Kur’an Kıssalarının Yorumsal Serüveni

Öz

Bu çalışma Kur’an kıssalarının tarihsel süreçte nasıl anlaşıldığını ve yorumlandığını başka bir ifade ile okunma biçimini, özellikle tefsir geleneğinin perspektifinden ele almayı amaçlamaktadır. Kur’an’ın yaklaşık üçte birini oluşturan kıssalar, erken dönemden itibaren Müslüman ilim gelene-ğinde yaygın bir ilgi görmüştür. Kur’an kıssaları, Kur’an’ın önemli bir bölümünü oluşturmalarına rağmen isrâiliyyât, şerʿu men kablenâ ve peygamberlerin ismet sıfatı etrafındaki tartışmalar nede-niyle klasik tefsir geleneğinde kelâmî ve fıkhî ayetlere kıyasla tali bir mesele olarak görülmüş, bu durum, kıssaların yorum geleneğindeki konumunun sistematik biçimde yeniden analiz edilmesini gerekli kılmıştır. Gazzâlî (öl. 505/1111) gibi bazı alimlerin kıssaları ilmi açıdan ikincil bir alan olarak görmesi erken örnekler arasında yer almaktadır. Bu çalışma Kur’an kıssalarının erken dönem ilmi literatürdeki seyrini özellikle Kısasul-enbiyâ geleneği, rivayetleri esas alan tefsirler ve tarih yazımı üzerinden incelenmekte ve bu süreçte Kitab-ı Mukaddes ve isrâiliyyât kaynaklı anlatıların tefsir ge-leneğini nasıl şekillendiğini ortaya koymaktadır. Kur’an kıssalarının fıkhi ve ahlaki çıkarımlar için kullanılmasında şer’u men kablena tartışmaları ve kıssalardan hüküm çıkarma problemi önemli bir sınır oluşturmuştur. Bunun yanı sıra peygamberlerin ismet sıfatları ve kıssaları nakledenlerin olum-suz algılanışı Kur’an kıssalarının ahlaki rehberlik potansiyelinin geri plana itilmesine yol açmıştır. İsrâiliyyât’ın güvenirliği etrafında gelişen tartışmalar bu kıssaların ilmi noktada meşrutiyetini daha da zayıflatmıştır. Modern dönemde ise Kur’an kıssalarına yönelik yaklaşımlarda belirgin bir dönü-şüm yaşanmıştır. Muhammed Abduh (1849-1905), Reşîd Rızâ (1865-1935) ve Seyyid Kutup (1906-1966) gibi isimler kıssaları tarihsel veri olmaktan ziyade ahlaki, temsili ve edebi anlatılar olarak ele almışlardır. Bu yaklaşım Kur’an’ın üslubuna yönelik yeni okumaların önünü açmıştır. Batı akadem-yasında gelişen edebi ve hermenötik yönelimler bağlamında yapılan çalışmalar, Kur’an kıssalarının insani tecrübe, ahlak ve toplumsal bilinç inşasındaki rolünü daha görünür hale getirmiştir. Sonuç olarak çalışma, Kur’an kıssalarının tarihi boyunca marjinalleşmiş olmasına rağmen günümüzde hem İslami ilimler hem de modern beşerî bilimler açısından yeniden keşfedilmeyi bekleyen zengin bir yorum alanı sunduğunu savunmaktadır. Bu kıssalar yalnızca geçmişi aktaran metinler değil, çağdaş dünyada ahlaki yönelim ve anlam arayışına katkı sunabilecek anlatılar olarak değerlendiril-mektedir. Bu makale, Kur’an kıssalarının tefsir geleneğinde tali bir konumda ele alınışını analiz etmekte, modern yorumların bu kıssaların ahlaki ve toplumsal boyutlarını nasıl öne çıkardığını de-ğerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur'an
• Kıssa
• Yorum
• Modern

The Hermeneutical Trajectory of Qur’anic Narratives

Abstract

This study examines how Qur’anic narratives have been understood and interpreted throughout history specifically, the interpretive frameworks applied to them of the exegetical tradition. Constituting nearly one third of the Qur’an, these narratives attracted considerable interest within the Muslim scholarly tradition from an early period. Although Qurʾanic narratives constitute a substantial portion of the Qurʾan, they were regarded as a secondary concern in the classical exegetical tradition when compared to theological and legal verses. This marginal positioning was largely shaped by debates surrounding Isrāʾīliyyāt, the principle of sharʿu man qablanā, and the doctrine of the infallibility (ʿiṣma) of the prophets. Consequently, this situation has made it necessary to systematically reexamine the place and function of Qurʾanic narratives within the tradition of interpretation and the doctrine of the infallibility (ʿiṣma) of the prophets. This enduring hierarchical preference within the classical tradition has made it necessary to systematically reexamine the place and function of Qurʾanic narratives within the tradition of interpretation. The view held by some scholars, such as al-Ghazālī (d.505/1111), that narratives constituted an intellectually secondary field represented one of the early examples of this hierarchical classification. The study explores the tra-jectory of Qur’anic narratives in early scholarly literature, particularly through the Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ tradition, narration-based exegetical works, and historical writing. In doing so, it highlights how Biblical and Isrāʾīliyyāt-derived accounts shaped the interpretive tradition. Discussions surrounding sharʿu man qablanā and the problem of deriving legal rulings from narratives constituted significant constraints on the use of Qur’anic stories for legal and ethical reasoning. Moreover, debates over the prophetic attribute of ʿiṣma (infallibility) and the negative perception of transmitters of narratives contributed to the marginalization of the moral-guidance potential of Qur’anic stories. Controversies surrounding the reliability of Isrāʾīliyyāt further weakened the scholarly legitimacy of these accounts. In the modern period, however, a notable transformation occurred in approaches to Qur’anic narratives. Figures such as Muḥammad ʿAbduh (1849-1905), Rashīd Riḍā (1865-1935), and Sayyid Quṭb (1906-1966) approached these narratives not as historical data but as moral, symbolic, and literary constructions. This perspective paved the way for new readings of the Qur’anic style. Within the context of literary and hermeneutical approaches developed in Western academia, contemporary studies have further illuminated the role of Qur’anic narratives in shaping human experience, ethical consciousness, and social awareness. In conclusion, the study contends that despite being historically subordinated within the exegetical tradition, Qur’anic narratives provide a fertile ground for interpretation, awaiting a contemporary rediscovery through the lenses of both traditional scholarship and the modern humanities. These narratives are not merely texts that convey the past but accounts capable of contributing to moral orientation and the search for meaning in the contemporary world. This article analyzes the treatment of Qurʾanic narratives as a secondary concern within the tafsīr tradition and examines how modern interpretive approaches foreground their moral and social dimensions.

Keywords

• Tafsir
• Qur'an
• Narrative
• İnterpretation
• Modern

التحولات التأويلية في قصص القرآن

Öz

تتناول هذه الدراسة الكيفية التي فُهِمَت بها القصصُ القرآنيةُ وفُسِّرَت عبر التاريخ، ولا سيما من خلال منهج قراءتها في إطار التراث التفسيري. إذ تُشكِّل هذه القصص ما يقارب ثُلث القرآن الكريم، وقد حظيت باهتمام ملحوظ في الأوساط العلمية الإسلامية منذ فترة مبكرة. وعلى الرغم من هذا الحضور الكمي البارز، فقد عُدَّت القصص القرآنية في التفسير الكلاسيكي مسألةً ثانويةً مقارنةً بالآيات ذات الطابع العقدي والفقهي. وقد تأثّر هذا الموقع الهامشي إلى حدٍّ كبير بالنقاشات المرتبطة بالإسرائيليات، ومبدأ «شرع من قبلنا»، ومسألة عصمة الأنبياء. وبناءً على ذلك، أصبح من الضروري إعادةُ النظر بصورة منهجية في مكانة القصص القرآنية ووظيفتها ضمن تقاليد التفسير. ومع ذلك، ظلّت هذه القصص تُعدّ، في مقابل آيات الأحكام والعقائد، في مرتبةٍ ثانوية لفترة طويلة. كما يُعَدّ رأيُ بعض العلماء، مثل أبو حامد الغزالي، القائل بأن القصص تمثّل مجالًا معرفيًا ثانويًا، من أوائل الشواهد على هذا التهميش. وتسعى الدراسة إلى تتبّع مسار القصص القرآنية في المؤلفات العلمية المبكرة، ولا سيما من خلال تقليد «قصص الأنبياء»، وأعمال التفسير القائم على الرواية، والكتابات التاريخية. وفي هذا السياق، تُبرز الدراسة كيف أسهمت الروايات ذات الأصول الكتابية والإسرائيليات في تشكيل التراث التفسيري. كما شكّلت النقاشات حول «شرع من قبلنا» وإشكالية استنباط الأحكام من القصص قيودًا مهمّة على توظيف القصص القرآنية في الاستدلال الفقهي والأخلاقي. وإلى جانب ذلك، أسهمت مباحث عصمة الأنبياء والنظرة السلبية إلى بعض رواة القصص في الحدّ من استثمار الإمكانات التوجيهية والأخلاقية لهذه القصص. كما أدّت الإشكالات المرتبطة بموثوقية الإسرائيليات إلى إضعاف مشروعيتها العلمية في نظر كثير من العلماء. أمّا في العصر الحديث، فقد شهدت مقاربات القصص القرآنية تحوّلًا ملحوظًا؛ إذ تناولها مفكّرون مثل محمد عبده، ورشيد رضا، وسيد قطب، لا بوصفها معطيات تاريخية فحسب، بل باعتبارها بنى أخلاقية ورمزية وأدبية. وقد مهّد هذا الاتجاه لقراءات جديدة لأسلوب القرآن. وفي سياق المناهج الأدبية والهرمنيوطيقية التي تطوّرت في الأوساط الأكاديمية الغربية، أسهمت الدراسات المعاصرة في إبراز دور القصص القرآنية في تشكيل التجربة الإنسانية والوعي الأخلاقي والإدراك الاجتماعي. وفي الختام، ترى الدراسة أنه على الرغم من تهميش القصص القرآنية في معظم مراحل تاريخها، فإنها تمثّل اليوم حقلًا تأويليًا غنيًا ينتظر إعادة اكتشافه من منظور العلوم الإسلامية والعلوم الإنسانية الحديثة على حدّ سواء. فالقصص القرآنية ليست مجرد نصوص تنقل أحداث الماضي، بل هي خطابات قادرة على الإسهام في توجيه الإنسان أخلاقيًا وإثراء بحثه عن المعنى في العالم المعاصر. وبناءً على ذلك، تحلّل هذه المقالة موقع القصص القرآنية بوصفها مجالًا ثانويًا في التراث التفسيري، وتبحث في كيفية إبراز المقاربات التفسيرية الحديثة لأبعادها الأخلاقية والاجتماعية.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• القرآن
• التعبير
• قصة
• العصري

Kaynakça

1. Abduh, Muhammed. Tefsîru’l-menâr. Kahire: el-Hayâu’l-Mısriyye, 1990.
2. Abdülcebbâr, Kādî. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. nşr. Tâhâ Hüseyin- İbrâhîm Medkûr. Kahire: Dâru’l-Mısriyye, 1969.
3. Aghayev, Murad. “Hz. Âdem Kıssası Ekseninde Taberî Tefsirinde İsrâiliyat”. İlahiyat Akademi. 19 (Haziran 2024): 285-320. https://doi.org/10.52886/ilak.1371326.
4. Altunrende, Şahabettin Ertan. “Şia’da Konulu Tefsîre Eleştirel Bir Yaklaşım: Nâsır Mekârim Şîrâzî ve Ca’fer Subhânî Örneği”. İlahiyat 14 (Haziran 2025), 37-52. https://doi.org/10.62188/ilahiyat.1500816.
5. Alûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
6. Apaydın, H. Yunus. “İbrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2000.
7. Arpaguş Hatice. Mitoloji Kur’ân-ı Kerîm Kıssaları ve Kültürel Miras. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25 (Ocak 2014), 5-24. https://doi.org/10.15370/muifd.29418.
8. Askalânî, İbn Hacer. Fetḥu’l-Bârî bi-şerhi sahîhi’l-buhârî. nşr. Abdülazîz b. Abdullah b. Bâz. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.

9. Bağdâdî, Abdulkahir b. Tahir. el-Fark beyne’l- fırak. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdulhamîd. Kahire: Mektebetu İbn Sina, ts.
10. Barman, Ramazan. Kur’an Kıssalarında Eleştirel Düşünme. Turkish Studies-Comparative Religious Studies 20/1, (Aralık 2025).
11. Beyzâvî, Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. nşr. Muhammed Abdurrahman. 5 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’l-türâsi’l-arabiyyi, 1418h.
12. Câdü’l-Mevla, Muhammed Ahmed. Kasasu’l- Kur’an. Beyrût: Daru’l-Ceyl,1988.
13. Demir, Şehmus. Mitoloji Kur’ân Kıssaları ve Tarihi Gerçeklik. İstanbul: Beyan Yayınları, 2003.
14. Demirel, Serdar. Hz. Peygamber ve Kültürel İnşa Kültür Bânisi Olarak Hz. Muhammed. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2025.
15. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Şerʿu men kablenâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları 2010). Erişim 05 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/seru-men-kablena.
16. Dûrî, Abdülazîz. İslam Tarih Yazıcılığı Müslümanlarda Tarih İlminin Doğuşu. çev. Halil İbrahim Hançabay, Muhammet Enes Midilli, Halil İbrahim Yılmaz. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2025.
17. Ebû Yûsuf, Yaʿkūb b. İbrâhîm b. Habîb el-Ensârî. Kitâbu’l-harâc. Kahire: el-Matbaʿatu’s-Selefiyye. 1979.
18. Ebû Zeyd, Nasr Hamid. İlahi Hitabın Tabiatı (Mefhûmu’n-Nass). çev. Mehmet Emin Maşalı. Ankara: OTTO Yayınları, 2013.
19. Elik, Hasan- Çoşkun, Muhammet. Tevhit Mesajı. İstanbul: Fikir Yayıncılık, 2013.
20. Elik, Hasan. İndirildiği Dönem ve Çağdaş Yaklaşımlar Arasında Kur’an. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları,2024.
21. Gazzâlî, Ebu Hâmid Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. Cevâhîru’l-Ḳur’an, nşr. Muhammed Reşîd Rıdâ. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1986.
22. Gazzâlî, Ebu Hâmid Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Mustasfâ minʿılmi’l-usûl. nşr. Hamza Züheyr Hâfız.Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1997.
23. Geiger, Abraham. Was hat Mohammed aus dem Judenthume aufgenommen? Bonn: Friedrich Andreas Perthes, 1833.
24. Görgün, Tahsin. Kur’an Kıssalarının Neliği (Mahiyeti) Üzerine. Ankara: Fecr Yayınları, 1998.
25. Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
26. Gündüz, Şinasi. “Kur’an Kıssalarının Kaynağı Eski Ahit mi? Yapı, Muhteva ve Kaynak Açısından Torah Kıssaları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/10 (Şubat 1998), 49-88. https://doi.org/10.17120/omuifd.15104.
27. Halefullah, Muhammed Ahmed. Fennu’l-kasasî fi’l-Ḳur’ani’l-Kerîm. Kahire: Mektebetü’n-Nahda, 1951.
28. Hatib, Abdulkerim. Kısasu’l-Ḳur’an fi mantûkihi ve mefhûmihi ma dirâse tatbikiyye li’l-kıssa Âdem ve Yûsuf. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 1974.
29. Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Dînî ve Ahlâkî Kavramlar. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Pınar Yayınları, 2024.
30. İbn ‘Akîle, Muhammed b. Ahmed. Ziyâdetu ve’l-iḥsân fî ulûmi’l-Ḳur’an. Şarika: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 2009.
31. İbn Kesîr, Ebü’l- Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. el-Bidâye ve’n-nihâye. nşr. Abdullah b. Abdulmuhsin.Irak: Daru’l-Hicre, 1997.
32. İbn Kesir, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. Tefsîru’l-Ḳurʾâni’l-ʿazîm. nşr. Sâmî b. Muhammed Selâme.Riyad: Dâru Tîbe, 1420/1999.
33. İbnu’l- Cevzî, Ebü’l-Ferec. Sıfâtu’s-safve. nşr. Mahmud Fakhuri. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1979.
34. İbnu’l-Esîr, el-Cezerî. Câmiʿu’l-usûl fî eḥâdîsi’r-Resûl. nşr. Abdulkâdir Arnaût. Şam: Mektebetü’l-Helvânî, 2018.
35. İz b. Abdisselâm, Ebû Muhammed. Kavâʿidü’l-ahkâm fî mesâlihi’l-enâm, nşr. Tâhâ Abdurraûf Saʿd. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1991
36. Kara, Mustafa - Kösetürk, Canan. “Kur’ân’da Hz. Yûsuf Kıssasında Yer Alan Ahkâma Dair Bazı Âyetler ve İlişkili Olduğu Hükümler”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 3/1 (01 Nisan 2019), 121-139. https://doi.org/10.31121/tader.544748.
37. Kara, Mustafa. “Kur’ân Kıssalarını ‘Hikâye’ Kavramıyla Tanımlamanın İmkânı”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 2/1 (Nisan 2018), 57-73. https://doi.org/10.31121/tader.409308.
38. Karataş, Fatih. “Şer‘u Men Kablenâ Bağlamında Hz. Nûh Kıssasının Fıkhî Yönü”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 8/2 (Aralık 2023), 373-396. https://doi.org/10.20486/imad.1375431.
39. Kaya, Mesut. Çağdaş Tefsirlerde İsrâiliyat Eleştirisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
40. Kılıç, Sadık. Mitoloji Kitab-ı Mukaddes ve Kur’ân-ı Kerim. İzmir: Nil Yayınları.1993.
41. Kutub, Seyyid. et-Tasvîru’l-fennî fi’l-Ḳur’an. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1988.
42. MacIntyre, Alasdair. Erdem Peşinde: Ahlâk Teorisi Üzerine Bir Çalışma, çev. Muttalip Özcan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001.
43. Mâturîdî, Ebu Mansûr. Kitâbü’t-Tevḥîd. thk. Bekir Topaloğlu – Muhammed Aruçi. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
44. Mücâhid b. Cebr. Tefsîru Mücâhid. nşr. Muhammed ‘Abdusselâm Ebu’n-Nîl. Kahire: Daru’l-Fikri’l-İslâmî, 1989.
45. Neccâr, Abdulvehhab. Kısasu’l-enbiyâ. Mısır: Matbaatu’n-Nasr, 1936.
46. Neuwirth, Angelika. Scripture, Poetry and the Making of a Community. Oxford: Oxford University Press, 2014.
47. Özdemir, Muhittin. “Şer’u Men Kablenâ Bağlamında Kur’ân Kıssalarının Şer’î Değeri”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 15/1 (Haziran 2024), 1-18. https://doi.org/10.51605/mesned.1430997.
48. Öztürk, Mustafa. Kur’an Kıssalarının Mahiyeti. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2016.
49. Paret, Rudi. Der Koran: Kommentar und Konkordanz. Stuttgart: W. Kohlhammer, 1971.
50. Rashwani, Samer. Behind the Story: Ethical Readings of Qur’anic Narratives: The Qur’anic Narrative and Its Reception. Brill. 6 (Temmuz 2024). 185-209. https://doi.org/10.1163/9789004683167008.
51. Râzî, Fahreddin. İsmetü’l-enbiyâ, nşr. Muhammed el-Muʿtasım Billâh el-Bağdâdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1986.
52. Ricoeur, Paul. Zaman ve Anlatı: Bir Üçlü Mimesis / Zaman ve Anlatı, çev. Mehmet Rifat – Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
53. Sa‘lebî, Ebû İshak. ‘Arâisu’l-mecâlis fî kısasi’l-enbiyâ, nşr. Abdulvahhab en-Neccar. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
54. Söylemez, Mehmet Mahfuz. “Kur’an-Tarih İlişkisi Üzerine”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (Aralık 2017), 13-44. https://izlik.org/JA43XD98HR.
55. Şahrur, Muhammed. el-Kısâsu’l-Ḳur’anî: Ḳırâe Muʿâsıra. Beyrut: Dâru’s-Sâkî, 2010.
56. Şen, Mustafa. “Peygamberlerin İsmet Sıfatının Kur’ân Yorumlarına Etkisi (Hz. Âdem Örneği)”. Mütefekkir 5/10 (Aralık 2018), 385-416. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.506138.
57. Şengül, İdris. Kur’an Kıssalarının Tarihi Değeri. Ankara: Otto Yayınları, 2019.
58. Şerif el-Murtaza. Tenzîhu’l-enbiyâ. Kum: İntişârâtu’ş-Şerif er-Radî, 1956.
59. Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Aṣl. thk. Muhammed Boynukalın. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 2012.
60. Şola, Hanefi. Kur’an Kıssalarına Çağdaş Yaklaşımlar-Menâr Tefsiri Örneğinde. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
61. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî. Câmiu'l-beyân 'an te'vîli âyi'l-Ḳur'ân. nşr. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. Kahire: Dâru Hicr, 1997
62. Tatar, Burhanettin. “Kur’an’da Kıssaların Temel Anlamları Üzerine Felsefi Notlar”. Milel ve Nihal 6/1 (Mart 2009), 99-111.
63. Tottoli, Roberto. “The Qisas al-Anbiyâʾ of Ibn Mutarrif al-Tarafī (d. 454/1062): Stories of the Prophets from al-Andalus”, Al-Qantara 19/1 (1998). https://doi.org/10.3989/alqantara.1998.v19.i1.490.
64. Tottoli, Roberto. Biblical Prophets in the Qur’an and Muslim Literature. New York: Routledge – Taylor & Francis Group, 2009.
65. Tottoli, Roberto. Le Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ di Tarafi. Napoli: Istituto Universitario Orientale. Doktora Tezi. 1996. Tûfî, Necmeddin. Şerhu muhtasâru’r-ravda. nşr. Abdullah Abdulmuhsin et-Türkî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1987.
66. Tunçer, Mustafa. “Kurtubî’nin Tefsirde İsrâiliyât Rivayetlerine Yaklaşımı”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/24 (Temmuz 2023), 444-478. https://doi.org/10.53683/gifad.1255587.
67. Walbridge, John. İslam’da Tanrı ve Mantık. çev. Erdem Tilci. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2025. Yalçın, Selami. “Sâmirî Kıssasıyla İlgili Tevrât’taki İfadelerin Müfessirlere Etkileri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/1 (Nisan 2021), 61-92. https://doi.org/10.31121/tader.808976.
68. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2005.
69. Zehebî, Muhammed Hüseyin. Tefsir ve Hadiste İsrâiliyyât. çev. Enbiya Yıldırım. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2007.
70. Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳur’ân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dâru’t-Türâs, 1984.