Kur’ân’da Meddü’l-Ayn: Dünya Ziynetine Yönelen Bakış ve Temenni

Öz

Bu çalışma, Kur’ân’da dünya ziynetine yönelen bakışın ahlâkî mahiyetini, Tâhâ 20/131 ve el-Hicr 15/88’de “وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ” lafzıyla ifade edilen meddü’l-ayn terkibi merkezinde incelemektedir. Bakışın ahlâkî boyutuna ilişkin çalışmaların çoğunlukla gaddü’l-basar, mahremiyet ve cinsel öz denetim üzerinde yoğunlaşması, dünya nimetlerine yönelen bakışın ayrıca ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Araştırmanın bu literatüre katkısı, meddü’l-ayn terkibinin sözlük anlamı ile âyet bağlamı ve müfessirlerin açıklamalarında belirginleşen anlam unsurlarını birbirinden ayırması; dünya ziynetine yönelen bakışı ise bakışın sürdürülmesi, görünür nimetin temenniye konu edilmesi ve ona değer atfedilmesi arasındaki ilişki içinde incelemesidir. Araştırmada kavram merkezli tematik tefsir yöntemi benimsenmiş; ilgili âyetler sözlük anlamı, lafız, bağlam ve klasik tefsir yorumları bakımından değerlendirilmiştir. Ardından Kârûn kıssası (el-Kasas 28/79-82), meddü’l-aynın an-lamını belirleyen doğrudan bir delil olarak değil, görünür ziynet, sahip olma temennisi ve değer ölçüsü bakımından tematik bir karşılaştırma alanı olarak; el-Kehf 18/28 ise bakışın yönüne ilişkin tamamlayıcı bir çerçeve olarak ele alınmıştır. Yûsuf 12/31, Âl-i İmrân 3/14, el-Enʿâm 6/52, el-Münâfikûn 63/4 ve ez-Zuhruf 43/33-35 ise görünürlük, hayranlık, arzu ve değer atfetme biçimleri arasındaki ilişkiyi tamamlayıcı olarak açıklamak üzere incelenmiştir. İnceleme, meddü’l-aynın yalnızca fizikî görmeye değil; bağlam ve müfessirlerin açıklamaları dikkate alındığında bakışın dünya ziyneti üzerinde sürdürülmesi, görülen nimete rağbet edilmesi ve onun temenni konusu hâline getirilmesiyle ilişkili bir yönelişe işaret ettiğini göstermektedir. Buna göre temel problem, dünya nimetlerinin görülmesi değil, görünür ziynetin nihaî üstünlük ölçüsüne ve sahip olma temennisine dönüştürülmesidir. Çağdaş tüketim ve görsel kültür literatürü, âyetlerin anlamını belirleyen bir kaynak olarak değil, klasik tefsirlerden elde edilen bulguların günümüz görünürlük, sosyal mukayese ve dikkat düzenindeki karşılıklarını değerlendirmek amacıyla kullanılmıştır. Çalışma, bakışın yalnızca dünya ziynetinden çevrilmesini değil, iman, kulluk ve ilâhî rızâ ölçülerine göre yönlendirilmesini de Kur’ân’da bakışın ahlâkî boyutunun bir parçası olarak değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Meddü’l-Ayn
• Bakış Ahlâkı
• Dünya Ziyneti
• Temenni

مدّ العين في القرآن الكريم: النظر إلى زينة الحياة الدنيا والتمنّي

Öz

تتناول هذه الدراسة البعد الأخلاقي للنظر المتجه إلى زينة الحياة الدنيا في القرآن الكريم، مركزة على تعبير مدّ العين الوارد في طه 20/131 والحجر 15/88. ونظراً إلى أن الدراسات المتعلقة بالبعد الأخلاقي للنظر قد انصرفت في الغالب إلى غضّ البصر والخصوصية والضبط الذاتي في المجال الجنسي، فإن النظر إلى نعم الدنيا التي أُعطيت للآخرين يحتاج إلى دراسة مستقلة. وتتمثل مساهمة هذه الدراسة في الأدبيات القائمة في التمييز بين الدلالة المعجمية لتعبير مدّ العين وبين العناصر الدلالية التي تتضح من سياق الآيات وتفسيرات المفسرين، مع دراسة النظر المتجه إلى زينة الدنيا في ضوء العلاقة بين إدامة النظر، وتحول النعمة الظاهرة إلى موضوع للتمني، وإسناد القيمة إليها. وقد اعتمدت الدراسة منهج التفسير الموضوعي القائم على المفهوم، فحللت الآيات ذات الصلة من حيث الدلالة المعجمية واللفظ والسياق وتفسيرات المفسرين المتقدمين. ثم تناولت قصة قارون في سورة القصص 28/79-82، لا بوصفها دليلاً مباشراً على تحديد معنى مدّ العين، بل باعتبارها مجالاً للمقارنة الموضوعية من حيث الزينة الظاهرة، وتمنّي التملك، ومعيار القيمة؛ كما تناولت الكهف 18/28 بوصفها إطاراً مكملاً لتوجيه النظر. كما دُرست آيات يوسف 12/31 وآل عمران 3/14 والأنعام 6/52 والمنافقون 63/4 والزخرف 43/33-35 لبيان العلاقة بين الظهور والإعجاب والرغبة وطرائق إسناد القيمة. وتبين من التحليل أن مدّ العين لا يشير إلى مجرد الرؤية الحسية، بل يدل، في ضوء سياق الآيات وتفسيرات المفسرين، على توجه يرتبط بإدامة النظر إلى زينة الدنيا، والرغبة في النعمة الظاهرة، وتحولها إلى موضوع للتمني. وبناء على ذلك، لا تتمثل المشكلة الأخلاقية في رؤية نعم الدنيا، وإنما في تحويل الزينة الظاهرة إلى معيار نهائي للتفوق وموضوع للتمني والرغبة في التملك. أما الأدبيات المعاصرة حول ثقافة الاستهلاك والثقافة البصرية، فلم تُستخدم لتحديد معنى الآيات، بل لتقويم الصلة الراهنة للنتائج المستخلصة من التفسير الكلاسيكي بأنظمة الظهور والمقارنة الاجتماعية والانتباه. وترى الدراسة أن توجيه النظر وفق معايير الإيمان والعبادة وابتغاء رضا الله يمثل جزءاً من البعد الأخلاقي للنظر في القرآن الكريم

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• مدّ العين
• أخلاق النظر
• زينة الحياة الدنيا
• التمنّي

Madd al-ʿAyn in the Qurʾān: The Gaze towards Worldly Adornment and Longing

Öz

This study examines the ethical nature of the gaze towards worldly adornment in the Qurʾān, fo-cusing on the expression madd al-ʿayn in Ṭā Hā 20:131 and al-Ḥijr 15:88. Since studies on the ethical dimension of the gaze have concentrated largely on ghaḍḍ al-baṣar, privacy, and sexual self-restraint, the gaze directed towards worldly goods requires separate examination. The contri-bution of this study lies in distinguishing between the lexical meaning of madd al-ʿayn and the semantic elements that emerge from the context of the verses and the explanations of the exegetes, while examining the gaze towards worldly adornment in relation to sustained attention, longing, and value attribution. Employing a concept-centred thematic tafsīr method, the relevant verses are analysed through lexical meaning, wording, context, and classical exegetical interpretations. The Qārūn narrative (al-Qaṣaṣ 28:79–82) is treated not as direct evidence for the meaning of madd al-ʿayn, but as a thematic comparison in terms of visible adornment, possessive longing, and criteria of value; al-Kahf 18:28 provides a complementary framework for the direction of the gaze. Yūsuf 12:31, Āl ʿImrān 3:14, al-Anʿām 6:52, al-Munāfiqūn 63:4, and al-Zukhruf 43:33–35 are considered as complementary examples. The analysis shows that madd al-ʿayn does not refer me-rely to physical seeing; in context and in classical exegesis, it is associated with sustaining the gaze upon worldly adornment, developing an inclination towards visible blessings, and making them objects of longing. The central ethical problem, therefore, is not the sight of worldly goods, but turning visible adornment into an ultimate criterion of superiority and an object of possessive longing. Contemporary literature on consumer and visual culture is used only to assess the pre-sent-day relevance of these findings in relation to visibility, social comparison, and attention. The study also highlights directing the gaze according to faith, worship, and divine pleasure as part of the Qurʾānic ethics of the gaze.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Madd al-ʿAyn
• Ethics of the Gaze
• Worldly Adornment
• Longing

Kaynakça

1. Abdurrahman, Taha. Dînü’l-hayâ: mine’l-fıkhı’l-iʿtimârî ile’l-fıkhı’l-iʿtimânî. Beyrut: el-Müessesetü’l-Arabiyye li’l-Fikr ve’l-İbdâ, 2017.
2. Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-azîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. 16 Cilt. thk. Mahmûd Şükrü el-Âlûsî. Mısır: İdâretü’t-Tıbâati’l-Münîriyye, ts.
3. Apaydın, H. Yunus. “Tesettür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/538-543. İstan-bul: TDV Yayınları, 2011.
4. Baudrillard, Jean. Simülakrlar ve Simülasyon. çev. Oğuz Adanır. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 6. Basım, 2011.
5. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed eş-Şîrâzî. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. 5 Cilt. thk. Muhammed Abdurrahman Mer’aşlî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1998.
6. Buladı, Kerim. “Sekülerleşme ya da Dünyevileşme Anaforunda İnsan: Kârun Örneği”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (Aralık 2017), 39-65.
7. Bursevî, İsmâil Hakkı. Rûhu’l-beyân. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
8. Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Ali er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. 5 Cilt. thk. Muhammed Sâdık el-Kamhâvî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1405.

9. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-luga ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdül-gafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1407/1987.
10. Csikszentmihalyi, Mihaly. Akış: Üst Düzey Yaşantının Psikolojisi. çev. Semra Kunt Akbaş. Ankara: HYB Yayıncılık, 2005.
11. Debord, Guy. Gösteri Toplumu. çev. Ayşen Ekmekçi - Okşan Taşkent. İstanbul: Ayrıntı Ya-yınları, 1996.
12. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Bahrü’l-muhît fî’t-tefsîr. 11 Cilt. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420.
13. Ebüssuûd Efendi, Muhammed b. Muhammed b. Mustafa el-İmâdî. İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâyâ’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
14. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher el-Herevî. Tehzîbü’l-luga. thk. Muhammed İvaz Murʿib. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2001.
15. Görmez, Mehmet. Gençliğin Anlam Arayışı ve İslam. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
16. Güllük, İsmail. “Avret Mahremiyeti Prensipleri Açısından Görüntü, Gerçeklik, Sanal Âlem ve Cinsellik Üzerine Fıkhî Bir Analiz”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 23 (2014), 105-128.
17. Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhim es-Sâmerrâî. 8 Cilt. b.y.: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
18. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr: Tahrîru’l-maʿne’s-sedîd ve tenvîru’l-ʿakli’l-cedîd min tefsîri’l-kitâbi’l-mecîd. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984.
19. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. 6 Cilt. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
20. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen el-Ezdî el-Basrî. Cemheretü’l-luga. thk. Remzî Münîr el-Baʿlebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
21. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ el-Kazvînî el-Hemedânî. Muʿcemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebe ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdihî, 2. Basım, 1389-1392/1969-1972.
22. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Ali b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414/1994.
23. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Ali b. İsmâil el-Mürsî. el-Muhkem ve’l-muhîtü’l-aʿzam. thk. Abdül-hamîd Hindâvî. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
24. İbnü’l-Kattân el-Fâsî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Abdülmelik. İhkâmü’n-nazar fî ahkâmi’n-nazar bi-hâsseti’l-basar. thk. İdris es-Samedî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 2012.
25. Kaya, Ali. “Kur’an’da Fücûr Kavramının Anlam Alanı”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/2 (Ekim 2022), 772-792. https://doi.org/10.31121/tader.1143358
26. Kurz, Miriam. “Lowering the Gaze, Shaping Desires: A Perspective on Islamic Masculinity in Germany”. Muslims in the UK and Europe III. ed. Paul Anderson - Julian Hargreaves. 36-47. Cambridge: Centre of Islamic Studies, University of Cambridge, 2017. https://doi.org/10.25673/111610
27. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân. 20 Cilt. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhim Atfîş. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
28. Lange, Christian. “Al-Sarakhsi (d. ca. 490/1096) on the Protocol of the Gaze”. Islamic Sensory History: Volume 2: 600–1500. ed. Christian Lange - Adam Bursi. 525-537. Leiden-Boston: Brill, 2024. https://doi.org/10.1163/9789004515932_043
29. Lange, Christian. “Ibn Qayyim al-Jawziyya (d. 751/1350) on the Legal Status of the Senses”. Islamic Sensory History: Volume 2: 600–1500. ed. Christian Lange - Adam Bursi. 553-561. Leiden-Boston: Brill, 2024. https://doi.org/10.1163/9789004515932_046
30. Macit, Yusuf. “Psiko-Sosyal Açıdan Karun Kıssası: Ekonomik Olguların Tutum ve Dav-ranışlara Etkisi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/3 (2013), 33-68.
31. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. 10 Cilt. thk. Mecdî Bâsellûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426.
32. Mustafavî, Hasan. et-Tahkîk fî kelimâti’l-Kur’âni’l-kerîm. 14 Cilt. Tahran: Vezâretü’s-Sekâfe ve’l-İrşâdi’l-İslâmî, 1401. Nebîl, Şehâbeddin Muhammed. “Delâlâtü lugati’l-uyûn fi’l-Kur’âni’l-kerîm”. Excellence Jour-nal for Community & Humanity Sciences 5/1 (Ağustos 2024), 88-100. https://doi.org/10.58971/68mqa555
33. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medârikü’t-tenzîl ve hakâʾikü’t-teʾvîl. 3 Cilt. thk. Yûsuf Ali Büdeyvî. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
34. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kasım Hüseyin b. Muhammed. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvan Adnan ed-Davudî. Dımaşk-Beyrut: Dârü’l-Kalem-ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1412.
35. Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ömer b. Hüseyin. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420.
36. Rebâyiʿa, Usâme Cemîl Abdülganî. Lugatü’l-cesed fi’l-Kur’âni’l-kerîm. Nablus: Câmiatü’n-Necâh el-Vataniyye, Külliyyetü’d-Dirâsâti’l-Ulyâ, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
37. Richins, Marsha L. “Social Comparison and the Idealized Images of Advertising”. Journal of Consumer Research 18/1 (Haziran 1991), 71-83. https://doi.org/10.1086/209242
38. Soylu, Ali. “Kur’ân’da Tesettürün Anlam Alanı”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 835-862. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1169335
39. Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. 26 Cilt. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Kahire: Dâru Hecr, 2001.
40. Veblen, Thorstein. Aylak Sınıfın Teorisi. çev. Zeynep Gültekin - Cumhur Atay. İstanbul: Babil Yayınları, 2005. Williams, James. Stand Out of Our Light: Freedom and Resistance in the Attention Economy. Cambridge: Cambridge University Press, 2018. https://doi.org/10.1017/9781108453004
41. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-Kâmûs. thk. Heyet. 40 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-İrşâd ve’l-Enbâ - el-Meclisü’l-Vatanî li’s-Sekâfe ve’l-Fünûn ve’l-Âdâb, 1385-1422/1965-2001.
42. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan hakâʾiki gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. thk. Mustafa Hüseyin Ah-med. Kahire: Dârü’r-Reyyân li’t-Türâs; Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Basım, 1407/1987.