THE JOURNEY OF THE QURAN COURSE WITHIN THE AXIS OF RELIGIOUS EDUCATION POLICIES AND APPROACHES IN THE REPUBLICAN ERA

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 97 - 125 , 31.03.2026

Muhammet Şevki Aydın

https://izlik.org/JA38SX79UM

Öz

The policy pursued regarding religion during the single-party years of the Republic manifested its effects most prominently in the field of religious education. Although its intensity gradually decreased over time, this policy maintained its influence and led to the emergence of a segment—particularly within the civil and military bureaucracy—opposed to religious education. Consequently, the issue of religious education became a ground for political and legal debates, and even polemics, rather than a field of pedagogical activity; this problem has also affected the Quran courses. This research, conducted using the scanning (survey) model, aims to describe and explain the journey of the Quran course during the Republican period within the axis of policies and approaches. It intends to contribute to the resolution of current problems by providing sufficient data and depth to the ongoing discussions. Quantitative and qualitative data obtained through the review of relevant literature and documents were analyzed and interpreted, and the findings were presented. It is believed that this research will contribute to the field of religious education science and to efforts aimed at developing and effectively implementing the theory of religious education in general, and Quran course education in particular.

Throughout their history, Quran courses have been mispositioned within the education system by those opposed to their existence; they have been perceived as a threat or an alternative to the secular system and formal education, leading to their legitimacy being questioned. On the other hand, the members and supporters of Quran courses have remained inadequate in taking scientific and realistic steps toward improving the educational quality of the institution. By making unrealistic demands—such as changing the institution's name or transforming it into a "school" status that grants diplomas—which are incompatible with its identity as "non-formal religious education," they have inadvertently strengthened the position of their opponents. Although the Quran course, which has been subject to ideological and political debates, found opportunities for relative development with the transition to multi-party life, it followed a fluctuating path until the 2000s and failed to reach the desired state. In the radical restructuring process initiated by the Presidency of Religious Affairs in 2004, the traditional, rote-based, and teacher-centered approach was abandoned in favor of a religious education paradigm centered on the student and meaningful learning. The religious education demands of different segments of society began to be met with an approach consistent with social realities. However, despite the legal guarantees and physical improvements provided, there have been slackening and deficiencies in reflecting this new educational paradigm in the field after 2011. Thus, although significant progress has been made compared to the past, the desired results have not been fully achieved.

Anahtar Kelimeler

Religious Education , Quran Course , Religious Education Policies , Approach to Religious Education

Etik Beyan

Ethical Statement This study is a literature review prepared using the "Survey Model." Within the scope of the study, no experiments, surveys, interviews, or similar empirical applications were conducted on humans or animals. Therefore, in accordance with the ULAKBİM TR Index Ethical Principles dated 25/02/2020, "Ethics Committee Approval" is not required.

Destekleyen Kurum

-

Teşekkür

-

Cumhuriyet Dönemi Din Eğitimi Politika ve Yaklaşımları Ekseninde Kur’an Kursunun Serüveni

https://izlik.org/JA38SX79UM

Öz

Cumhuriyet’in tek partili yıllarında din konusunda güdülen politika, etkilerini en çok din eğitimi alanında göstermiş, daha sonra giderek dozu azalmakla birlikte etkisini hep sürdürmüş ve din eğitimi karşıtı bir kesimin, özellikle sivil ve askerî bürokraside, oluşmasına yol açmıştır. Sonuçta din eğitimi meselesi, pedagojik bir faaliyet alanı olmaktan ziyade, siyasal ve hukuksal tartışmaların ve hatta polemiklerin yaşandığı bir zemin olmuş ve bu sorun, Kur’an kursunu da etkilemiştir. Tarama modeli ile yapılan bu araştırma, Kur’an kursunun Cumhuriyet dönemindeki serüvenini, politika ve yaklaşımlar ekseninde, olduğu gibi betimlemeyi ve açıklamayı problem edinmiştir. Mevcut sorunlara dair tartışmalara yeterli veri ve derinlik kazandırmak suretiyle çözümüne katkı sağlamayı amaçlamaktadır. İlgili literatür ve belgeler taranarak elde edilen nicel ve nitel veriler çözümlenerek yorumlanmış, ulaşılan sonuçlar ortaya konulmuştur. Bu araştırmanın genelde din eğitiminin, özelde Kur’an kursu eğitiminin teorisini geliştirme ve etkin biçimde uygulamaya koymaya yönelik çalışmalara, dolayısıyla din eğitimi bilimi alanına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Kur’an kursları tarihi boyunca varlığına karşı çıkanlar tarafından eğitim sistemi içinde yanlış konumlandırılmış; laik sisteme ve örgün eğitime bir tehdit veya alternatif olarak algılanıp meşruiyeti sorgulanmıştır. Kur’an kursu mensup ve taraftarları ise, kurumun eğitim kalitesini yükseltmeye yönelik bilimsel ve gerçekçi adımlar atmakta yetersiz kalmış, ismini değiştirmek, diploma veren bir "okul" statüsüne dönüştürmek gibi gerçekçi olmayan ve kurumun "yaygın din eğitimi" hüviyetiyle bağdaşmayan taleplerde bulunarak karşıtların elini güçlendirmişlerdir. İdeolojik ve politik tartışmalara konu edilegelen Kur’an kursu, çok partili hayata geçişle görece gelişmeler kaydetme imkânı bulsa da ikibinli yıllara kadar inişli çıkışlı bir grafik çizmiş; istenen duruma gelememiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından 2004 yılında başlatılan köklü yeniden yapılanma sürecinde geleneksel, ezberci ve hoca merkezli yaklaşımdan vazgeçilerek; öğrenciyi, anlamlı öğrenmeyi merkeze alan bir din eğitimi paradigması benimsenmiş; toplumun farklı kesimlerinin din eğitimi talepleri toplumsal gerçekliklere uygun bir yaklaşımla karşılanmaya başlanmıştır. Ancak, sağlanan yasal güvencelere ve fiziksel iyileştirmelere rağmen, 2011 yılı sonrasında bu yeni eğitim paradigmasının sahaya yansıtılmasında gevşemeler, aksaklıklar olduğundan geçmişe kıyasla önemli gelişmeler kaydedilse de istenen sonuçlara yeterince ulaşılamamıştır.

Anahtar Kelimeler

Din eğitimi , Kur’an kursu , Din Eğitimi Politikaları , Din Eğitimine Yaklaşım

Etik Beyan

Bu çalışma, "Tarama Modeli" kullanılarak hazırlanan bir literatür incelemesidir. Çalışma kapsamında insan veya hayvanlar üzerinde herhangi bir deney, anket, mülakat veya benzeri ampirik bir uygulama yapılmamıştır. Bu nedenle, 25/02/2020 tarihli ULAKBİM TR Dizin Etik İlkeleri uyarınca "Etik Kurul Onayı" alınmasına gerek bulunmamaktadır.

Destekleyen Kurum

Yok

Teşekkür

Katkıda bulunan kurum ve kişi bulunmamaktadır.

مسيرة دورات تحفيظ القرآن الكريم في ظل الظروف السياسية للتعليم الديني

https://izlik.org/JA38SX79UM

Öz

مسيرة دورات تحفيظ القرآن الكريم في ظل الظروف السياسية للتعليم الديني في عهد الجمهورية .
لقد تجلت السياسة المتبعة تجاه الدين خلال سنوات الحزب الواحد في العهد الجمهوري بشكل أبرز في مجال التعليم الديني. ومع أن حدة هذه السياسة تراجعت تدريجيًا مع مرور الوقت، إلا أن تأثيرها ظل مستمرًا، وأدى إلى ظهور فئة -لا سيما في القوى المدنية والعسكرية(عناصر الدولة العميقة )- معارضة للتعليم الديني. ونتيجة لذلك، أصبحت مسألة التعليم الديني ساحة للنقاشات السياسية والقانونية وحتى السجالات، بدلًا من كونها مجالًا للنشاط التربوي (البيداغوجي)، وقد أثرت هذه المشكلة على دورات تحفيظ القرآن الكريم أيضًا. تهدف هذه الدراسة، التي أجريت وفق "منهج المسح"(Scanning Model)، إلى وصف وتوضيح مسيرة دورات القرآن الكريم في العهد الجمهوري ضمن محور السياسات والتوجهات. كما تطمح إلى المساهمة في حل المشكلات الراهنة من خلال إضفاء قدر كافٍ من البيانات والعمق على النقاشات القائمة. وقد تم تحليل وتفسير البيانات الكمية والنوعية التي تم الحصول عليها من خلال مسح الأدبيات والوثائق ذات الصلة، وعرض النتائج التي تم التوصل إليها. ويُعتقد أن هذا البحث سيساهم في تطوير نظرية التعليم الديني بشكل عام، وتعليم دورات القرآن بشكل خاص، وفي الجهود الرامية لتطبيقها بفعالية، وبالتالي المساهمة في مجال علوم التربية الدينية.
لقد وُضعت دورات القرآن الكريم في موضع خاطئ داخل النظام التعليمي من قبل معارضي وجودها طوال تاريخها؛ حيث نُظر إليها كتهديد أو بديل للنظام العلماني وللتعليم الرسمي، مما أدى إلى التشكيك في مشروعيتها. ومن ناحية أخرى، عجز المنتسبون إلى دورات القرآن ومؤيدوها عن اتخاذ خطوات علمية وواقعية للارتقاء بجودة التعليم في هذه المؤسسة، بل إنهم عززوا موقف المعارضين من خلال تقديم مطالب غير واقعية ولا تتناسب مع هوية المؤسسة كـ "تعليم ديني غير رسمي"، مثل تغيير اسمها أو تحويلها إلى وضع "مدرسة" تمنح شهادات دراسية. ورغم أن دورات القرآن، التي كانت موضوعًا لنقاشات أيديولوجية وسياسية، وجدت فرصًا لتطور نسبي مع الانتقال إلى الحياة التعددية الحزبية، إلا أنها رسمت مسارًا متذبذبًا حتى سنوات الألفين، ولم تصل إلى المستوى المنشود. وفي عملية إعادة الهيكلة الجذرية التي بدأتها رئاسة الشؤون الدينية في عام 2004، تم التخلي عن النهج التقليدي القائم على الحفظ والمتمحور حول المعلم؛ وبدلاً من ذلك، تم تبني نموذج تعليم ديني يركز على الطالب والتعلم النشط الذي يقوم على التفاعل ، وبدأ تلبية مطالب مختلف شرائح المجتمع في التعليم الديني بنهج يتوافق مع الحقائق الاجتماعية. ومع ذلك، وعلى الرغم من الضمانات القانونية والتحسينات المادية التي تحققت، فقد حدثت إخفاقات في عكس هذا النموذج التعليمي الجديد على أرض الواقع بعد عام 2011، مما أدى إلى عدم الوصول إلى النتائج المرجوة بشكل كافٍ، رغم إحراز تقدم مهم مقارنة بالماضي

Anahtar Kelimeler

التعليم الديني , دورات تحفيظ القرآن الكريم , السياسية للتعليم الديني , التوجهات

Etik Beyan

بيان أخلاقيات البحث تعد هذه الدراسة مراجعة أدبية (نقدية) تم إعدادها باستخدام "نموذج المسح". ولم تتضمن الدراسة أي تجارب أو استبيانات أو مقابلات أو أي تطبيقات تجريبية أخرى على البشر أو الحيوانات. وبناءً عليه، لا يتطلب الأمر الحصول على "موافقة لجنة الأخلاقيات" وفقاً لقواعد أخلاقيات (ULAKBİM TR Dizin) الصادرة بتاريخ 25/02/2020.

Destekleyen Kurum

لا

Teşekkür

لا

Kaynakça

• Algur, Hüseyin. Hafızlık Eğitimi alan Bireylerin Motivasyon ve Psiko-Sosyal Durumları. İstanbul: DEM Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Ay, Mehmet Emin. Problemleri ve Beklentileriyle Türkiye’de Kur’an Kursları. Bursa: Düşünce Yayınevi, 2. baskı., 2005.
• Aydın, Muhammed Şevki. İslamcıların Din Eğitimine Bakışı: Mehmed Şemseddin Günaltay Örneği. Ankara: Sarkaç, 2013.
• Aydın, Muhammet Şevki. Bir Din Eğitimi Kurumu Olarak Kur’an Kursu. Ankara: DİB yayınları, 2. Basım, 2010.
• Aydın, Muhammet Şevki. Din Eğitimi Bilimi. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2024.
• Aydın, Muhammet Şevki. “İlgili İlgisiz Atıflar Mercii: Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu”. Yüzüncü Yılında Tevhîd-i Tedrîsat. ed. İshak Tekin - Ahmet Çakmak. 83-100. İstanbul: Dem Yayınları, 2025.
• Aydın, Muhammet Şevki. “İsteğe Bağlı Din Eğitimi Taleplerini Kur’an Kursunun Karşılama Durumu”. Diyanet Aylık Dergi (Şubat 2007).
• Ayhan, Halis. “İlahiyat Fakültesi”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 6 (1999), 255-268.
• Ayhan, Halis. Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: DEM Yayınları, 2014.
• Baltacı, Cahit. “Cumhuriyet Döneminde Kur’an Kursları”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 6 (1999), 181-186.
• Banguoğlu, Hasan Tahsin. Kendimize Geleceğiz. İstanbul: Derya Dağıtım, 1984.
• Bilgen, Semih. “Özgürlük Üstüne”. Radikal İki (02 Ağustos 2009). Bolay, Süleyman vd. Türk Eğitim Sistemi: Alternatif Perspektif. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1. Baskı., 1996.
• Bolay, Süleyman - Türköne, Mümtazer. Din Eğitimi Raporu. Ankara: Ankara Merkez İmam Hatip Lisesi Öğrencileri ve Mezunları Vakfı, 1995.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. es-Sahîhu’l-Buhârî. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• Büyükçınar, A. Muhtar. Hayatım İbret Aynası. İstanbul: Bilge Yayınları, 2002.
• Câmi Hademesi Nizamnamesi. Ankara: Başvekâlet Müdâvenat Müdîriyeti, 1928.
• Can, Eyüp. “Nefret-Sevgi-Kur’an Kursları” Zaman Gazetesi, (13 Aralık 2003).
• Çelenk, Süleyman. “Bölünmüş Eğitime Dönüş”. Radikal Gazetesi (17 Aralık 2003).
• Çelik, Fatmanur - Çakmak, Ahmet. “Öğreticilerin Gözünden 4-6 Yaş Kur’an Kursu Öğretim Programındaki Soyut Kavramların Öğretimi Üzerine Nitel Bir Araştırma”. Değerler Eğitimi Dergisi 21/45 (2023), 1-34.
• DİB. , II. Din Şurası 23-27 Kasım 1998. Ankara: DİB Yayınları, 1998.
• DİB. “Diyanet İşleri Başkanlığı Taşra Teşkilatında Din Hizmetlerini Yürütenlerin (İmam-Hatip, Kur’an Kursu Öğreticisi, Din Hizmetleri Uzmanı, Vaiz ve Müftü) Temel ve Özel Yeterlikleri”. DİB Yayınları, 2005.
• DİB. “Hafızlık Eğitim Programı”. DİB Yayınları, 2010.
• DİB. “İhtiyaç Odaklı Kur’an Kursları Öğretim Programları (Yüzünden Okuyanlar İçin)”. DİB Yayınları, 2012.
• DİB. “Kur’an Kursları ile Öğrenci Yurt ve Pansiyonları Yönetmeliği Ankara,”. DİB Yayınları, 2000.
• DİB. “Kur’an Kursları Öğretim Programı (Yüzünden Okuyanlar İçin)”. DİB Yayınları, 2004.
• DİB. “Yaz Kur’an Kursları Öğretim Programları”. DİB Yayınları, 2005.
• DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “2022 Yılı Diyanet Akademisi Aday Din Görevlisi Alımı İlanı”. Erişim 18 Mart 2026.https://insankaynaklari.diyanet.gov.tr/Documents/2022%20Yılı%20Diyanet%20Akademisi%20Aday%20Din%20Görevlisi%20(KKÖ,%20İ-H,%20M-K)%20Alımı.pdf
• Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an Kursları ile Öğrenci Yurt ve Pansiyonları Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, Resmî Gazete 25299 (24.11.2003). Erişim 18 Mart 2026. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2003/11/20031124.htm#2
• DİBKKY, Diyanet İşleri Başkanlığı Kuran Kursları ile Öğrenci Yurt ve Pansiyonları Yönetmeliği’nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. Resmî Gazete 20697 (16 Kasım 1990). Erişim 18 Mart 2026. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/20697.pdf
• DİBKKY, Diyanet İşleri Başkanlığı Kuran Kursu Yönetmeliği’nin Bir Maddesinin Değiştirilmesine Yönelik Yönetmelik. Resmî Gazete 20708 (27 Kasım 1990). Erişim 18 Mart 2026. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/20708.pdf Doğan, Recai. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Tevhid i Tedrisat Çerçevesinde Din Eğitim Öğretimi ve Yapılan Tartışmalar”. Cumhuriyet’in 75. Yılında Türkiye’de Din Eğitimi ve Öğretimi. 227-288. Ankara, 1999.
• DPT. Örgün Mesleki-Teknik Eğitim Özel İhtisas Din Eğitimi Komisyonu Raporu. DPT, 1971.
• Ecer, Münir - Çakmak, Ahmet. “Bir Meta-Sentez Çalışması: Öğreticilerin Gözünden 4-6 Yaş Kur’an Kursları”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 21/.2 (2021), 803-831.
• Ekonomi Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname. Resmî Gazete 228057 (17 Eylül 2011). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2011/09/20110917-1.htm Erken, Mehmet. “Röportaj (Hatice Bağdaş)”. Tercüman Gazetesi (30 Ocak 2026). https://www.tercuman.com/roportaj/hatice-bagdas-hafizlik-ciddiyet-ve-emek-ister-1561
• Gözaydın, İştar. Diyanet: Türkiye Cumhuriyeti’nde Dinin Tanzimi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2009.
• Gün, Ayşegül. “Veli ve Öğretici Görüşleri Doğrultusunda 4-6 Yaş Grubu Kur’an Kursu Eğitimi: Samsun İli Örneği”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2016), 33-66.
• Günaltay, M. Şemseddin. Zulmetten Nura. İstanbul, 1915.
• Güneş, Adem. Türkiye’de Yeni Bir Model Olarak Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık. İstanbul: Arı Sanat Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Güran, Kemal. “Halk İçin Din Eğitimi”. İstanbul, 1981.
• Jacob, P. Xavier. L’Enseignement Religieux Dans la Turquie Moderne. Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1982.
• Jäschke, Gotthard. “Yeni Türkiye’de Kur’an-ı Kerim Kursları”. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi V/1-4 (1973), 47-63.
• Kaleli, Lütfi. “Şeriatı Camilerle Taçlandırmak”. Cumhuriyet Gazetesi (21 Ocak 2006).
• Karaman, Hayrettin. “Diyanet’le hasbihal”. Yeni Şafak Gazetesi, (11 Ocak 2026).
• Koç, Ahmet. Kur’an Kurslarında Eğitim ve Verimlilik. Ankara, 2005.
• Kongar, Emre. “Aydınlanma”. Cumhuriyet Gazetesi (23 Ocak 2006).
• Korkmaz, Mehmet. İhtiyaç Odaklı Yaygın Din Eğitimi Kur’an Kursları Kayseri Örneği. Kayseri: Tezmer, 1. Basım, 2013.
• Korkmaz, Mehmet. Kur’an Kursu Öğreticilerinin Eğitim Öğretim Yeterlikleri Açısından Kendilerini Değerlendirmeleri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
• Mert, Hamdi. “Yaygın Eğitimde Din Eğitimi”. Türkiye I. Din Eğitimi Semineri (23-25 Nisan 1981), 32-43. Ankara: İlahiyat Vakfı Yayınları, 1981.
• Öcal, Mustafa. Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Din Eğitimi. Bursa: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2011. Parmaksızoğlu, İsmet. Türkiye’de Din Eğitimi. Ankara: MEB Yayını, 1966. Radikal Gazetesi, (10 Haziran 2005).
• Tarhanlı, İştar. Müslüman Toplum, Laik Devlet, Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı. İstanbul: Afa Yayıncılık, İstanbul, 1993.
• Tunaya, Tarık Zafer. İslamcılık Cereyanı, İkinci Meşrutiyetin Siyasi Hayatı Boyunca Gelişmesi ve Bugüne Bıraktığı Meseleler. İstanbul: Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş., 1998.
• Türkiye Gönüllü Teşekküller Vakfı, 15. Millî Eğitim Şûrası ve Okullarımızda Din Eğitimi ve Öğretimi Raporu İstanbul, İstanbul, 1996.
• Türkmen, Serkan - Bayrakdar, Nazım. “Öğretici Görüşlerine Göre 4-6 Yaş Grubu Kur’an Kursu Binalarının Fiziki İmkânlar Açısından Eğitime Elverişlilik Durumu (Gaziantep Örneği)”. Dini Araştırmalar 23/58 (2020), 101-126.
• Yazıbaşı, Muhammed Ali. “Kur’an Kursu Öğreticilerine Göre 4-6 Yaş Kur’an Kursu Öğreticisi, Öğrencisi ve Öğrenci Velisinin İhtiyaç ve Beklentileri (Kırıkkale Örneği”. Dinî Araştırmalar 23/57 (2020), 95-116. Yazıcıoğlu, M. Sait. “Din Eğitimi ve Din Hizmetlerinin Bugünü ve Geleceği”. Yeni Türkiye I/1 (1994), 81-86.