Nostalji ile Tasavvufî Huzur Arasında: Modernlik, Huzursuzluk ve Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962)

Öz

Bu makale, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur romanı üzerinden Türk modernlik tecrübesini nostalji, huzursuzluk ve otantiklik kavramları etrafında ele almaktadır. Roman çoğu zaman erken Cumhuriyet döneminin kültürel ve psikolojik gerilimlerini yansıtan bir edebî metin olarak yorumlanmış olsa da, bu çalışma Tanpınar’ın huzur kavramına yaklaşımını daha geniş bir tasavvufî kavramsal çerçeve içinde yeniden değerlendirmeyi önermektedir. Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme projesi, geçmiş ile şimdi arasındaki ilişkiyi yeniden kuran keskin bir zamansal kopuş fikri üzerine inşa edilmiştir. Osmanlı geçmişiyle kurulan bu bilinçli mesafe, özellikle İstanbul’un entelektüel çevrelerinde kolektif hafıza ile bireysel kimlik arasında derin gerilimler doğurmuştur. Huzur romanında bu gerilimler nostalji, varoluşsal bir huzursuzluk ve çözüme kavuşmayan bir otantiklik arayışı olarak tezâhür eder. Buna karşılık klasik tasavvuf düşüncesinde huzur, yalnızca psikolojik bir sükûnet hâlini değil, kulun kalbinde Tanrı’nın huzurunda bulunma bilincini ifade eden ruhânî bir durumu anlatır ki bu hâl zikir ve kalbin tasfiyesi yoluyla elde edilmektedir. Bu açıdan bakıldığında, Tanpınar’ın karakterlerinde sürekli hissedilen huzursuzluk, böylesi bir mânevî huzurun yokluğu olarak da okunabilir. Romanın şahısları hakîkî huzura erişmekten ziyade, bir yandan Osmanlı geçmişine duyulan estetik bir nostalji ile öte yandan modernliğin yarattığı kültürel kopuşlar arasında asılı kalmış görünürler. Bu makale, Huzur romanını tasavvuf metafiziğinin kavramsal ufku içinden yeniden okuyarak Tanpınar’ın anlatısının modern yabancılaşmanın daha derin ve ruhânî bir boyutunu görünür kıldığını ileri sürmektedir. Romanda nostalji ve huzursuzluk etrafında şekillenen duygu dünyası yalnızca tarihsel bir krizin ifadesi değil, aynı zamanda geçmiş ile şimdiyi uzlaştırabilecek mânevî bir ufkun yitimiyle bağlantılı metafizik bir yerinden edilme hâlini de yansıtır. Bu çalışmayı yönlendiren temel araştırma sorusu şudur: Tanpınar’ın Huzur romanı modernlik tecrübesini nostalji, huzursuzluk ve otantiklik arasındaki iç içe geçmiş dinamikler üzerinden nasıl temsil eder ve bu dinamikler tasavvufî huzur kavramı aracılığıyla nasıl yeniden anlaşılabilir?

Anahtar Kelimeler

• Türk modernleşmesi
• Ahmet Hamdi Tanpınar
• Huzur
• tasavvuf
• ilahi huzur
• nostalji
• huzursuzluk
• otantiklik

Teşekkür

Bu makale, Lund Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi’nde (CMES) Prof. Olof Heilo danışmanlığında hazırladığım yüksek lisans tezimin bir çıktısıdır. Çalışmanın her aşamasında beni bu konuya teşvik eden, değerli yönlendirmeleri ve daimi akademik mentorluğuyla desteğini esirgemeyen değerli hocam Dr. Arzu Eylül Yalçınkaya’ya; ayrıca süreç boyunca sunduğu akademik rehberliği ve dostluğu için çok kıymetli Prof. Olof Heilo’ya içten teşekkürlerimi sunarım.

Between Nostalgia and Sufi Presence: Modernity, Uneasiness, and the Search for Ḥuḍūr in Ahmet Hamdi Tanpınar’s (1901-1962) A Mind at Peace

Öz

This article examines the Turkish experience of modernity through the concepts of nostalgia, uneasiness (huzursuzluk), and authenticity in Ahmet Hamdi Tanpınar’s novel Huzur (A Mind at Peace). While the novel has frequently been interpreted as a literary reflection on the cultural and psychological tensions of early Republican Turkey, this study proposes a reading that situates Tanpınar’s exploration of ḥuḍūr (peace) within a broader Sufi conceptual framework. The modernization project of the Turkish Republic was built upon a radical temporal rupture that reconfigured the relationship between past and present. This deliberate distancing from the Ottoman past generated profound tensions in collective memory and individual identity, particularly among Istanbul’s intellectual elite. In Tanpınar’s novel Huzur, these tensions manifest themselves as nostalgia, existential uneasiness, and an unresolved search for authenticity. In classical Sufi thought, however, ḥuḍūr refers to a spiritual state of presence before God (huzurda olmak), attained through remembrance (dhikr) and the purification of the heart (qalb). From this perspective, the pervasive uneasiness experienced by Tanpınar’s characters may be understood as a condition of spiritual estrangement and inner dispersion. Rather than attaining a state of ḥuḍūr grounded in presence, inward composure, and metaphysical continuity, the characters remain suspended between an aestheticized longing for the Ottoman past and the cultural dislocations produced by modernity. By re-reading the novel Huzur through the conceptual lens of Sufi metaphysics, this article argues that Tanpınar’s narrative reveals a deeper spiritual dimension of modern alienation. The novel’s portrayal of nostalgia and uneasiness reflects not merely a historical crisis but also a metaphysical dislocation, the loss of a spiritual horizon capable of reconciling past and present. The central research question guiding this study is: How does Tanpınar’s Huzur represent the experience of modernity through the intertwined dynamics of nostalgia, uneasiness, and authenticity, and how can these dynamics be illuminated through the Sufi concept of ḥuḍūr?

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• divine presence
• Turkish modernity
• Tanpınar
• A Mind at Peace
• nostalgia
• uneasiness
• authenticity

Teşekkür

This article emerged from my MA thesis on Ahmet Hamdi Tanpınar’s narrative of Turkish modernity, completed under the supervision of Professor Olof Heilo at the Centre for Middle Eastern Studies, Lund University. I would like to express my sincere gratitude to Prof. Heilo for his generous guidance, intellectual support, and friendship throughout this process. I am equally indebted to Dr. Arzu Eylül Yalçınkaya for her invaluable encouragement, insightful direction, and enduring academic mentorship during the development of this work.

Kaynakça

1. Abacı, Tahir. Gerçekçilik Açısından Ahmet Hamdi Tanpınar. İstanbul: İkaros Yayınları, 2015.
2. Ahmad, Feroz. The Making of Modern Turkey. London: Routledge, 2002.
3. Ahmed, Ehsan. “Pierre de Ronsard's Odes and the Law of Poetic Space.” Renaissance Quarterly 44, 4 (1991): 757-775.
4. Arıöz Ete, Ayşen. “Modernlik Çözümlemelerinde Nostaljik Perspektifler.” Master’s thesis, Kırıkkale University, 2002.
5. Aydın, Mehmet. “Kayıp Zamanın İzinde” Ahmet Hamdi Tanpınar. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 2010.
6. Balcı, Yunus. Tanpınar: Trajik Bir Şair ve Şiiri. İstanbul: 3F Yayınevi, 2008.
7. Berman, Marshall. All That Is Solid Melts into Air: The Experience of Modernity. London: Penguin Books, 1988.
8. Bonnett, Alastair. Left in the Past: Radicalism and the Politics of Nostalgia. London: Bloomsbury Continuum, 2010.

9. Çalgan, Mehmet Ali. “Stres Çağında Huzuru Yakalamak: Hadisler Işığında Dindarlık–Huzur İlişkisi.” İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 9 (2021): 54–78.
10. Çankaya, Ercan. “Reflections of Conservatism and Nostalgia in Yahya Kemal Beyatlı and Ahmet Hamdi Tanpınar’s Representation of Istanbul.” Master’s thesis, Middle East Technical University, 2015.
11. Çift, Salih. “Tasavvufta Sekîne Kavramı.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15, 2 (2006): 1–14.
12. Çopuroğlu, Büşra. “Cities of Nostalgia: Collision of Past, Present and Memory in Space in Nostalgia, The Black Book and Ignorance.” Master’s thesis, Yeditepe University, 2017.
13. Dobrowolski, Jacek. “Nietzsche and Modernity.” Athens Journal of Philosophy 4, 2 (2025): 83-100.
14. Dolcerocca, Özen Nergis. “Chronometrics in the Modern Metropolis: The City, the Past and Collective Memory in Ahmet Hamdi Tanpınar.” MLN 130, 5 (2015): 1150–1178.
15. Eisenstadt, S. N. “Modernity and Modernization.” Sociopedia.isa, 2010.
16. Ertuğrul, Kürşad. “A Reading of the Turkish Novel: Three Ways of Constituting the ‘Turkish Modern.’” International Journal of Middle East Studies 41, 4 (2009): 635-652.
17. Ferrara, Alessandro. Reflective Authenticity: Rethinking the Project of Modernity. London: Routledge, 1998.
18. Feldman, Walter. “Cultural Authority and Authenticity in the Turkish Repertoire.” Asian Music 22, 1 (1991): 73–111.
19. Feyzioğlu, Nesrin. “Türk Mûsıkîsinin Modernleşmesi Bağlamında Hammamîzâde İsmail Dede Efendi ve Ferahfezâ Makamı.” Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21, 2 (2017): 625-646.
20. Florez Fortich, Ingrid. “Nietzsche’s Übermensch: The Notion of a Higher Aristocracy of the Future.” Civilizar 10, 18 (2010): 75–88.
21. Giddens, Anthony. The Consequences of Modernity. Cambridge: Polity Press, 1990.
22. Goethe, Johann Wolfgang von. Faust I & II. Edited by Stuart Atkins. Princeton: Princeton University Press, 1994.
23. Göle, Nilüfer. “The Quest for the Islamic Self.” Rethinking Modernity and National Identity in Turkey, edited by Sibel Bozdoğan and Reşat Kasaba. Washington: University of Washington Press, 1997.
24. Golomb, Jacob. In Search of Authenticity: From Kierkegaard to Camus. London: Routledge, 2005.
25. Gündüz, Olgun. “Türkiye’nin Batılılaşma Serüveninde Özgün Bir Portre: Ahmet Hamdi Tanpınar.” Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 3, 3 (2002): 13–28.
26. Gürbilek, Nurdan. “Kurumuş Pınar, Kör Ayna, Kayıp Şark: Tanpınar’da Ophelia, Su ve Rüyalar.” Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce V. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
27. Güldütuna, Hatice Dilek and Doğan, Elif Hilal. “Ahmed Avni Konuk’un Fusûsü’l-Hikem Şerhi’ne Göre Yaratılış Bağlamında Ferdiyet Kavramı.” Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 1, 1 (2022): 3-14.
28. Hemmat, Ayse Ozge Kocak. “The Past as an Object: Orientalist Fantasies.” Middle East Literatures 20, 2 (2017): 232-251.
29. İlhan, Avni. “Gaybet.” TDV İslâm Ansiklopedisi, XIII, 1996, 410-412.
30. İpşirli, Mehmet. “Huzur Dersleri.” TDV İslâm Ansiklopedisi, XVIII, 1998, 441-444.
31. İrem, Nazım. “Turkish Conservative Modernism: Birth of a Nationalist Quest for Cultural Renewal.” International Journal of Middle East Studies 34, 1 (2002): 87–112.
32. Irzık, Sibel. “What If One Day Things Go Mad? The Unruly Objects of Tanpınar’s Modernism.” Middle Eastern Literatures 20, 2 (2017): 198–214.
33. Kandiyoti, Deniz. “End of Empire: Islam, Nationalism and Women in Turkey.” In Women, Islam and the State, edited by Deniz Kandiyoti. Pennsylvania: Temple University Press, 1991.
34. Karataş, Zübeyir. “Kur’ân’da Huzur ve Güven Ortamı.” Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11, 21 (2022): 242–262.
35. Kara, Halim. "Milletleşme Dönemi Şairinin İcadı: Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Yahya Kemal Monografisi." Journal of Turkish Language and Literature 59, 2 (2019): 315-332.
36. Karahan, Abdülkadir. “Fuzûli.” TDV İslâm Ansiklopedisi, XIII, 1996, 240-246.
37. Kendirci, Mehmet. “Time as an Instrument of Building Citizenship in Turkey in the Late Ottoman and the Early Republican Era.” Études Balkaniques 2 (2017): 326–344.
38. Kılıç, Mahmud Erol. “Yunus Emre’s Poetry and Philosophy.” Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 4, 1 (2025): 135-141.
39. Kuşeyrî, Abdülkerim. Tasavvuf İlmine Dair: Kuşeyrî Risalesi. Translated by Ersan Güngör. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2013.
40. Loeb, Paul S. “Finding the Übermensch in Nietzsche's Genealogy of Morality.” Journal of Nietzsche Studies 30 (2005): 70-101.
41. Lüleci, Murat. “Multiple Modernities and Multiplied Minds: Stream of Consciousness in the Modern Turkish Novel.” The Journal of International Social Research 7, 32 (2018): 160-172.
42. Macdonald, D.B. “Ḥaḍra.” In Encyclopaedia of Islam New Edition Online, edited by P. Bearman, Leiden: Brill.
43. Moran, Berna. Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış: Ahmet Mithat’tan Ahmet Hamdi Tanpınar’a. İstanbul: İletişim Yayınları, 1975.
44. Nietzsche, Friedrich. Thus Spoke Zarathustra. Edited by Adrian Del Caro and Robert Pippin. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
45. Osborne, Peter. The Politics of Time: Modernity and Avant-Garde. London: Verso, 1995.
46. Ouyang, Wen-chin. Politics of Nostalgia in the Arab Novel: Nation-State, Modernity and Tradition. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2013.
47. Öngören, Reşat. Osmanlılarda Tasavvuf: Anadolu’da Sûfiler, Devlet ve Ulemâ. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
48. Özdalga, Elisabeth. “Secularism.” In The Routledge Handbook of Modern Turkey, ed. Metin Heper and Sabri Sayarı. London: Routledge, 2012.
49. Özkan, İsmail Hakkı. “Kâr.” TDV İslâm Ansiklopedisi, XXIV, 2001, 356.
50. Pamuk, Orhan. “Ahmet Hamdi Tanpınar ve Türk Modernizmi.” BİLAR, 1994.
51. Parla, Jale. “The Wounded Tongue: Turkey's Language Reform and the Canonicity of the Novel.” PMLA 23, 1 (2008): 27–40.
52. Piccoli, Wolfango. Turkey at the Crossroads: Ottoman Legacies and a Greater Middle East. London: Zed Books, 2001.
53. Sanır, Mehmet Hanefi. Tasavvuf Anlayışında Gaybet ve Huzur. Edited by Ömer Tay. Ankara: İksad Yayınları, 2022.
54. Sedikides, Constantine, Tim Wildschut, Jamie Arndt, and Clay Routledge. “Nostalgia: Past, Present, Future.” Current Directions in Psychological Science 17, 5 (2008): 304–307.
55. Sezer, Devrim. “The Anxiety of Cultural Authenticity in Turkish Communitarian Thought: Ahmet Hamdi Tanpınar and Peyami Safa on Europe and Modernity.” History of European Ideas 36, 4 (2012): 427–437.
56. Steward, Charles. “Temporal Topology in the Post-Ottoman World.” Social Analysis 61, 1 (2017): 129–142.
57. Tanpınar, Ahmet Hamdi. A Mind at Peace. Translated by Erdağ Göknar. New York: Archipelago Books, 2008.
58. ---. Hep Aynı Boşluk: Denemeler, Mektuplar, Röportajlar. İstanbul: Dergah Yayınları, 2016.
59. ---. Huzur. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1949.
60. ---. “Nesilleri Terbiye Eden Mimari.” In Ahmet Hamdi Tanpınar Ebediyet’in Huzurunda, edited by Ümit Meriç and Selma Ümit Karışman. İstanbul: Etkileşim Biyografi, 2006.
61. Toprak, Zafer. “Nazım Hikmet’in ‘Putları Kırıyoruz’ Kampanyası ve Yeni Edebiyat.” Toplumsal Tarih, 261 (2015): 35–36.
62. Trigg, Dylan. The Aesthetics of Decay: Nothingness, Nostalgia, and the Absence of Reason. Bern: Peter Lang, 2006.
63. Türkislamoğlu, Elif. Türk Düşünce Dünyasında Tanpınar. İstanbul: Hece Yayınları, 2015.
64. Wishnitzer, Avner. Reading Clocks: Alla Turca Time and Society in the Late Ottoman Empire. Chicago: University of Chicago Press, 2015.
65. Yalçınkaya, Arzu Eylül. “Agents of Transition from Empire to Republic: Veled Çelebi İzbudak (1869–1953) and the Sufi Bureaucratic Dynamics of Late Ottoman Modernization.” Journal of the Royal Asiatic Society 35, 3 (2025): 781-808.
66. ---. “A Shelter for the Spirit: Ken‘ān Rifā‘ī’s Practical Theology and Adaptive Sufi Praxis in Early Twentieth-Century Istanbul.” Religions 16, 8 (2025): 1039-1057.
67. ---. “Sufi Practices and Urban Spaces: Everyday Experiences of Sheikh Ken'ân Rifâî (1867-1950) in the Late Ottoman Istanbul.” Journal of Ottoman Legacy Studies (OMAD)/Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi 12, 32 (2025): 21-47.
68. Yalvarı, Cemile. “Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Romanlarında İdeoloji.” Master’s thesis, İstanbul University, 2015. Venn, Couze, and Mike Featherstone, “Modernity.” Theory, Culture & Society 23, 2-3 (2006): 457-465.
69. Zaslaw, Neal. “Music and Society in the Classical Era.” In The Classical Era: From the 1740s to the End of the 18th Century, edited by Neal Zaslaw. 1-14. London: Palgrave Macmillan UK, 1989.
70. Zürcher, Eric Jan. Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris, 2017.