Olmak ve Bilmek: Dâvûd Kayserî’nin Görüşleri Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 4, 1002 - 1014, 30.12.2025

Selcan Nebioğlu

Öz

Dâvûd Kayserî, XIV. yüzyılda yaşamış Ekberî mektebe mensup önemli bir mutasavvıftır. İbnü’l-Arabî’nin şârihlerinden olan Kayserî’nin -hem telifleri hem de şerhleriyle- Şeyh-i Ekber’in ontolojik ve epistemolojik görüşlerinin anlaşılmasında rolü çok büyüktür. Tasavvuf, felsefe ve kelam ilimlerine vâkıf olan Kayserî, Ekberî gelenekle sistemleşen vahdet-i vücûd düşüncesini, felesefî kavramlarla açıklamış ve savunmuştur. Kayserî’nin bizim açımızdan bir diğer önemli yönü Orhan Gazi zamanında İznik’te kurulan Osmanlı’nın ilk medresesine müderris olarak tayin edilmesidir. Böylece vahdet-i vücûd nazariyesi başta olmak üzere İbnü’l-Arabî’nin ve takipçilerinin fikriyatının Anadolu’da tanınmasına ve yayılmasına vesile olmuştur. Vahdet-i vücûd nazariyesine göre Hakk’ın vücûdundan başka bir vücûd yoktur. Kesret -çokluk- ise Vücûd-ı Hakk’ın tecellîleriyle zuhûra gelmektedir. Mevcûdâtın varlığı izafi bir varlık olup merâtibu’l-vücûd (varlık mertebeleri) içerisinde anlam kazanır. Buna göre, hakîkati itibarıyla varlık tektir ve mevcûd olarak isimlendirilen her şey aslında tek olan Vücûd’un farklı sûretlere bürünerek mertebeler halinde zâhir olmasıdır. Makalede Dâvûd Kayserî’nin varlık nazariyesi ve bu nazariyeye bağlı olarak şekillenen bilgi nazariyesinin incelenmesi ve müellifin “olmak ile bilmek” arasında kurduğu irtibatın ortaya konulması hedeflenmiştir. Tasavvufu konusu, metodu, ilkeleri ve mesâili olan bir ilim hem de ilâhi bir ilim olarak kabul eden Kayserî, bilmeyi olmaya bağlayarak tasavvufî bilginin kendisine mahsus özellikleriyle diğer ilimler arasında temayüz etmesine katkıda bulunmuştur. Kayserî’ye göre insanın bilginin hakîkatine vâsıl olması böylece Rabbini bilmesi mümkündür. Çünkü insan mertebesi, Vücûd’un zuhûr ettiği son mertebe olup varlık mertebelerinin hepsini kapsayıcı niteliktedir. İnsan bulunduğu son mertebeden hakîkati itibarıyla ait olduğu ilk mertebeye dönmek ister. İnsanın aslına dönüşü ilmî ve ahlâkî tekâmülüyledir. Dâvûd Kayserî, hakîki bilginin okuma ve araştırma süreçlerinin sonunda elde edilen bir bilgi olmadığı fikrini savunur. Ahlâken olgunlaşma neticesinde insanda mündemiç olanın açığa çıkması/çıkarılması halinde hakîki bilgiye ulaşmaktan söz edilebilir. Bu bilgiye nâil olmak için seyr ü sülûk gerekir. Seyr ü sülûk ile olgunlaşarak varlığın hakîkatine yaklaşan insan, bilginin hakîkatine de nâil olur.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Dâvûd Kayserî , Varlık , Bilgi , Hakîkat , Kemâl , İnsan.

An Being and Knowing: An Evaluation of the Views of Dâvûd Kayserî

Öz

Dâvûd Kayserî, who lived in the 14th century, was an important Sufi and a member of the Akbari school. Through both his original writings and his commentaries, Kayserî, as one of the commentators on Ibn al-Arabi, played a major role in the understanding of al-Shaykh al-Akbar’s ontological and epistemological views. Well-versed in sufism, philosophy, and kalām, Kayserî explained and defended the doctrine of waḥdat al-wujud (unity of existence), which had been systematized within the Akbarian tradition, by means of philosophical concepts. Another aspect of Kayserî that is of particular importance for us is his appointment at the first madrasah of the Ottoman Empire in Iznik during the time of Orhan Gazi. In this way, he became instrumental in introducing and disseminating the thought of Ibn al-Arabi and his followers in Anatolia, especially the doctrine of waḥdat al-wujud. According to the doctrine of waḥdat al- wujud, there is no existence other than the existence of Allah. Multiplicity comes into appearance through the manifestations of Allah’s existence. The existence of beings is relative, gaining its meaning within the merâtibu'l-wujûd (levels of existence). Accordingly, in its reality, existence is one, and everything that is named as existent is in fact nothing other than the Divine Existence manifesting in different forms and appearing in levels. In this article, Dâvûd Kayserî's theory of existence and the theory of knowledge shaped by the theory of existence will be examined and attention will be drawn to the connection between “being and knowing”. Considering Sufism as a science, indeed as a divine science, with its own subject, method, principles, and issues, Kayserî linked knowing to being, thereby contributing to the distinct position of Sufi knowledge among other sciences with its particular characteristics. According to Kayserî, it is possible for the human being to attain the reality of knowledge and thus to know his Lord, since the last level Wujud appears is the human level which encompassing all levels of existence. From this last degree, man desires to return to the first degree to which he belongs in his essence. Human beings return to their origin through scientific and moral perfection. Dâvûd Kayserî maintained that true knowledge is not knowledge obtained at the end of the processes of reading and research. Rather, true knowledge may be spoken of when what is inherent in man is revealed through moral maturation. To attain this knowledge, sayr-u sulûk (spiritual wayfaring) is required. Those who mature through sayr-u sulûk approach the truth of existence and also attain the truth of knowledge.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Dâvûd Kayserî , Existence , Knowledge , Truth , Perfection , Human

Kaynakça

• Bayrakdar, M. (1994). Dâvûd-i Kayserî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02.09.2025 https://islamansiklopedisi.org.tr/davud-i-kayseri
• Bayrakdar, M. (2009). Dâvûd el-Kayserî. İstanbul: Kurtuba Yayınları.
• Bayrakdar, M. (2015). “Dâvûd el-Kayserî’nin felsefesi”. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, (3), 6-29.
• Cebecioğlu, E. (2014). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları.
• Cîlî, A. (2010). el-Kemâlâtu’l-ilâhiyye fî sıfât’il-Muhammediyye Hakîkat-i Muhammedîyye (Hz. Muhammed’in sıfatlarındaki İlâhi Yetkinlikler). M. Bedirhan (çev). N. Kayahan (Yay. haz.). İstanbul: Nefes Yayınları.
• Durusoy, A. (2013). Vücûd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03.09.2025 https://islamansiklopedisi.org.tr/vucud--felsefe#1
• İbnü’l-Arabî M. (2006). el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. E. Demirli (çev). Cilt 1. İstanbul: Litera Yayıncılık.
• İbnü’l-Arabî, M. (2017). Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi. A. A. Konuk (terc). M. Tahralı- S. Eraydın (Yay. haz.). İstanbul: M.Ü. İlahiyat Vakfı Yayınları.
• İbn Manzûr, M. M. (1968). Lisȃnü’l-arab. Cilt 3. Beyrut: Dârü Sadr.
• İmamoğlu, S. Ö. (2011). Dâvûd el-Kayserî’de varlık, bilgi ve insan (Yayın No. 291515) Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Kara, İ. (2016). İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz Şerh Hâşiye Geleneği. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Kâşânî, A. (2009). Letâifu’l-a’lảm fî işarâtı ehli’l-ilhâm Tasavvuf Sözlüğü. E. Demirli (çev). İstanbul: İz Yayıncılık.
• Kayserî, D. (t.y.). Şerhu Besmele bi’ṣ-sûreti’n-nevʿiyyeti’l-insâniyyeti’l-kâmile. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 1693/16.
• Kayserî, D. (t.y.). Keşfü’l-hicâb an kelâmi rabbi’l-erbâb. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 1682/8.
• Kayserî, D. (1997). Mukaddemât. Hasan Şahin vd.(çev). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Kayserî, D. (2011). Ledünnî İlim ve Hakiki Sevgi (Tahkîku Mâ’i’l-Hayat ve Keşfû Esrâri’z-Zulumât-Risâle Fi Ma’rifeti Muhabbeti’l-Hakîkîyye. M. Bayrakdar (çev). İstanbul: Kurtuba.
• Kayserî, Dâvûd (2012). Vahdet-i Vücûd Felsefesi (Felsefî ve Tasavvufî Risâleler). M. Bayrakdar (çev). İstanbul: İFAV.
• Kayserî, D. (2013). Risâle fî ilmi’t-tasavvuf Tasavvuf İlmine Giriş. M. Bedirhan (çev). İstanbul: Nefes Yayıncılık.
• Kayserî, D. (2024). Fusûsu’l-Hıkem Şerhi Hikmetlerin Burçları. T. Koç (çev). İstanbul: İz Yayıncılık.
• Kılıç, M. E. (2009). İbn Arabî Düşüncesine Giriş. İstanbul: Sufi.
• Konevî, S. (2009). Miftâh-ı gaybi’l-cem ve’l-vücûd Tasavvuf Metafiziği. E. Demirli (çev). İstanbul: İz Yayıncılık.
• Uludağ, S. (2003). Mâsivâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03.09.2025 ttps://islamansiklopedisi.org.tr/masiva
• Uludağ, S. (2022). Keşf. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03.09.2025 https://islamansiklopedisi.org.tr/kesf/