Muhammed b. Pir Ali el-Birgivî (ö. 981/1573) Hakkında Literatür Çalışması

Öz

Birgivî’nin ahlak, fıkıh, tasavvuf ve nahiv alanlarındaki fikirlerinin Osmanlı ve çağdaş İs-lam düşüncesi açısından önemli bir simadır. Bu araştırmada, Osmanlı dönemi alimi Muhammed b. Pir Ali el-Birgivî (ö. 981/1573) hakkındaki ilmî ve akademik çalışmalar derlenerek literatür oluşturulmuştur. Birgivî’nin eserleri, hakkında yazılan kitaplar, kendisi ve eserleri hakkında yapılan tezler, sempozyum bildirileri, makaleler ve ansiklopedi maddeleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Müellif hakkındaki okumalarımızda bütün bu alt başlıkları içine alacak şekilde literatür çalışmasının yapılmadığı fark edildiği için böylesi bir incelemeye teşebbüs edilmiştir. Araştırmamızda Ulusal Tez Merkezi, İslam Araştırmaları Merkezi, DergiPark, Türkiye Yazma Eserler Kurulu Başkanlığı, Ansiklopedi Web Siteleri ve Google Akademi gibi web siteler taradık. Çeşitli yapay zekâ programlarından da istifade etmeye çalıştık. Literatür taraması ile genel olarak, Birgivî’nin düşünce dünyasını, hakkındaki çalışmaların alanlarını ortaya çıkarmaya gayret ettik. Neticede çalışma, Birgivî hakkında imkân ve ihtiyaçları belirginleştirmektedir. Birgivî hakkında son yıllarda ilmî çalışmaların sayısında belirgin bir artış olduğu fark edilmiştir. Ayrıca yaptığımız incelemeler neticesinde çalışılmayan eserler de tespit edilmeye gayret edilmiş ve bu alanda çalışma yapacak olan araştırmacılara literatürde olan boşluğu göstermeye çalıştık. Çalışmamızın müellif hakkındaki çalışmalara katkıda bulunmasını temenni ediyoruz.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh
• Birgivî
• Osmanlı
• Çağdaş İslam Düşüncesi
• Literatür

A Literature Review on Muhammad b. Pir Ali al-Birgivi (d. 981/1573)

Öz

Muhammad b. Pir Ali al-Birgivi (d. 981/1573) is a preeminent figure whose intellectual contributions to ethics, jurisprudence (fiqh), Sufism, and Arabic grammar (nahw) remain pivotal for both Ottoman and contemporary Islamic thought. This research establishes a comprehensive literature review by compiling scholarly and academic studies concerning al-Birgivi. The study systematically identifies his primary works, books authored about him, postgraduate theses, symposium proceedings, academic articles, and encyclopedia entries. This investigation was initiated upon the observation that existing literature lacks a holistic study encompassing all these thematic subcategories. The research involved an extensive survey of various databases, including the National Thesis Center (YÖKTEZ), the Center for Islamic Studies (İSAM), DergiPark, the Manuscript Institution of Turkey, specialized encyclopedia platforms, and Google Scholar. Furthermore, contemporary artificial intelligence tools were utilized as auxiliary instruments throughout the analytical process. By conducting this literature survey, we aimed to delineate al-Birgivi’s intellectual universe and categorize the specific disciplinary focus of existing scholarship. Consequently, this study elucidates both the current scholarly landscape and future research imperatives regarding al-Birgivi. A significant increase in the volume of academic output concerning the author has been noted in recent years. Additionally, this review identifies understudied works, thereby highlighting existing gaps in the literature for future researchers. We hope that this study will provide a substantial contribution to the ongoing scho-larly discourse on al-Birgivi.

Anahtar Kelimeler

• Fiqh
• Birgivî
• Ottoman
• Contemporary Islamic Thought
• Literature

Kaynakça

1. “Akademik yazım: Literatür taraması nedir?” https://www.lib.sfu.ca/about/branches-depts/slc/
2. Arslan, Ahmet Turan. “Birgivî Mehmed Efendi.” Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim 23 Kasım 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/birgivi-mehmed-efendi
3. Arslan, Ahmet Turan. “Vasiyetname.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 42, s. 556-558. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
4. Çakır, Mesut. “Birgivî.” İslam Düşünce Atlası. Erişim 23 Kasım 2025. https://islamdusunceatlasi.org/birgivi/310;writing/ assignments/lit-review. Erişim 12.01.2026;
5. Demir, Halis. “Birgivi’nin ‘Risale-i Birgivi’ Adlı Eseri Üzerine İncelemeler.” Balıkesir İlahiyat Dergisi, 2017, c. 3, sy. 2, s. 197-259.
6. Diyanet İşleri Başkanlığı. Diyanet Akademisi Yüksek İhtisas Eğitim Merkezi Eğitim ve Öğretim Programı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2023. https://diyanetakademi.diyanet.gov.tr/Documents/Y%C3%BCksek%20%C4%B0htisas%20E%C4%9Fitim%20Program%C4%B1%20-%202023%20(YEN%C4%B0). pdf (Erişim 15.01.2026).
7. Fazlıoğlu, Şükran. “Ta‘lîm ile İrşâd Arasında: Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Medrese Ders Müfredatı.” Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 2005, c. 10, sy. 18, s. 115-173.
8. Hızlı, Mefail. “Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler.” Uludağ Üniversitesi İla-hiyat Fakültesi Dergisi, 2008, c. 17, sy. 1, s. 25-46.

9. İFAM (İlmi ve Fikri Araştırmalar Merkezi). “Kadim Usul Hakkında”. Erişim 15 Ocak 2026. https://www.ifam.org.tr/kadim-usul-hakkinda/2481-2/.
10. İLAM (İlmi Araştırmalar Merkezi). “İLAM Akademi İslami İlimler Programı”. Erişim 15 Ocak 2026. https://ilam.org.tr/ilam-akademi-islami-ilimler-programi.html.
11. İmamoğlu, Abdullah Taha. “Meddah Medresesi Müfredatında Aklî İlimler.” Üsküp’te Meddah Medresesi. ed. Sevba Abdula – Abdullah Taha İmamoğlu. Üsküp: Fettah Efendi Eğitim ve Düşünce Derneği (IDEFE) Yayınları, 2023.
12. Köroğlu, Aytekin Serdar. “Literatür Taraması Üzerine Notlar ve Bir Tarama Tekniği.” GİDB Dergi, 2015, sy. 1, s. 61-67. SDAM (Strateji Düşünce ve Analiz Merkezi). Türkiye’de Medreseler ve Din Eğitimi. Ankara: SDAM Yayınları, Eylül 2016.
13. Süleymanov, Kamran. “Sahn-ı Semân Medreseleri ve Eğitim Sistemi.” Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
14. Şanal, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nde Medreselere Ders Programları, Öğretim Metodu, Ölçme ve Değerlendirme, Öğretimde İhtisaslaşma Bakımından Genel Bir Bakış.” Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2003, c. 1, sy. 14, s. 149-168.
15. Yeşildurak, Efe. “Nizâmiye Medreseleri: Müfredat ve Öğretim Metotları.” Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2022, c. 4, sy. 8, s. 499-512.
16. Yıldız, Ayşe. “Bir Araştırma Metodolojisi Olarak Sistematik Literatür Taramasına Genel Bakış.” Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2022, c. 22, Özel Sayı 2, s. 367-386 Yüksel, Emrullah. “Birgivî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 6, s. 191-192, İstanbul: TDV Yayınları