṣḥafs, when adhe-rence to the rasm ʿUthmānī gained heightened importance.The hybrid orthographic practices that emerged in the fourth Islamic century and came to dominate the manuscript tradition for centuries were later viewed as deviations during the age of print. Consequently, the call for returning to a strict rasm ʿUthmānī intensified. These developments brought the works of two Andalusian scholars—al-Dānī (d. 444/1053) and Abū Dāwūd b. Najāḥ (d. 496/1103)—to the forefront, and printed Qurʾāns generally relied on their texts as authoritative references.Such circumstances underscore the need for studies that analyze the primary works shaping the Andalusian legacy of mushaf orthography and explore the relationships between them. The present article arises from precisely this scholarly need: it classifies these foundational texts and attempts to clarify the specific contributions each one made to the Andalusian tradition.

Keywords

• Mushaf Orthography,
• Andalusia,
• al-Dânî,
• Abû Dâwûd,
• al- Balansî,
• al-Shâtibî,
• al-Harrâz.

النصوصُ الأساسيّةُ التي شكّلت التّراث الأندلسيّ في إملاءِ المصاحف

Öz

عند دراسة تاريخ علم القراءات بمختلف فروعه، يتبيّن أنّ الأندلس قد أسهمت إسهامًا كبيرًا في تطوّر هذا العلم؛ إذ تُذكر أسماء علماء الأندلس في مقدّمة المصنّفات البارزة المتعلّقة بموضوعات هذا العلم. ويُعدّ موضوع إملاء المصاحف من أبرز المجالات التي تظهر فيها هذه المزيّة؛ إذ تحمل أهمّ المتون المؤسِّسة لهذا الفنّ توقيع علماء أندلسيين.وترجع أوائل هذه المتون إلى القرن الثاني الهجري، وقد حقّقت تطوّرًا مستمرًّا من خلال تراكم الجهود العلمية في كلّ مرحلة لاحقة. وتدور هذه المتون حول تحديد خصائص أسلوب الكتابة الموجود في المصاحف الأولى التي نُسخت في عهد الخليفة عثمان بن عفّان رضي الله عنه، والمعروف بـ الرَّسم العُثماني، واتّخاذه أساسًا في كتابة المصاحف.ومع بروز الاهتمام الكبير بالرسم العثماني في عصر الطباعة، اكتسبت هذه المتون أهميّة إضافيّة. وقد عُدّ منهج الإملاء المختلط الذي ظهر ابتداءً من القرن الرابع الهجري، واتبعه خطّاطون كبار عبر قرون طويلة، خروجًا عن المثاليّ في نظر المهتمّين بالطباعة، ممّا أدّى إلى تنامي الدعوة إلى العودة إلى الرسم العثماني الصافي.وقد أسهمت هذه التطوّرات في إبراز مكانة مؤلَّفيْن أندلسيَّيْن هما: الإمام الداني (ت 444هـ) و أبو داود بن نجاح (ت 496هـ)، إذ اعتُمدت مصنّفاتهما أساسًا في تعيين الإملاء في المصاحف المطبوعة. وقد أدّت هذه الظاهرة إلى بروز الحاجة لدراسة المتون الرئيسة التي شكّلت هذا الإرث الأندلسي، وتحليل العلاقات بينها.والباعث الرئيس وراء كتابة هذه الدراسة هو تلبية تلك الحاجة. ففي هذا البحث تُقسَّم المتون التي شكّلت رصيد الإملاء الأندلسي إلى مجموعات، ثم يُسعى إلى بيان إسهام كلّ متن في تكوين هذا التراث.

Anahtar Kelimeler

• إملاء المصاحف,
• الأندلس,
• الداني,
• أبو داود,
• البلنسي,
• الشاطبي,
• الحَرَّاز,

Endülüs’ün Mushaf İmlası Birikimini Şekillendiren Temel Metinler

Öz

Alt disiplinleriyle birlikte Kıraat İlmi tarihi tetkik edildiğinde Endülüs coğrafyasının bu ilmin gelişimine büyük katkı sunduğu görülür. Zira Kıraat İlmini ilgilendiren konularda öne çıkan eserlere bakıldığında Endülüslü âlimler hep ilk sıralarda anılmaktadır. Bu mazhariyetin en net görüldüğü alan-ların başında Mushaf imlası konusunun geldiği bir gerçektir. Zira Mushaf imlası edebiyatının en te-mel metinlerinde Endülüslü âlimlerin imzası vardır. İlk örnekleri hicri ikinci asra kadar giden bu me-tinler, bir sonraki bir öncekindeki ilmi birikimi geliştirecek şekilde sürekli ilerleme kat etmişlerdir. Hz. Osman zamanında istinsah edilen ilk Kur’an nüshalarının resm-i Osmânî olarak ifade edilen imla tarzının özelliklerini belirlemeyi ve mushaf kitabetinde esas almayı mihver alan bu metinler, özellikle matbuat dönemi mushaf çalışmalarında resm-i Osmânî’yi esas alma hassasiyetinin tavan yapmasıyla birlikte daha bir önem kazanmıştır. Dördüncü asırla birlikte kendini gösteren ve mushaf tarihine dam-ga vuran hattatlarca uzun yıllar takip edilen karma imla anlayışı, matbuat döneminde idealden sapma olarak değerlendirilmiş, buna bağlı olarak da resm-i Osmânî’ye dönüş fikri güçlenmiştir. Tüm bu gelişmeler Endülüs’lü iki âlim Dânî (öl. 444/1053) ve Ebû Dâvûd b. Necâh’ın (öl. 496/1103) metinle-rinin öne çıkmasına yol açmış, matbuat dönemi mushaflarında imla genellikle bu iki metne dayalı olarak tespit edilmiştir. Endülüs’ün mushaf imlası birikimini ön plana çıkaran bu gelişmeler, başta söz konusu iki eser olmak üzere anılan birikime şekil veren ana metinleri ve bu metinler arası ilişkile-ri irdeleyen çalışmalara ihtiyaç doğurmuştur. İşte bu yazıya vücut veren ana saik de söz konusu ihti-yaçtır. Yazıda Endülüs’ün imla birikimini şekillendiren metinler kendi içinde bir gruplamaya tabi tutulacak, akabinde de her bir metnin katkı boyutunun ortaya çıkarılmasına çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Mushaf İmlâsı,
• Endülüs,
• Dânî,
• Ebû Dâvûd,
• Belensî,
• Şâtıbî,
• Harrâz.

Kaynakça

1. Aslan, Nevrin Nur. Mushaf imlası edebiyatının kaynak analizi: Dânî’nin el-mukni’i örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
2. Bû-gazâle, Abdülkerîm. “el-İmâm Ebû’l-Hasen el-Belensî ve Kitâbuhû el-Munṣif İḫtiyârâtuhû fî’r-Resmi ve Es̱eruhâ ‘alâ Meṣâḥifi’l-Meġâribe”. Mecelletü Câmiati’l-Emîr Abdilkâdir li’l-Ulmi’l-İslâmiyye 28/1 (2014), 15-38. https://doi.org/10.37138/emirj.v28i1.1947
3. Ca‘berî, Burhânüddin İbrahim b. Ömer b. İbrahim. Cemîletü erbâbi’l-merâsıd fî şerhi ‘akîleti etrâbi’l-kasâid, nşr. Muhammed İlyas Muhammed Enver. Câmiatü Taybe bi’l-Medîneti’l-Münevvera: 1438/2017.
4. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. el-Mukni‘ fî ma‘rifeti mersûmi meṣâḥıfi’l-emṣâr, nşr. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Beyrut: Dâru’l Beşâiri’l-İslâmiyye, 1432/2011.
5. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Necâh, Muḥtaṣaru’t-tebyîn li-ḥicâi’t-tenzîl, nşr. Ahmed b. Ahmed b. Muhammed b. Şirşâl. Medine: 1423/2002.
6. Ebû Şâme, Ebû'l-Kâsım Abdurrahman b. İsmail el-Makdisî ed-Dimeşkî. el-Murşidu'l-vecîz ilâ ʿulûmin teteʿallaḳu bi’l-Kitâbi’l-ʿazîz, nşr. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru Sâdır, 1395/1975.
7. Hacımısıroğlu, Mücella. “Mushaf İmlası Edebiyatında İstidrak Olgusu İbnü’l-Kâdî el-Miknâsî (öl. 1082/1672) ve Beyânü’l-Hilâf Örneği”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/1 (2024), 280-299. https://doi.org/10.14395/hid.1418607
8. Hamed, Gânim Kaddûrî. “Cuhûdü’l-Umme fî Resmi’l-Kur’âni’l-Kerîm”. Müessesetü’l-Bühûs ve’d-Dirâsâti’l-İlmiyye 1/41 (2011). https://quranonlinelibrary.com/kutub-library/juhud_alumat_fi_rusim_alquran_alkarim?utm_source=chatgpt.com

9. Hamîtû, Abdülhâdî. Ḳırâatü’l-İmâm Nâfi‘ ‘inde’l-meġâribe min rivâyeti Ebî Sa‘îd Verş. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Menşûrâtü Vezârati’l-Evkâf ve’-Şuûni’l-İslâmiyye, 1424/2003.
10. İbn Âcettâ, Ebû Muhammed Abdullah b. Ömer es-Sınhâcî. et-Tibyân fî şerḥi Mevridi’ẓ-ẓam’ân, nşr.
11. Muhammed Lemîn b. Abdulhafiz Bûrûba. Dubâî: el-İmârâtü’l-Arabiyye el-Müttehıde, Câizetü Dübey ed-Devliyye li’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1440/2019.
12. İbnü'l-Ebbâr, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah el-Kudâî. et-Tekmile li-kitâbi’ṣ-ṣıle, nşr. Beşşâr Avvâd Ma’rûf Tunus: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2011.
13. İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kasım. Îẓâhu’l-vaḳf ve’l-ibtidâ, nşr. Muhyiddin Abdurrahman Ramadân. Dimaşk: Matbaât Mucemmei’l-Lugati’l-Arabiyye, 1390/1971.
14. İbnü'l-Faradî, Ebû'l-Velîd Abdullâh b. Muhammed b. Yûsuf b. Nasr el-Ezdî. Târîḫu ‘ulemâʾi'l-Endülüs, nşr. Seyyid İzzet el-Attar el-Huseynî. Kahire: Mektebetu'l-Hâncî 1408/1988.
15. İbn Ferhûn, İbrahim b. Ali b. Muhammed b. Ferhûn Burhanuddin el-Yaʿmerî. ed-Dîbâcu'l-muẕheb fî maʿrifeti aʿyâni ʿulemâi’l-meẕheb, nşr. Muhammed el-Ahmedî Ebu’n-Nûr. Kâhire, ts..
16. İbnü’l-Kâdî, Abdurrahman b. Ebû’l-Kasım el-Fâsî. Beyânü’l-ḫilâf ve’t-teşhîr ve’l-istiḥsân ve-mâ aġfelehû Mevridi’ẓ-ẓam’ân ve-mâ sekete ‘anhu et-Tenzîl ẕû’l-burhân ve-mâ cerâ bihi’l-‘amel min ḫilâfiyyâti’r-resmi fî’l-Ḳur’ân ve rubbemâ ḫâlefe’l-‘amelu en-nassa fe-huz bi-evẓahı burhân, nşr. Abdülkerîm Bûgazâle. yy., 1436/2015.
17. İbn Mücâhid, Ebû Bekr b. Mücâhid. Kitâbü’s-seb’a fi’l-ḳırâât, nşr. Şevki Dayf. Kahire: Dâru’l-Maârif, ts.