Bulgaristan’da Dinî Eğitimin Tarihsel Dönüşümünde İmam-Hatip Liselerinin Kurumsal-Pedagojik Rolü

Bu çalışma, Bulgaristan’da dinî eğitimin tarihsel gelişimini analiz etmekte ve 1989 sonrası dönemde imam hatip liselerinin bu süreçte üstlendikleri kurumsal ve pedagojik rolleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Din eğitimi, yalnızca bireyin dinî bilgi edinmesini sağlayan pedagojik bir süreç değil; aynı zamanda kimliğin inşası, toplumsal hafızanın korunması, değer aktarımı ve kültürel sürekliliğin sağlanması açısından çok boyutlu bir işlev üstlenmektedir. Özellikle azınlık konumundaki Müslüman topluluklar için dinî eğitim, bireysel gelişimin ötesinde kolektif varoluşun, kimlik bilincinin ve manevi sürekliliğin teminatı niteliğindedir. Bu bağlamda çalışmada, Osmanlı döneminden itibaren Bulgaristan coğrafyasında kurumsallaşan medreseler, sıbyan mektepleri ve Medresetü’n-Nüvvâb gibi dinî eğitim veren yapılar, tarihî bağlamda incelenmiş, bu kurumların hem pedagojik hem sosyo-kültürel işlevleri değerlendirilmiştir. Bulgar Prensliği ve Krallık dönemlerinde söz konusu kurumların azınlık eğitimi kapsamında nasıl devam ettirildiği ve kültürel kimliği nasıl muhafaza ettiği analiz edilmiştir. 1944 sonrası komünist rejimle birlikte dinî eğitimin sistematik biçimde tasfiye edilmesi, dinî kurumların kapatılması ve dinî anlatının kamusal alandan dışlanması süreci detaylı biçimde ele alınmaya çalışılmıştır. 1989’da rejimin sona ermesiyle birlikte başlayan yeniden yapılanma süreci, dinî özgürlüklerin 1991 Bulgaristan Anayasası ile güvence altına alınmasına ve imam hatip liseleri gibi yeni kurumların açılmasına imkân tanımıştır. Bu liseler, yalnızca din görevlisi yetiştiren yapılar olmaktan öte; kimlik inşası, tarihsel süreklilik ve pedagojik yeniden dirilişin kurumsal ifadesi olmuştur. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı doğrultusunda doküman analiziyle yürütülmüştür. Bu kapsamda anayasal düzenlemeler, resmî eğitim raporları ve tarihsel/kurumsal belgeler incelenmiştir. Bulgular, imam hatip liselerinin Bulgaristan’daki Müslüman toplumun dinî ve kültürel varlığını korumada ve yeniden üretmede stratejik bir rol üstlendiğini göstermiştir.

This study analyses the historical development of religious education in Bulgaria and aims to reveal the institutional and pedagogical roles undertaken by imam hatip high schools in the post-1989 period. Religious education is not merely a pedagogical process through which individuals acquire religious knowledge; it also performs a multidimensional function in terms of identity construction, preservation of social memory, transmission of values, and cultural continuity. Especially for Muslim communities in minority positions, religious education goes beyond individual development and serves as a guarantee of collective existence, identity consciousness, and spiritual continuity. In this context, the study examines the institutional structures of religious education established in the Bulgarian region during the Ottoman period—such as madrasas, elementary religious schools (sıbyan mektebi), and particularly the Medresetü’n-Nüvvâb—within their historical framework, evaluating their pedagogical and socio-cultural functions. It further analyses how these institutions continued under the framework of minority education during the Bulgarian Principality and Kingdom periods and how they preserved cultural identity. The systematic elimination of religious education following the establishment of the communist regime in 1944, the closure of religious institutions, and the exclusion of religious discourse from the public sphere are examined. Following the end of the regime in 1989, the reconstruction process enabled the constitutional protection of religious freedoms and the opening of new institutions such as imam hatip high schools. These schools, beyond training religious personnel, became the institutional expression of identity formation, historical continuity, and pedagogical renewal. The study was conducted through document analysis based on a qualitative method; the academic literature was reviewed, and relevant legal regulations and institutional documents were examined. The findings show that imam hatip high schools assume a strategic role in preserving and reproducing the religious and cultural existence of the Muslim community in Bulgaria.

 تهدف هذه الدراسة إلى تحليل التطوّر التاريخي للتربية الدينية في بلغاريا، وإبراز الأدوار المؤسسية والبيداغوجية التي اضطلعت بها ثانويات الأئمة والخطباء بعد عام 1989. فالتربية الدينية ليست مجرد عملية تعليمية تُمكّن الفرد من اكتساب المعرفة الدينية، بل تقوم أيضًا بوظائف متعددة الأبعاد في بناء الهوية، وحفظ الذاكرة الجماعية، ونقل القيم، وضمان الاستمرارية الثقافية. وتُعدّ التربية الدينية، بالنسبة للمجتمعات المسلمة ذات الوضعية الأقلوية، وسيلةً أساسيةً تضمن الوجود الجماعي، والوعي بالهوية، والاستمرارية الروحية. وفي هذا السياق، تناولت الدراسة البُنى المؤسسية للتعليم الديني التي تأسّست في الجغرافيا البلغارية خلال الحقبة العثمانية، مثل المدارس الابتدائية (الكتاتيب) والمدارس الشرعية، ولا سيّما "مدرسة النواب"، وذلك في إطارها التاريخي، مع تقييم وظائفها البيداغوجية والاجتماعية والثقافية. كما تم تحليل كيفية استمرار هذه المؤسسات ضمن إطار تعليم الأقليات خلال فترتي الإمارة والمملكة البلغاريتين، ومدى محافظتها على الهوية الثقافية. وقد تم التطرّق بشكل مفصل إلى عملية تصفية التعليم الديني بشكل منهجي بعد تأسيس النظام الشيوعي عام 1944، وإغلاق المؤسسات الدينية، وإقصاء الخطاب الديني من المجال العام. مع انتهاء النظام عام 1989، أفضتْ عمليةُ إعادةِ البناء إلى كفالةِ الحرياتِ الدينية بموجب دستور بلغاريا لعام 1991، وإتاحةِ إنشاءِ مؤسّساتٍ جديدة مثل ثانويات الأئمة والخطباء. ولم تقتصر هذه الثانويات على إعدادِ العاملين في الشأن الديني فحسب، بل غدتْ تعبيرًا مؤسّسيًا عن بناء الهوية واستمرارية الذاكرة التاريخية والتجدّد التربوي. وقد أُنجزتِ الدراسةُ وفق مقاربةٍ نوعيةٍ اعتمدتْ تحليلَ الوثائق؛ ففُحِصت في هذا الإطار الترتيباتُ الدستوريةُ والتقاريرُ الرسميّةُ للتعليم والوثائقُ التاريخية/المؤسسية. وتُظهر النتائجُ أنَّ ثانوياتِ الأئمة والخطباء تضطلعُ بدورٍ استراتيجيٍّ في حفظِ الوجودِ الديني والثقافيِّ للمجتمعِ المسلمِ في بلغاريا وإعادةِ إنتاجه.