Mâtürîdî’de Kozmolojik Sınırlılık: Tevakkuf Ekseninde Epistemolojik Bir Okuma

Öz

Bu çalışma, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin kozmolojik meselelere ilişkin sınırlı tutumunu epistemo-lojik bir perspektiften ele almaktadır. Literatürde bu tutum üç farklı yoruma dayandırılmaktadır: (a) Mâtürîdî’nin yaşadığı dönemin, felsefî kavramların henüz tam anlamıyla yerleşmediği bir ev-reye tekabül etmesi sebebiyle onun düşüncesinde kozmolojik bir netliğin bulunmaması, (b) yeterli felsefî derinliğe sahip olmaması, (c) sistematik bir fizik teorisi kurmamayı bilinçli olarak tercih etmesi. Söz konusu yorumları sistematik biçimde analiz eden çalışmalar sınırlı kalmıştır. Bu doğ-rultuda çalışma, Mâtürîdî’nin fizik teorileri hakkındaki sınırlı tutumunun ilkesel bir tercihe da-yandığını savunmaktadır. Argüman dört aşamada kurulmuştur. İlk aşamada literatürdeki açıkla-malar ele alınarak sınırlılıkları tartışılmaktadır. İkinci aşamada söz konusu sınırlamanın ilkesel zemini belirlenmektedir. Üçüncü aşamada tevakkuf ilkesi ve bu ilkenin kozmolojik yansımaları incelenmektedir. Dördüncü olarak ise tevakkuf ilkesinin somut bir tezahürü olan Mâtürîdî’nin Bakara sûresi 164. âyetin tefsirinde yer verdiği tegayyür (değişim) deliline odaklanılmaktadır. Bu istidlâlin, klasik cevher-araz temelli hudûs formülasyonuna alternatif bir temellendirme stratejisi sunduğu öne sürülmektedir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde Mâtürîdî’nin Kitâbü’t-Tevḥîd ve Te’vîlâtü’l-Ḳur’ân adlı eserlerinin MAXQDA programıyla kodlanmasına da-yalı içerik analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Çalışmanın bulguları, Mâtürîdî’nin atomculuk, tabi-atçılık ve Aristotelesçi heyûlâ-sûret çerçevesi gibi fizik teorilerine vâkıf olduğunu ancak bu teori-leri sistematik biçimde benimsemediğini göstermektedir. Bu tutumun arkasında, Mâtürîdî’nin tev-hid merkezli bilgi anlayışı ile tevakkuf ilkesi belirleyici bir işlev üstlenmektedir. Bu ilkenin Mâtürîdî’nin kozmolojik düşüncesini biçimlendirdiği tespiti, çalışmanın literatüre özgün katkısını oluşturmaktadır. İleriki araştırmalarda, Mâtürîdî’nin kozmolojik konularda takındığı ilkesel tutu-mun farklı tabiat teorilerine ne ölçüde esneklik tanıdığı, bu teorilerin diğer kelâmî meselelerle ilişkisi bağlamında değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Ebû Mansûr el-Mâtürîdî
• Kozmoloji
• Bilgi Sınırlılığı
• Epistemoloji
• Tevakkuf
• Taġayyur (Değişim Delili).

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

325K222

Etik Beyan

Bu çalışma, TÜBİTAK 3005 Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı kapsamında desteklenen 325K222 numaralı proje çerçevesinde hazırlanmıştır. Bu çalışma Abdullah Demir ve Osman Demir danışmanlığında sürdürülen “Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin Varlık Anlayışı” başlıklı doktora tezinin verilerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.

Teşekkür

Proje kapsamında sağlanan kurumsal destek için TÜBİTAK’a, danışmanlarım Prof. Dr. Osman Demir ve Dr. Abdullah Demir’e, ayrıca araştırma sürecinde görüş ve değerlendirmelerinden yararlandığım ilgili uzmanlara teşekkür ederim.

حدود البحث الكوني عند الماتُريدي: قراءة إبستمولوجية قائمة على مبدأ التوقُّف

Öz

تتناول هذه الدراسة موقفَ أبي منصور الماتُريدي المحدودَ من المسائل الكونية (الكوزمولوجية) من منظورٍ معرفيٍّ (إبستمولوجي). وقد عُلِّل هذا الموقف في الأدبيات الثانوية بثلاثة تفسيراتٍ مختلفة: (أ) أنّ فكره يفتقر إلى الوضوح في المسائل الكونية لأنّ العصر الذي عاش فيه يوافق مرحلةً لم تكن المفاهيم الفلسفية قد ترسّخت فيها ترسُّخًا تامًّا بعدُ؛ (ب) أنّه كان يفتقر إلى العمق الفلسفي الكافي؛ (ج) أنّه اختار عن قصدٍ ألّا يبني نظريةً منهجيةً في الطبيعيات. ولا تزال الدراسات التي تحلّل هذه التفسيرات تحليلًا منهجيًّا قليلةً. وبناءً على ذلك، تذهب هذه الدراسة إلى أنّ موقف الماتُريدي المحدود من النظريات الطبيعية يقوم على اختيارٍ مبدئيٍّ. وتُبنى الحجّة على أربع مراحل: تتناول المرحلة الأولى التفسيرات الواردة في الأدبيات وتناقش أوجه قصورها؛ وتؤسّس المرحلة الثانية الأساسَ المبدئيَّ لهذا التحفُّظ؛ وتبحث المرحلة الثالثة مبدأَ التوقُّف ولوازمَه الكونية؛ وتركّز المرحلة الرابعة على الاستدلال بالتغيُّر الذي يطرحه الماتُريدي في تفسيره للآية 164 من سورة البقرة، بوصفه تجلّيًا ملموسًا لمبدأ التوقُّف. ويُذهب إلى أنّ هذا النمط من الاستدلال يقدّم استراتيجيةً تأسيسيةً بديلةً عن الصياغة الكلاسيكية للحدوث القائمة على إطار الجوهر والعرَض. وقد أُجري البحث في إطار المنهج النوعي، عبر تحليل المضمون المستنِد إلى ترميز كتابَي الماتُريدي «كتاب التوحيد» و«تأويلات القرآن» باستخدام برنامج MAXQDA. وتُظهر النتائج أنّ الماتُريدي كان على درايةٍ بالنظريات الطبيعية كالذرّية (نظرية الجوهر الفرد) والطبيعية (مذهب الطبائعيين) والإطار الأرسطي القائم على المادة والصورة (الهَيُولَى والصورة)، غير أنّه لم يتبنَّ هذه النظريات تبنّيًا منهجيًّا. ويؤدّي تصوُّرُ الماتُريدي للمعرفة المتمحورُ حول التوحيد، إلى جانب مبدأ التوقُّف، وظيفةً حاسمةً في توجيه هذا الموقف. ويمثّل الكشفُ عن أنّ هذا المبدأ يُوجّه فكرَ الماتُريدي الكونيَّ الإسهامَ الأصيلَ لهذه الدراسة في الأدبيات. وفيما يخصّ البحوث المستقبلية، ويمكن في الأبحاث المستقبلية تقييمُ مدى ما يُتيحه الموقفُ المبدئيُّ الذي اتّخذه الماتريديُّ في المسائل الكونية من مرونةٍ تجاه نظريات الطبيعة المختلفة، وذلك في سياق علاقة هذه النظريات بسائر المسائل الكلامية.

Anahtar Kelimeler

• الكلام
• أبو منصور الماتُريدي
• الكوسمولوجيا
• الحدّ المعرفي
• الإبستمولوجيا (نظرية المعرفة)
• التوقُّف
• دليل التغيُّر

Proje Numarası

325K222

The Limits of Cosmological Inquiry in al-Māturīdī: A Tawaqquf-Based Epistemological Reading

Öz

This study examines Abū Manṣūr al-Māturīdī’s limited stance on cosmological questions from an epistemological perspective. In the secondary literature this stance has been grounded in three different interpretations: (a) that his thought lacks cosmological clarity because the period in which he lived corresponds to a stage at which philosophical concepts had not yet become fully established; (b) that he lacked sufficient philosophical depth; and (c) that he deliberately chose not to construct a systematic theory of physics. Studies that analyze these interpretations systematically have remained scarce. Accordingly, this study argues that al-Māturīdī’s limited stance toward physical theories rests on a principled choice. The argument is developed in four stages. The first stage takes up the explanations found in the literature and discusses their limitations. The second stage establishes the principled basis of this restraint. The third stage examines the principle of tawaqquf and its cosmological implications. Fourth, the study focuses on the argument from tag-hayyur (change) that al-Māturīdī advances in his exegesis of Q 2:164 (Sūrat al-Baqara), which constitutes a concrete manifestation of the principle of tawaqquf. It is argued that this mode of inference offers an alternative grounding strategy to the classical formulation of ḥudūth based on the substance–accident (jawhar–ʿaraḍ) framework. Within a qualitative research approach, the study was conducted through content analysis based on the coding of al-Māturīdī’s Kitāb al-Tawḥīd and Taʾwīlāt al-Qurʾān in the MAXQDA software. The findings show that al-Māturīdī was conversant with physical theories such as atomism, naturalism, and the Aristotelian hylo-morphic (matter–form) framework, yet did not adopt these theories systematically. Underlying this stance, al-Māturīdī’s tawḥīd-centered conception of knowledge, together with the principle of tawaqquf, performs a determinative function. The finding that this principle shapes al-Māturīdī’s cosmological thought constitutes the study's original contribution to the literature. Future research may assess the extent to which al-Māturīdī’s principled stance on cosmological questions allows latitude for different theories of nature, in light of how these theories relate to other issues in kalām.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Abū Manṣūr al-Māturīdī
• Being
• Cosmology
• Epistemic Limitation
• Epistemology
• Tawakkuf
• Taġayyur (The Argument from Change).

Proje Numarası

325K222

Kaynakça

1. Ateşyürek, Ahmet. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin Fikrî Arka Planı. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2020.
2. Aygün, Fatma. “Allah’ın Varlığı’nı Aklen Bilmeye İlişkin Mâtürîdî’nin Hudûs Delili (Hade-sü’l-A’yân Delili)”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (Haziran 2016), 161-187.
3. Bernand, Marie. “Tab’ Kavramının Kelami Eleştirisi”. çev. Nur Betül Atakul. Din Felsefesi Açısından Matüridi Gelen-Ek-i 3 Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi. ed. Recep Alpyağıl. 575-605. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
4. Bulğen, Mehmet. “al-Māturīdī and Atomism”. ULUM 2/2 (Aralık 2019), 223-264. https://doi.org/https://doi.org/10.5281/zenodo.3601654
5. Bulğen, Mehmet. “İmam Mâtürîdî ve Atomculuk”. İmâm Mâtürîdî ve Mâtürîdîyye Geleneği: Tarih, Yöntem, Doktrin. ed. Hülya Alper. 83-122. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
6. Bulğen, Mehmet. Kelâm Atomculuğu ve Modern Kozmoloji. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
7. Bulğen, Mehmet. “Klasik Dönem Kelâmında Dakiku’l-Kelâmın Yeri ve Rolü”. İslam Araştırmaları Dergisi 33 (2015), 39-72.
8. Karataş, Cağfer. “Kelâm Atomculuğunun Kaynağı Sorunu”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 2 (Güz 2002), 81-100.

9. Curd, Patricia. Anaxagoras of Clazomenae: Fragments and Testimonia. Toronto: University of Toronto Press, 2007.
10. Çakır, Erkan. Mâturîdî’nin Te’vîlât’ında Müşkilü’l-Kur’ân. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
11. Çakır, Erkan. “Tefsirde Bir İlke Olarak Tevakkuf -Ebû Mansûr Mâturîdî Örneği-”. Journal of Islamic Research 29/3 (2018), 626-641.
12. Dağdeviren, Alican - Çakır, Ercan. “Mâturîdî’ye Göre İşkâlin Çözüm Yollarından Biri Olarak Cem‘ ve Tevfik”. Ekev Akademi Dergisi 21/70 (Bahar 2017), 21-37.
13. Demenhûrî, Ahmed Saʿd. el-İmâm el-Mâtürîdî ve menhecü Ehli’s-sünne fî tefsîri’l-Ḳurʾân. Amman: Dârü’n-Nûri’l-Mübîn, 2018.
14. Demenhûrî, Ahmed Saʿd. Naẓariyyetü’l-maʿrife ʿinde Ehli’s-sünne ve’l-cemâʿa: Dirâse mevżûʿiyye naṣṣiyye min ḫilâl ârâʾ aʿlâmi’l-medreseti’l-Mâtürîdiyye. Ammân: Dârü’n-Nûri’l-Mübîn, 2018.
15. Demir, Abdullah. Ebû İshak Zâhid es-Saffâr’ın Kelâm Yöntemi. Ankara: İSAM Yayınları, 2018.
16. Demir, Osman. “Ebü’l-Kâsım el-Belhî el-Ka’bî”. İslam Düşünce Atlası, ts. https://islamdusunceatlasi.org/ebul-kasim-el-belhi-el-kabi/7123
17. Demir, Osman. “Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd 2.Seminer (2018 Lisansüstü Programı)”. Yayın Tarihi 2018.
18. Demir, Osman. “Tevakkuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/579. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
19. Demir, Osman Nuri. “İmam Mâtürîdî’de İnsan: Ruh, Nefs ve Beden İlişkisi Üzerine Bir İnceleme”. Kader 17/1 (2019), 228-254. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.%20539643
20. Dhanani, Alnoor. Kelâmın Fizik Kuramı: Basra Mu’tezilesi Kozmolojisinde Atomlar, Uzay ve Boşluk. çev. Mehmet Bulgen. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
21. Dhanani, Alnoor. “Mâtürîdî ve Nesefî’nin Atomculuk Anlayışı ve Tabâî Kavramı”. çev. Mehmet Ata Az. Din Felsefesi Açısından Matüridi Gelen-Ek-i 3 Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi. ed. Recep Alpyağıl. 606-616. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
22. Dorroll, Philip Christopher. “The Universe in Flux: Reconsidering Abū Manṣūr Al-Māturīdī’s Metaphysıcs and Epıstemology”. Journal of Islamic Studies 27/2 (2016), 119-135.
23. Ebü’l-Hüseyn el-Hayyât. Kitâbü’l-İntiṣâr ve’r-red ʿale’bni’r-Râvendî el-mülḥid. thk. Henrik Samuel Nyberg. Kahire: Mektebe Darü’l-Arabiyye li’l-Kitab, 1344.
24. Ensârî, Zekeriyyâ. el-Ḥudûdü’l-enîḳa ve’t-taʿrîfâtü’d-daḳīḳa. thk. Mâzin el-Mübârek. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 1411.
25. Erkmen, Recep. “Kozmolojik ve Teleolojik Delillerin Sınırları ve İlâhî Sıfatlar: Eş‘arîlik ve Fahreddîn er-Râzî”. Dini Araştırmalar 68 (Haziran 2025), 1-40.
26. Ess, Josef van. Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra. Berlin - New York: de Gruyter, 1997.
27. Frank, Richard M. “Notes and Remarks on the Tabāʾiʿ in the Teaching of al-Māturīdī”. Mélanges d’Islamologie. ed. Salmon P. 137-149. Leiden: Brill, 1974.
28. Guthrie, W. K. C. Yunan Felsefe Tarihi: Sokrates Öncesi İlk Filozoflar ve Pythagorasçılar. çev. Ergün Akça. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2021.
29. Güdekli, Hayrettin Nebi. Kelam’ın Teşekkülü Bilgi, Varlık ve Tanrı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2024.
30. Güman, Osman. “Fıkıh Usulü Geleneğinde Farklı Bir Tavır: Tevakkuf”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33 (2012), 139‐173.
31. Haciibrahimoğlu, Hümeyra. “Klasik Kelâm Metinlerinde Dijital Kodlama ve Anlam Çözümlemesi: MAXQDA ile Teʾvîlâtü’l-Kurʾân (6. Cilt) Üzerine Bir İnceleme”. Kader 24/1 (Haziran 2026), 173-197. https://doi.org/https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1893629
32. Haciibrahimoğlu, Hümeyra - Demir, Abdullah. “Mâtürîdî’nin Tabiat Anlayışı Hakkındaki Literatürün Tematik Analizi: Yaklaşım ve Argümanlar”. Eskiyeni 61 (Mart 2026), 275-308. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1801931.
33. Harvey, Ramon. Transcendent God, Rational World: A Maturidi Theology. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2021.
34. Harvey, Ramon - Özaykal, Kayhan. “The Māturīdī Tradition: Abū Manṣūr al-Māturīdī”. Seven Classical Perspectives for Islam and Science. ed. Shoaib Ahmed Malik. 22-64. New York: Routledge, 2026.
35. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Nüzhetü’n-naẓar fî tavżîḥi Nuḫbeti’l-fiker. thk. Nûreddin Itr. Dımaşk: Matbaatü’s-Sabâh, 3. Basım., 1421.
36. İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dāru’s-Sādır, 1994 1414.
37. Kâ‘bî, Ebü’l-Kāsım el-Belhî. Kitâbu’l-Maḳālât ve meahû ʿUyûnu’l-Mesâil ve’l-Cevâbât. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul: İSAM Yayınları, 2026.
38. Kahn, Charles H. Anaximander and the Origins of Greek Cosmology. New York: Columbia University Press, 1960. Kalaycı, Mehmet. Tarihsel Süreçte Eşarilik Maturidilik İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
39. Kam, Hureyre. Das Böse als Gottesbeweis: Die Theodizee al-Māturīdīs im Lichte seiner Epistemologie, Kosmologie und Ontologie. ed. Ömer Özsoy. Frankfurt am Main: EB-Verlag Dr. Brandt, 2019.
40. Kandemir, Ahmet Mekin. Big Bang ve Yaratılış. Ankara: Oku Okut Yayınları, 2022.
41. Kandemir, Ahmet Mekin. Mu’tezili Düşüncede Tabiat ve Nedensellik. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
42. Kılavuz, Ulvi Murat. Kelâmda Kozmolojik Delil. İstanbul: İz Yayıncılık, 2009.
43. Koç, Zeynep Hümeyra. Ebu’l-Kāsım el-Belhî’de Bilgi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
44. Krippendorff, Klaus H. Content Analysis: an İntroduction to its Methodology. Los Angeles, California: SAGE Publications, 2004.
45. Laertios, Diogenes. Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri. çev. Candan Şentuna. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2019.
46. Malik, Shoaib Ahmed - Muhtaroğlu, Nazif. “Bilim, Teolojik Formülasyonları Ne Kadar Etkiler veya Etkileyebilir? Eş’arî Bakış Açısına Göre Doğa Teolojisi”. çev. Musa Yanık. Çağdaş İslam Düşüncesi. ed. Nazif Muhtaroğlu. 217-258. İstanbul: Doruk Yayınları, 2026.
47. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitāb al-Tawḥīd: The Book of Monotheism. çev. Ramon Harvey - Tahir Uluç. 2 Cilt. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları, 2025.
48. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevḥîd. thk. Ahmed Sa’d ed-Demenhûrî. Amman: Mektebetü’l-Ganim, 2023.
49. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevḥîd: Tevhid İnancının Akli Temelleri. çev. Tahir Uluç. İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2. Basım., 2023.
50. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Ahmet Vanlıoğlu vd. 17 Cilt. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005-2008.
51. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü’l-Kur’ân Tercümesi. ed. Yusuf Şevki Yavuz. çev. Bekir Topaloğlu vd. 18. Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015-2021.
52. Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebṣıratü’l-edille fî Usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1993.
53. Neuendorf, Kimberly A. The Content Analysis Guidebook. Los Angeles: SAGE Publications, 2. Basım., 2017.
54. Nusseıbeh, Sarı. İslam’da Aklın Hikayesi. çev. Osman Demir. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2025.
55. Omari, Racha. The Theology of Abū’l-Kāsim al-Balkhī/al-Kaʿbī (d. 319/931). Boston: Brill, 2016.
56. Özen, Şükrü. “Mâtürîdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/146-151. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
57. Rudolph, Ulrich. Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand. çev. Rodrigo Adem. Leiden: Brill, 2015.
58. Rudolph, Ulrich. “Ratio und Überlieferung in der Erkenntnislehre al-Ašʿarī’s und al-Māturīdī’s”. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 142/1 (1992), 72-89.
59. Saffâr, Ebû İshâk. Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd. thk. Angelika Brodersen. 2 Cilt. Beyrut: Ma‘hedü’l-Almânî li’l-ebhâsi’ş-Şarkiyye, 2011.
60. Sevgülü Haciibrahimoğlu, Hümeyra. Esmâ-i Hüsnâya Dayanan Kelâm Anlayışı: Ebû İshak es-Saffâr Örneği. Ankara: Oku Okut Yayınları, 2022. https://yayin.okuokut.org/index.php/okuokut/catalog/view/978-605-74416-0-7/978-605-74416-0-7/7
61. Shlomo Pines. İslâm Atomculuğu. çev. Osman Demir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
62. Türker, Ömer. “Kitâbü’t-Tevḥîd’in Türkçe Tercümesinin Tenkidi”. Din Felsefesi Açısından Matüridi Gelen-Ek-i 3 Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi. ed. Recep Alpyağıl. 155-173. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
63. Uluç, Tahir. İmam Maturidi’nin Alemin Ontolojik Yapısı Hakkında Filozofları Eleştirisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
64. Uluç, Tahir. “Mütercimin Önsözü”. Kitâbü’t-Tevḥîd: Tevhid İnancının Akli Temelleri. İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2021.
65. Yaşar, Mehmet. “Tefsir Geleneğinde Bilgi Sınırlılığı ve Tevakkuf: Sebepler, Sınırlar ve Yoruma Etkileri”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 62 (Aralık 2025), 222-238. https://doi.org/https://doi.org/10.21054/deuifd.1752427