Türkiye ve Avrupa Birliği’nde tarım sektörünün ekonomik büyüme üzerindeki etkisi: 1990–2024 dönemi için bir uygulama

Öz

Amaç: Bu çalışmanın amacı, 1990–2024 dönemi itibarıyla Türkiye ve Avrupa Birliği’nde tarım sektörünün ekonomik büyümeye katkısını inceleyerek, tarımsal dönüşüm ve kalkınma politikalarına yönelik çıkarımlar ortaya koymaktır.

Tasarım/Metodoloji/Yaklaşım: Araştırmada, tarımsal katma değer ve tarımsal istihdam değişkenleri kullanılarak Panel Dynamic Ordinary Least Squares (PDOLS) yöntemi ile uzun dönem katsayıları tahmin edilmiştir.

Bulgular: Tarımsal katma değerin her iki bölgede de ekonomik büyümeyi pozitif yönde etkilediğini göstermektedir. Türkiye özelinde tarımsal istihdamın büyüme üzerindeki etkisi negatif bulunmuş; bu durumun emek yoğun üretim yapısı ve düşük verimlilikten kaynaklandığı vurgulanmıştır. AB ülkelerinde ise tarımsal verimlilik ve teknolojik modernizasyonun etkisiyle tarım sektörü büyümeyi daha istikrarlı biçimde desteklemektedir.

Çıkarımlar: Çalışmanın sonuçları, tarım sektörünün ekonomik büyüme üzerindeki etkinliğinin büyük ölçüde verimlilik artışı, teknolojik yenilikler ve politika desteklerine bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Türkiye’de tarımın büyümeye katkısının artırılabilmesi için modernizasyon, eğitim ve verimlilik odaklı yapısal reformların önemi öne çıkmaktadır. AB örneğinde ise OTP kapsamında sağlanan desteklerin tarımsal üretim verimliliğini artırarak büyümeye katkı sağladığı görülmektedir.

Sosyal Çıkarımlar: Politika yapıcılar için tarımda verimlilik artırıcı reformlar ve modernizasyon yatırımları, uzun dönemli ekonomik büyüme hedeflerinin gerçekleştirilmesinde kritik öneme sahiptir.

Özgünlük/Değer: Türkiye ile Avrupa Birliği (AB) ülkelerini karşılaştırmalı bir çerçevede ele alarak tarım sektörünün ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini incelemesi, literatürde genellikle tek bölgeye odaklanan çalışmalardan ayrılmasını sağlamaktadır. 1990–2024 dönemini kapsayan analiz, hem Türkiye’nin yapısal dönüşümlerini hem de AB’nin tarım politikalarındaki modernizasyonu değerlendirme imkânı sunarak çalışmayı güncel ve uzun dönemli perspektife taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Avrupa Birliği
• ekonomik büyüme
• PDOLS
• tarım sektörü
• Türkiye

The impact of the agricultural sector on economic growth in Turkey and the European Union: an application for the period 1990–2024

Öz

Purpose: The aim of this study is to examine the contribution of the agricultural sector to economic growth in Türkiye and the European Union between 1990 and 2024, and to draw conclusions for agricultural transformation and development policies.

Design/Methodology/Approach: In the study, long-term coefficients were estimated using the Panel Dynamic Ordinary Least Squares (PDOLS) method, employing the variables of agricultural value added and agricultural employment.

Findings: Specifically for Turkey, the impact of agricultural employment on growth was found to be negative; it was emphasised that this situation stems from the labour-intensive production structure and low productivity. In EU countries, the agricultural sector supports growth more steadily due to the impact of agricultural productivity and technological modernisation.

Conclusions: In Turkey, the importance of modernisation, education, and productivity-focused structural reforms stands out in order to increase the contribution of agriculture to growth. In the EU example, it is seen that the support provided under the CAP contributes to growth by increasing agricultural production efficiency. In conclusion, while agricultural value added emerges as a key determinant of economic growth, the impact of agricultural employment independent of productivity creates short-term constraints.

Social Implications: For policymakers, productivity-enhancing reforms and modernisation investments in agriculture are critical to achieving long-term economic growth targets.

Originality/Value: By examining the impact of the agricultural sector on economic growth within a comparative framework between Turkey and European Union (EU) countries, this study distinguishes itself from the literature, which generally focuses on a single region. The analysis, covering the period 1990–2024, provides an opportunity to evaluate both Turkey's structural transformations and the modernisation of the EU's agricultural policies, bringing the study into a current and long-term perspective.

Anahtar Kelimeler

• European Union
• economic growth
• PDOLS
• agricultural sector
• Turkey

Kaynakça

1. Acemoglu, D., Aghion, P. and Zilibotti, F. (2006), “Distance to frontier, selection, and economic growth”, Journal of the European Economic Association, Vol. 4 No. 1, pp. 37–74.
2. Akar, G. and Ay, A. (2018), “İhracat çeşitlendirmesi ve ekonomik büyüme ilişkisi: Türkiye örneği”, International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), Vol. 5 No. 21, s. 809–820.
3. Amazonaws (2025), Turkey Corn Yields (2013-2024). https://qeios-uploads.s3.eu-west-1.amazonaws.com/editor/vUsfmsnwfbI0r8G6gRDLvBuaYYPakqaCqE28bj5I.png
4. Anik, A.R., Rahman, S. and Sarker, J.R. (2017), “Agricultural productivity growth and the role of capital in South Asia (1980–2013)”, Sustainability, Vol. 9 No. 3, p. 470.
5. Awokuse, T.O. and Xie, R. (2015), “Does agriculture really matter for economic growth in developing countries?”, Canadian Journal of Agricultural Economics, Vol. 63 No. 1, pp. 77–99.
6. Barro, R.J. (1991), “Economic growth in a cross section of countries”, Quarterly Journal of Economics, Vol. 106 No. 2, pp. 407–443.
7. Barro, R.J. and Sala-i-Martin, X. (2004), Economic growth, 2nd ed., MIT Press, Cambridge, MA.
8. Breusch, T.S. and Pagan, A.R. (1980), “The Lagrange multiplier test and its applications to model specification in econometrics”, Review of Economic Studies, Vol. 47 No. 1, pp. 239–253.

9. Byerlee, D., De Janvry, A. and Sadoulet, E. 2009, “Agriculture for development: Toward a new paradigm”, Annual Review of Resource Economics, Vol. 1 No. 1, pp. 15–31.
10. Christiaensen, L., Demery, L. and Kuhl, J. (2011), “The (evolving) role of agriculture in poverty reduction: An empirical perspective”, Journal of Development Economics, Vol. 96 No. 2, pp. 239–254.
11. Çetin, M., Saygın, S. and Demir, H. (2020), “Tarım sektörünün çevre kirliliği üzerindeki etkisi: Türkiye ekonomisi için bir eşbütünleşme ve nedensellik analizi”, Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, Vol. 17 No. 3, s. 329–345.
12. Domanska, K., Kijek, T. and Nowak, A. (2014), “Agricultural total factor productivity change and its determinants in European Union countries”.
13. Elmalı, K. (2025), “Ekonomik kalkınmada tarım sektörünün etkisinin mekânsal ekonometrik analizi”, Tarım Ekonomisi Dergisi, Vol. 31 No. 1, s. 21–35.
14. Erdinç, Z. and Aydınbaş, G. (2021), “Tarımsal katma değer belirleyicilerinin panel veri analizi”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 21 No. 1, s. 213–232.
15. Ergül, M. and Karataş, A.R. (2024), “The relationship between agricultural production, agricultural exports and economic growth in Türkiye: Cointegration and causality analysis”, Yönetim Bilimleri Dergisi, Vol. 22 No. 54, pp. 2144–2168.
16. European Commission (2023), The common agricultural policy at a glance, Publications Office of the European Union, Luxembourg.
17. Eurostat (2024), Gross Value Added from Agriculture, 2009 and 2024. https://ec.europa.eu/eurostat/documents/4187653/22762676/gross-value-added-agriculture-2009 2024.jpg/cd2679af-e718-5c70-9cd9-96a8ef872d2b?t=1771846147953
18. Fan, S. and Rao, N. (2003), “Public spending in developing countries: trends, determination, and impact”.
19. Fei, J.C. and Ranis, G. (1964), “Capital-labor ratios in theory and in history: Reply”, American Economic Review, pp. 1063–1069.
20. Gardner, B.L. (2005), “Causes of rural economic development”, Agricultural Economics, Vol. 32, pp. 21–41.
21. Gollin, D., Parente, S. and Rogerson, R. (2002), “The role of agriculture in development”, American Economic Review, Vol. 92 No. 2, pp. 160–164.
22. Gollin, D. (2010), “Agricultural productivity and economic growth”, in Handbook of Agricultural Economics, Vol. 4, pp. 3825–3866.
23. Granger, C. W. J. (1969). Investigating causal relations by econometric models and cross-spectral methods. Econometrica, 37(3), 424–438.
24. Gül, E. and Kamacı, A. (2012), “Dış ticaretin istihdam üzerindeki etkileri: Bir panel veri analizi”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Vol. 12 No. 4, s. 81-91.
25. Hatunoğlu, E.E. and Eldeniz, F. (2012), “2000 yılı sonrası Türk tarım sektöründe yapısal dönüşüm politikaları”, Sayıştay Dergisi, No. 86, pp. 27–56.
26. Hayami, Y. and Ruttan, V.W. (1985), Agricultural development: An international perspective, revised ed., Johns Hopkins University Press, Baltimore.
27. Irz, X., Lin, L., Thirtle, C. and Wiggins, S. (2001), “Agricultural productivity growth and poverty alleviation”, Development Policy Review, Vol. 19 No. 4, pp. 449–466.
28. Johnston, B.F. and Mellor, J.W. (1961), “The role of agriculture in economic development”, American Economic Review, Vol. 51 No. 4, pp. 566–593.
29. Kazukauskas, A., Newman, C. and Sauer, J. (2014), “The impact of decoupled payments on agricultural production”, American Journal of Agricultural Economics, Vol. 96 No. 1, pp. 85–106.
30. Kołodziejczak, W. (2020), “Employment and gross value added in agriculture versus other sectors of the European Union economy”, Sustainability, Vol. 12 No. 14, p. 5518.
31. Lewis, W.A. (2016), “Economic development with unlimited supplies of labour”, in Paradigms in Economic Development, Routledge, London, pp. 59–97.
32. Lucas, R.E. Jr. (1988), “On the mechanics of economic development”, Journal of Monetary Economics, Vol. 22 No. 1, pp. 3–42.
33. Martín-Retortillo, M. and Pinilla, V. (2015), “On the causes of economic growth in Europe”, Cliometrica, Vol. 9 No. 3, pp. 359–396.
34. Mundlak, Y. (2000), Agriculture and economic growth: Theory and measurement, Harvard University Press, Cambridge, MA.
35. Papadopoulos, A.G. (2015), “The impact of the CAP on agriculture and rural areas of EU member states”, Agrarian South, Vol. 4 No. 1, pp. 22–53.
36. Pedroni, P. (2001), “Purchasing power parity tests in cointegrated panels”, Review of Economics and Statistics, Vol. 83 No. 4, pp. 727–731.
37. Pedroni, P. (2004), “Panel cointegration”, Econometric Theory, Vol. 20 No. 3, pp. 597–625.
38. Ricardo, D. (1817), On the principles of political economy and taxation, London.
39. Romer, P.M. (1986), “Increasing returns and long-run growth”, Journal of Political Economy, Vol. 94 No. 5, pp. 1002–1037.
40. Romer, P.M. (1990), “Endogenous technological change”, Journal of Political Economy, Vol. 98 No. 5, pp. S71–S102.
41. Sabuncu, H.T. (2019), “Tarımın ekonomi üzerindeki etkisi: Türkiye örneği”, Ekonomi İşletme ve Yönetim Dergisi, Vol. 3 No. 1, pp. 25–33.
42. Sağdıç, E.N. and Çakmak, E. (2021), “Tarımsal destek ödemeleri ile tarımsal üretim düzeyi arasındaki nedensellik ilişkisi: Türkiye örneği”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Vol. 10 No. 2, pp. 1858–1880.
43. Schultz, T.W. (1964), Transforming traditional agriculture, Yale University Press, New Haven.
44. Self, S., and Grabowski, R. (2007), Economic development and the role of agricultural technology. Agricultural Economics, 36(3), 395-404.
45. Severini, S., Tantari, A., & Di Tommaso, G. (2017), Effect of agricultural policy on income and revenue risks in Italian farms: implications for the use of risk management policies. Agricultural Finance Review, 77(2), 295-311.
46. Siliverstovs, B. (2016), “R&D and non-linear productivity growth”, Research Policy, Vol. 45 No. 3, pp. 634–646.
47. Smith, A. (1776), An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, W. Strahan and T. Cadell, London.
48. Solow, R.M. (1956), “A contribution to the theory of economic growth”, Quarterly Journal of Economics, Vol. 70 No. 1, pp. 65–94.
49. Swamy, P.A.V.B. (1970), “Efficient inference in a random coefficient regression model”, Econometrica, Vol. 38 No. 2, pp. 311–323.
50. Şimşir, N.C. (2012), “An econometric analysis of the relationships between economic growth and agricultural credits for pro-poor growth in Turkey”, International Journal of Social Sciences and Humanity Studies, Vol. 4 No. 2, pp. 355–364.
51. Taylor, M.P., Sarno, L. and Snell, A. (1999), “Multivariate stationary tests and the term structure of interest rates”, Journal of International Money and Finance, Vol. 18 No. 4, pp. 515–548.
52. Thirtle, C., Lin, L. and Piesse, J. (2003), “The impact of research-led agricultural productivity growth on poverty reduction”, World Development, Vol. 31 No. 12, pp. 1959–1975.
53. Tiffin, R. and Irz, X. (2006), “Is agriculture the engine of growth?”, Agricultural Economics, Vol. 35 No. 1, pp. 79–89.
54. Timmer, C.P. (1988), “The agricultural transformation”, in Chenery, H. and Srinivasan, T.N. (Eds), Handbook of Development Economics, Vol. 1, Elsevier, Amsterdam, pp. 275–331.
55. Timmer, C.P. (2002), “Agriculture and economic development”, Handbook of Agricultural Economics, Vol. 2, pp. 1487–1546.
56. Turhan, Ş. and Erdal, B. (2022), “Ekonomik büyüme ve tarımsal istihdam”, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, Vol. 5 No. 1, s. 66–74.
57. Uçar, M., Ülger, M., Atamer, M.A. and Alptürker, H. (2025), “Tarımsal verimlilik, ekonomik büyüme ve karbon emisyonu”, Tarım Ekonomisi Dergisi, Vol. 31 No. 2, s. 389–404.
58. World Bank (2025), World Development Indicators.
59. Yavuz, F. (2005), Türkiye’de tarım, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara.
60. Yıldız, F., Yılmaz, Ö. and Yaşar, S. (2017), “Türkiye’de tarım sektöründe verimlilik ve ekonomik büyüme ilişkisi”, Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, No. 16, s. 45–60.
61. Yılmaz, Ö. and Yücel, G.E. (20179, “Sürdürülebilir kalkınma sürecinde Türkiye’nin tarımda yaşadığı dönüşüm”, Süleyman Demirel Üniversitesi İİBF Dergisi, Vol. 22 No. 1, pp. 179–199.
62. Yiğit, Ö. (2023), “Türkiye’de sektörler arası yayılma etkileri”, Business and Economics Research Journal, Vol. 14 No. 2, s. 173–198.