Cumhuriyet Dönemi Din Eğitimi Politika ve Yaklaşımları Ekseninde Kur’an Kursunun Serüveni

The policy pursued regarding religion during the single-party period of the Republic manifested itself most prominently in the field of religious education. Although its intensity gradually decreased over time, this policy maintained its influence and led to the emergence of a segment—particularly within the civil and military bureaucracy—opposed to religious education. Consequently, the issue of religious education became a subject of political and legal debates, and even polemics, rather than a field of pedagogical activity; this situation also affected Quran courses. This study, conducted using the survey model, aims to describe and explain the trajectory of Quran courses during the Republican period within the framework of policies and approaches. It seeks to contribute to the resolution of current problems by providing sufficient data and depth to ongoing discussions. Quantitative and qualitative data obtained through a review of the relevant literature and documents are analyzed and interpreted, and the findings are presented. It is believed that this study will contribute to the field of religious education and to efforts aimed at developing and effectively implementing the theory of religious education in general, and Quran course education in particular. In the radical restructuring process initiated by the Presidency of Religious Affairs in 2004, the traditional, rote-based, and teacher-centered approach was abandoned in favor of a student-centered and meaningful learning paradigm. The religious education demands of different segments of society began to be addressed through an approach consistent with social realities. However, despite the legal guarantees and physical improvements provided, there has been a decline and some deficiencies in reflecting this new educational paradigm in practice since 2011. Thus, although significant progress has been made compared to the past, the desired outcomes have not been fully achieved.

مسيرة دورات القرآن الكريم في ظل الظروف السياسية والتوجهات للتعليم الديني في عهد الجمهورية لقد تجلت السياسة المتبعة تجاه التعلبيم الديني بشكل غير ايجابي جدا خلال سنوات الحزب الواحد . ومع أن حدة هذه السياسة اانخفضت تدريجيًا مع مرور الوقت، إلا أن تأثيرها المنفية ظل مستمرًا، وأدت إلى ظهور فئة -لا سيما في القوى المدنية والعسكرية معارضة للتعليم الديني.فأصبحت مسألة التعليم الديني ساحة للنقاشات السياسية والايديولوجية بدلًا من كونها مجالًا للنشاط التربوي (البيداغوجي)، وقد أثرت هذه المشكلة على دورات القرآن.وهذه الدراسة تبحث هذه الشكلة وقد تم تحليل وتفسير البيانات الكمية والنوعية التي تم الحصول عليها من خلال مسح الأدبيات والوثائق ذات الصلة، وعرض النتائج التي تم التوصل إليها. لقد وُضعت دورات القرآن الكريم in موضع خاطئ داخل النظام التعليمي من قبل معارضي وجودها طوال تاريخها؛ حيث نُظر إليها كتهديد أو بديل للنظام العلماني وللتعليم الرسمي، مما أدى إلى التشكيك في مشروعيتها. ومن ناحية أخرى، عجز المنتسبون إلى دورات القرآن ومؤيدوها عن اتخاذ خطوات علمية وواقعية للارتقاء بجودة التعليم في هذه المؤسسة، بل إنهم عززوا موقف المعارضين من خلال تقديم مطالب غير واقعية ولا تتناسب مع هوية المؤسسة. ورغم أن دورات القرآن، وجدت فرصًا لتطور نسبي مع الانتقال إلى الحياة التعددية الحزبية، إلا أنها رسمت مسارًا متذبذبًا حتى سنوات الألفين، ولم تصل إلى المستوى المنشود. وفي عملية إيجاد الهيكلة الجذرية التي بدأتها رئاسة الشؤون الدينية في عام 2004، تم التخلي عن النهج التقليدي القائم على حفظ المعلومات والمتمحور حول المعلم؛ وبدلاً من ذلك، تم تبني نموذج تعليم ديني يركز على الطالب والتعلم النشط الذي يقوم على التفاعل. وعلى الرغم من الامكانات الايجابية السياسية التي تحققت، فقد حدثت إخفاقات في عكس هذا النموذج التعليمي الجديد على أرض الواقع بعد عام 2011، مما أدى إلى عدم الوصول إلى النتائج المرجوة بشكل كافٍ، رغم إحراز تقدم مهم مقارنة بالماضي     

Cumhuriyet’in tek partili yıllarında din konusunda güdülen politika, etkilerini en çok din eğitimi alanında göstermiş, daha sonra giderek dozu azalmakla birlikte etkisini hep sürdürmüştür. Sonuçta din eğitimi meselesi, pedagojik bir faaliyet alanı olmaktan ziyade, siyasal ve hukuksal tartışmaların ve hatta polemiklerin yaşandığı bir zemin olmuş ve bu sorun, Kur’an kursunu da etkilemiştir. Tarama modeli ile yapılan bu araştırma, Kur’an kursunun Cumhuriyet dönemindeki serüvenini, politika ve yaklaşımlar ekseninde, olduğu gibi betimlemeyi ve açıklamayı problem edinmiştir. Mevcut sorunlara dair tartışmalara yeterli veri ve derinlik kazandırmak suretiyle çözümüne katkı sağlamayı amaçlamaktadır. İlgili literatür ve belgeler taranarak elde edilen nicel ve nitel veriler çözümlenerek yorumlanmış, ulaşılan sonuçlar ortaya konulmuştur. Bu araştırmanın genelde din eğitiminin, özelde Kur’an kursu eğitiminin teorisini geliştirme ve etkin biçimde uygulamaya koymaya yönelik çalışmalara, dolayısıyla din eğitimi bilimi alanına katkı sağlayacağı öngörülmektedir. Kur’an kursları tarihi boyunca varlığına karşı çıkanlar tarafından eğitim sistemi içinde yanlış konumlandırılmış; laik sisteme ve örgün eğitime bir tehdit veya alternatif olarak algılanıp meşruiyeti sorgulanmıştır. Kur’an kursu mensup ve taraftarları ise, kurumun eğitim kalitesini yükseltmeye yönelik bilimsel ve gerçekçi adımlar atmakta yetersiz kalmış, ismini değiştirmek, diploma veren bir "okul" statüsüne dönüştürmek gibi gerçekçi olmayan ve kurumun "yaygın din eğitimi" hüviyetiyle bağdaşmayan taleplerde bulunarak karşıtların elini güçlendirmişlerdir. İdeolojik ve politik tartışmalara konu edilegelen Kur’an kursu, çok partili hayata geçişle görece gelişmeler kaydetme imkânı bulsa da iki binli yıllara kadar inişli çıkışlı bir grafik çizmiş istenen duruma gelememiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından 2004 yılında başlatılan köklü yeniden yapılanma sürecinde geleneksel, ezberci ve hoca merkezli yaklaşımdan vazgeçilerek; öğrenciyi, anlamlı öğrenmeyi merkeze alan bir din eğitimi paradigması benimsenmiş; toplumun farklı kesimlerinin din eğitimi talepleri toplumsal gerçekliklere uygun bir yaklaşımla karşılanmaya başlanmıştır. Ancak sağlanan yasal güvencelere ve fiziksel iyileştirmelere rağmen, 2011 yılı sonrasında bu yeni eğitim paradigmasının sahaya yansıtılmasında gevşemeler, aksaklıklar olduğundan geçmişe kıyasla önemli gelişmeler kaydedilse de istenen sonuçlara yeterince ulaşılamamıştır.