Bulgaristan’da Dinî Eğitimin Tarihsel Dönüşümünde İmam-Hatip Liselerinin Kurumsal-Pedagojik Rolü

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 7 - 29 , 31.03.2026

Enfes Ali Mehmed Mehmet Şanver

https://izlik.org/JA28UN45LA

Öz

Bu çalışma, Bulgaristan’da din eğitiminin tarihsel gelişimini analiz etmekte ve 1989 sonrası dönemde İmam-Hatip Liselerinin bu süreçte üstlendikleri kurumsal ve pedagojik rolleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Din eğitimi, yalnızca bireyin dinî bilgi edinmesini sağlayan pedagojik bir süreç değil; aynı zamanda kimliğin inşası, toplumsal hafızanın korunması, değer aktarımı ve kültürel sürekliliğin sağlanması açısından çok boyutlu bir işlev üstlenmektedir. Özellikle azınlık konumundaki Müslüman topluluklar için din eğitimi, bireysel gelişimin ötesinde kolektif varoluşun, kimlik bilincinin ve manevi sürekliliğin teminatıdır.
Bu bağlamda çalışmada, Osmanlı döneminden itibaren Bulgaristan coğrafyasında kurumsallaşan din eğitimi yapıları (medreseler, sıbyan mektepleri ve Medresetü’n-Nüvvâb gibi) tarihî bağlamda incelenmiş, bu kurumların hem pedagojik hem sosyo-kültürel işlevleri değerlendirilmiştir. Bulgar Prensliği ve Krallık dönemlerinde söz konusu kurumların azınlık eğitimi kapsamında nasıl devam ettirildiği ve kültürel kimliği nasıl muhafaza ettiği analiz edilmiştir. 1944 sonrası komünist rejimle birlikte din eğitiminin sistematik biçimde tasfiye edilmesi, dinî kurumların kapatılması ve dinî anlatının kamusal alandan dışlanması süreci detaylı biçimde ele alınmıştır.
1989’da rejimin sona ermesiyle birlikte başlayan yeniden yapılanma süreci, dinî özgürlüklerin anayasal teminat altına alınmasına ve İmam-Hatip Liseleri gibi yeni kurumların açılmasına imkân tanımıştır. Bu liseler, yalnızca din görevlisi yetiştiren yapılar olmaktan öte; kimlik inşası, tarihsel süreklilik ve pedagojik yeniden dirilişin kurumsal ifadesi olmuştur. Araştırma, nitel yönteme dayalı doküman analiziyle gerçekleştirilmiş; anayasal metinler, eğitim raporları, akademik kaynaklar ve saha belgeleri sistemli biçimde taranmıştır. Bulgular, İmam-Hatip Liselerinin Bulgaristan’daki müslüman toplumun dinî ve kültürel varlığını korumada ve yeniden üretmede stratejik rol üstlendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Din eğitimi , İmam-Hatip Liseleri , Azınlık eğitimi , Kimlik inşası , Kültürel süreklilik

Etik Beyan

Bu makale, Enfes Ali Mehmed tarafından Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde, Doç. Dr. Mehmet Şanver danışmanlığında tamamlanan "Bulgaristan’da Bir Din Eğitimi Öğretimi Kurumu Olarak İmam-Hatip Liseleri: Beklenti ve Sorunlar" başlıklı yüksek lisans tezine dayanmaktadır. Makale, hazırlık sürecinde yeni teorik katkılar ve literatürle genişletilmiş ve geliştirilmiş, yapısal olarak yeniden düzenlenmiş ve özgün bir akademik çalışma haline getirilmiştir. Çalışma, insan katılımcılarla yapılan herhangi bir uygulamalı araştırmayı içermediğinden etik kurul izni gerektirmemektedir ve çalışma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulmuş ve yararlanılan tüm çalışmalar kaynakçada belirtilmiştir.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, herhangi bir kurum ya da kuruluş tarafından maddî olarak desteklenmemiştir.

Proje Numarası

Yok

The Institutional and Pedagogical Role of Imam Hatip High Schools in the Historical Transformation of Religious Education in Bulgaria

https://izlik.org/JA28UN45LA

Öz

This study analyzes the historical development of religious education in Bulgaria and aims to reveal the institutional and pedagogical roles undertaken by Imam-Hatip High Schools in the post-1989 period. Religious education is not merely a pedagogical process through which individuals acquire religious knowledge; it also performs a multidimensional function in terms of identity construction, preservation of social memory, transmission of values, and the maintenance of cultural continuity. Especially for Muslim communities in minority positions, religious education goes beyond individual development and serves as a guarantee of collective existence, identity consciousness, and spiritual continuity.
In this context, the study examines the institutional structures of religious education that were established in the Bulgarian region during the Ottoman period—such as madrasas, elementary religious schools (sıbyan mektebi), and particularly the Medresetü’n-Nüvvâb—within their historical framework, evaluating their pedagogical and socio-cultural functions. It further analyzes how these institutions continued under the framework of minority education during the Bulgarian Principality and Kingdom periods, and how they preserved cultural identity. The systematic elimination of religious education following the establishment of the communist regime in 1944, the closure of religious institutions, and the exclusion of religious discourse from the public sphere are examined in detail.
The reconstruction process that began with the fall of the regime in 1989 allowed for the constitutional guarantee of religious freedoms and the establishment of new institutions such as Imam-Hatip High Schools. These schools emerged not only as institutions training religious personnel but also as institutional embodiments of identity reconstruction, historical continuity, and pedagogical revival. The research was conducted through a qualitative method based on document analysis, systematically reviewing constitutional texts, educational reports, academic sources, and field documents. The findings demonstrate that Imam-Hatip High Schools play a strategic role in preserving and reproducing the religious and cultural identity of the Muslim community in Bulgaria.

Anahtar Kelimeler

Religious education , İmam Hatip High Schools , Minority education , Identity construction , Cultural continuity

Proje Numarası

Yok

الدور المؤسسي والتربوي للمدارس الثانوية للأئمة والخطباء في التحول التاريخي للتعليم الديني في بلغاريا

https://izlik.org/JA28UN45LA

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى تحليل التطوّر التاريخي للتربية الدينية في بلغاريا، وإبراز الأدوار المؤسسية والبيداغوجية التي اضطلعت بها ثانويات الأئمة والخطباء بعد عام 1989. فالتربية الدينية ليست مجرد عملية تعليمية تُمكّن الفرد من اكتساب المعرفة الدينية، بل تقوم أيضًا بوظائف متعددة الأبعاد في بناء الهوية، وحفظ الذاكرة الجماعية، ونقل القيم، وضمان الاستمرارية الثقافية. وتُعدّ التربية الدينية، بالنسبة للمجتمعات المسلمة ذات الوضعية الأقلوية، وسيلةً أساسيةً تضمن الوجود الجماعي، والوعي بالهوية، والاستمرارية الروحية.
وفي هذا السياق، تناولت الدراسة البُنى المؤسسية للتعليم الديني التي تأسّست في الجغرافيا البلغارية خلال الحقبة العثمانية، مثل المدارس الابتدائية (الكتاتيب) والمدارس الشرعية، ولا سيّما "مدرسة النواب"، وذلك في إطارها التاريخي، مع تقييم وظائفها البيداغوجية والاجتماعية والثقافية. كما تم تحليل كيفية استمرار هذه المؤسسات ضمن إطار تعليم الأقليات خلال فترتي الإمارة والمملكة البلغاريتين، ومدى محافظتها على الهوية الثقافية. وقد تم التطرّق بشكل مفصل إلى عملية تصفية التعليم الديني بشكل منهجي بعد تأسيس النظام الشيوعي عام 1944، وإغلاق المؤسسات الدينية، وإقصاء الخطاب الديني من المجال العام.
ومع انتهاء النظام في عام 1989، بدأت عملية إعادة هيكلة أتاحت ضمان الحريات الدينية دستوريًّا، وفتحت المجال لتأسيس مؤسسات تعليمية جديدة مثل ثانويات الأئمة والخطباء. ولم تقتصر وظيفة هذه الثانويات على إعداد الكوادر الدينية فحسب، بل أصبحت تجسيدًا مؤسسيًّا لإعادة بناء الهوية، وتحقيق الاستمرارية التاريخية، وبعث العملية التربوية من جديد. وقد أُجريت هذه الدراسة باستخدام المنهج النوعي، من خلال تحليل الوثائق والنصوص الدستورية والتقارير التعليمية والمصادر الأكاديمية والميدانية. وتُظهر النتائج أن ثانويات الأئمة والخطباء تؤدّي دورًا استراتيجيًّا في حفظ وإعادة إنتاج الهوية الدينية والثقافية للمجتمع المسلم في بلغاريا

Anahtar Kelimeler

التعليم الديني، ثانويات الأئمة والخطباء، تعليم الأقليات، بناء الهوية، الاستمرارية الثقافية , Din Eğitimi , Essâneviyyetül Eimme ve'l-Hutebâ

Proje Numarası

Yok

Kaynakça

• Ahmed, Şabanali. “Bulgaristan’da Okullarda Din Eğitimi.” Balkanlarda Okullarda Din Eğitimi, ed. Mahmut Zengin – Abdurrahman Hendek (İstanbul: DEM Yayınları, 2023), 77–112.
• Ahmed, Vedat. S. “Bulgaristan’da İmam-Hatip Liseleri ve Tesirleri.” 100 Yılında İmam Hatip Liseleri Sempozyumu Bildirileri. ed. Recep Kaymakcan vd. (İstanbul: DEM Yayınları, 2015), 242–246.
• Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi. (Ankara: Pegem A Yayıncılık, 2020).
• Aliyev, Fahri. “Bulgaristan’da Din Eğitimi ve İmam Hatip Liseleri”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 21 (2007): 97–116.
• Aliyev, Fahri. “Bulgaristan’da Din Eğitimi ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Eğitim Faaliyetleri Üzerine Bir İnceleme,” Diyanet İlmi Dergi, 57/2 (2021): 213–240.
• Alkan, Ahmet Turan. “Osmanlı Eğitim Geleneği ve Medreseler”, Belleten 65/242 (2001): 275–290.
• Arnavut, Abdülkadir. “Bulgaristan’da Din Eğitimi ve İmam Hatip Okulları”. Balkanlarda İslam Sempozyumu Bildirileri, ed. Mehmet Görmez, 245–257. (Ankara: DİB Yayınları, 2001).
• Arslan, Hüsamettin. Modernliğin Eşiğinde Eğitim. (İstanbul: Paradigma Yayınları, 2019).
• Aydoğan, İsmail. Din Eğitiminin Temelleri. (Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2011).
• Başgil, Ali Fuat. Din ve Laiklik Üzerine. (İstanbul: Yağmur Yayınları, 2000).
• Berger, Peter L. - Thomas Luckmann. Gerçekliğin Sosyal İnşası. Çev. Selçuk Kırmızı. (İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2014).
• Berlin Antlaşması. 13 Temmuz 1878, md. 5 ve md. 15. Bourdieu, Pierre. Eğitim, Toplum ve Kültürel Yeniden Üretim. Çev. Ayşegül Çelebi. (İstanbul: Heretik Yayıncılık, 2019).
• Bourdieu, Pierre and Jean-Claude Passeron. Reproduction in Education, Society and Culture. (London: Sage, 1977).
• Bulgaristan Başmüftülüğü. Eğitim Faaliyetleri Yıllık Raporu: 2004.( Sofya, 2004).
• Bulgaristan Başmüftülüğü. Eğitim Faaliyetleri Yıllık Raporu: 2006. (Sofya, 2006).
• Bulgaristan Cumhuriyeti. Bulgaristan Cumhuriyeti Anayasası (12 Temmuz 1991). Erişim: 25 Eylül 2025. https://www.constituteproject.org/constitution/Bulgaria_2015.pdf
• Doğru, Çetin. “Sosyal Bütünleşme ve Din Eğitimi İlişkisi Üzerine Bir Araştırma.” Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (2022): 58–70.
• Duman, M. Sait. Balkanlarda Din Eğitimi: Bulgaristan Modeli. (İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2011).
• Durmuş, Zülfikar. Din Eğitimi: Teorik Temeller ve Uygulamalar. (Ankara: Nobel Yayıncılık, 2019).
• Düzgün, Şaban Ali. Din Eğitimi ve Anlam Haritaları. (Ankara: Otto Yayınları, 2011).
• Eminov, Ali. Turkish and Other Muslim Minorities in Bulgaria. (London: Hurst & Co., 1997).
• Emre, Ahmet Cevat. Bulgaristan Türkleri ve Kültür Müesseseleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1995.
• Evstatiev, Simeon, ve Plamen Makariev. “Islam and Religious Education in Bulgaria: Local Tradition vis-à-vis Global Change.” Yearbook of Muslims in Europe, c. 2, ed. Jørgen S. Nielsen vd. (Leiden: Brill, 2010), 635–661. Göçeri, Nebahat. “Dinî Eğitim ile Din Eğitimi Kavramları Üzerine Bir Analiz Denemesi.” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (Ocak-Haziran 2002).
• Güneş, Niyazi. “Bulgaristan’da Türk Varlığı ve Din Hizmetleri.” Türk Yurdu, 21/170 (2001): 59–61.
• Gramsci, Antonio. Hapishane Defterleri. Der. ve çev. Mehmet Tünay. (İstanbul: İletişim Yayınları, 2000).
• Gramsci, Antonio. Selections from the Prison Notebooks. ed. Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. (New York: International Publishers, 1971).
• Hacısalihoğlu, Mehmet. Balkanlarda Kimlik ve Din: Bulgaristan Türkleri. (İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008).
• Hatiboğlu, İbrahim. “Medresetü’n-Nüvvâb.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). c. 28, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003), 344-346.
• Karlığa, Bekir. Medeniyetler ve Eğitim: İslam Medeniyetinde Bilgi ve Terbiye. (İstanbul: İnsan Yayınları, 2022).
• Karşılı, Bekir. “Bulgaristan’da Din Eğitimi ve Başmüftülük.” Uluslararası Balkan Araştırmaları Dergisi, 7/1 (2023): 33–48.
• Keskioğlu, M. Reşat. Bulgaristan’da Türkler ve Türk Eğitimi. Ankara: TTK Yayınları, 1991.
• Kılıç, Recep. “Bulgaristan’da Din Eğitimi ve İmam Hatip Okulları.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2/8 (2009): 355–360.
• Köylü, Mustafa. Dinlerarası Diyalog ve Eğitim. Ankara: Elis Yayınları, 2007.
• Kuyucuklu, Nazif ve Mehmet İpşirli. “Bulgaristan.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). c. 6, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992), 399-403.
• Küçükali, Ömer. Din Eğitimi Bilimi ve Paradigmal Dönüşüm. (İstanbul: Dem Yayınları, 2020).
• Mehmed, Enfes Ali. Bulgaristan’da Bir Din Eğitimi Öğretimi Kurumu Olarak İmam-Hatip Liseleri: Beklenti ve Sorunlar. (Yüksek Lisans Tezi. Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007).
• Mehmedov, Ali. Bulgaristan Şumnu’daki Medresetü’n-Nüvvab’ın İslâm Din Eğitimi Tarihindeki Yeri, (Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011)
• Mehmedov, Ali. “Medresetü’n-Nüvvâb’ın Önemi ve Etkisi.” Balkanlarda İslam Sempozyumu Bildirileri. (Ankara: DİB Yayınları, 2001).
• Memişoğlu, Hüseyin. Geçmişten Günümüze Bulgaristan’da Eğitim Tarihi. (Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002).
• Özcan, Ali – Çalışkan, İsmail. “Bulgaristan’da Din Eğitimi ve Başmüftülüğün Rolü.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12/66 (2019): 123–135.
• Safran, Mustafa. Türk Eğitim Tarihi. (Ankara: Pegem Akademi, 2021).
• Selçuk, Mualla. Din Eğitimi Bilimine Giriş. (Nobel Yayınları, 2012).
• Selçuk, Mustafa. Din Eğitimi: Kavram, Kurum ve Sorunlar. (İstanbul: Dem Yayınları, 2015).
• Şentürk, Recep. Açık Medeniyet: İslam Toplumunun Teorik Temelleri. (İstanbul: TBA, 2021).
• Şimşek, Muhammed Emin. “Yaygın Din Eğitiminin Toplumsal Uyum ve Kimlik İnşasındaki Etkisi.” Akademik Analiz 2 (2024): 1–15.
• Şimşir, Bilal N. Türk-Bulgar İlişkileri. (Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1990).
• Şimşir, Bilal N. Bulgaristan Türkleri. (Ankara: Bilgi Yayınları, 1986).
• Türkiye Diyanet Vakfı. Balkanlar’da Eğitim Faaliyetleri Raporu. (Ankara: TDV Yayınları, 2005).
• Terzioğlu, M. Cihad. “Osmanlılarda Eğitim ve Medreseler.” Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, c. 1. ed. Ekmeleddin İhsanoğlu. (İstanbul: IRCICA, 1994), 311–330.
• Tunalı, Gülçin. “1984–1989 Bulgaristan Türklerinin Asimilasyon Süreci.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 10/1 (2010): 111–118.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı. (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988).
• Yıldırım, Ercan. Postmodern Çağda Din ve Eğitim. (Ankara: Ketebe Yayınları, 2023).
• Yıldız, Hakkı Dursun. Bulgaristan’da Türkler ve Din Hizmetleri. (Ankara: TDV Yayınları, 2001).
• Yılmaz, Mahmut. “Bulgaristan’daki Türk Azınlığın Din Eğitimi.” Türk Yurdu, 20/157 (2000): 36–41.
• Yılmaz, Mahmut. “Post-komünist Bulgaristan’da Dinî Yeniden Yapılanma ve Eğitim Kurumları”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 22/1 (2022): 187–208.