Hıdırellez Ritüellerinin Modern Spiritüel Uygulamalarla Buluşması

Öz

Ritüeller, belirli zamanlarda gerçekleştirilen ve sembolik anlamlar taşıyan sistematik davranış kalıplarıdır. Bir şeylere inanma ihtiyacıyla var olan insan, tarih boyunca çeşitli inanış ve ritüeller aracılığıyla hayatını biçimlendirmiş; doğum, ölüm, evlenme gibi sosyal yaşamla ilgili ritüellerin yanı sıra mevsimsel olaylarla da ilgili birtakım ritüeller ve pratikler uygulamıştır. Geçmişten günümüze kadar gelen ve toplumun ortak hafızasının izlerini taşıyan bu ritüellerden biri de Hıdırellez’dir. Ederlezi, Tepreş, Haftamal, Kakava, Hızır Nebi Bayramı gibi isimlerle adlandırılan ve Orta Asya, Ortadoğu, Anadolu, Balkanlar gibi geniş bir coğrafyada etkili olan Hıdırellez inancı, aslında bir mevsimsel geçiş ritüelidir. Anadolu geleneksel takviminde “Hızır günleri, Ruz-ı Hızır, yeşeren gün” olarak bilinen ve yazın başlangıcını simgeleyen 5 Mayıs gecesi, Hızır ile İlyas’ın buluştuğu kutsal zaman olarak kabul edilir. Kış mevsiminin başlangıcı sayılan 8 Kasım’a kadar süren yüz seksen altı günlük dönem içinde özellikle 5 ve 6 Mayıs büyük önem taşır. Yaz mevsiminin başlangıcını temsil eden bu tarihlerde Anadolu’da birçok ritüel gerçekleştirilir ve geleceğe dair dileklerde bulunulur. Günümüzde ise modern yaşam, toplumların sosyal, kültürel ve teknolojik dinamiklerinin hızla değişmesine yol açmıştır. Bireyselliğin ön planda olduğu bu dönemde insanlar bir arayış içerisindedir. Bu durum bireylerin farklı spiritüel uygulamaları tecrübe etmelerine neden olmuştur. Geçmişle gelecek arasında gidip gelen insan dolayısıyla geleneksel ritüelleri yeniden yorumlamıştır. Artık geleneksel Hıdırellez ritüelleriyle moda haline gelen birtakım inanışların -meditasyon, astroloji, numeroloji ve sayı sekansları vb.- birlikte uygulandığı görülmektedir. Bu çalışmada, geleneksel Hıdırellez ritüelleri ile popüler hâle gelen modern spiritüel uygulamaların birlikte kullanım şekillerini ortaya koymak amaçlanmıştır. Çalışmada nitel araştırma yönteminden yararlanılmış, yargısal örnekleme yöntemiyle belirlenen modern Hıdırellez uygulamaları analiz edilerek bu dönüşümün kültürel yönleri incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Halk Bilimi
• Ritüeller
• Spiritüel İnanışlar
• Modernite
• Hıdırellez
• Hıdırellez
• Hıdırellez
• Hıdırellez

The Meeting of Hıdırellez Rituals with Modern Spiritual Practices

Öz

Rituals are systematic behavioral patterns performed at specific times and carrying symbolic meaning. Humans, driven by a need to believe in something, have shaped their lives throughout history through various beliefs and rituals. In addition to rituals related to social life such as birth, death, and marriage, they have also implemented a number of rituals and practices related to seasonal events. One of these rituals, which has survived from the past to the present and bears the traces of society's collective memory, is Hıdırellez. Known by names such as Ederlezi, Tepreş, Haftamal, Kakava, and Hızır Nebi Bayramı (the Feast of the Prophet Hızır), the Hıdırellez belief, which has an impact across a wide geography including Central Asia, the Middle East, Anatolia, and the Balkans, is essentially a seasonal rite of passage. The night of May 5th, known as "the days of Hızır, Ruz-ı Hızır, the greening day" in the traditional Anatolian calendar and symbolizing the beginning of summer, is considered the sacred time when Hızır and İlyas meet. May 5th and 6th are particularly significant within the one hundred and eighty-six-day period that runs until November 8th, considered the beginning of winter. During these dates, which represent the beginning of summer, many rituals are performed in Anatolia, and wishes are made for the future. Today, modern life has led to rapid changes in the social, cultural, and technological dynamics of societies. In this period, where individuality is at the forefront, people are engaged in a search. This has led individuals to experiment with different spiritual practices. As people move between the past and the future, they have reinterpreted traditional rituals. It is observed that certain beliefs that have become fashionable—meditation, astrology, numerology, and number sequences, among others—are now being practiced alongside traditional Hıdırellez rituals. This study aims to reveal the ways in which traditional Hıdırellez rituals and popularized modern spiritual practices are used together. The study utilizes qualitative research methods, analyzing modern Hıdırellez practices identified through judgmental sampling, and examining the cultural aspects of this transformation.

Anahtar Kelimeler

• Hıdırellez
• Hıdırellez
• Hıdırellez
• Hıdırellez
• Folklore
• Rituals
• Spiritual Beliefs
• Modernity

Kaynakça

1. Akdemir, F. (2019). Kıerkegaard’ın felsefesinde varoluşun aşamaları ve inanan bir varlık olarak insan. Felsefe Dünyası. 70, 127-150.
2. Alver, K. (2010). Emile Durkheim ve kültür sosyolojisi. Sosyoloji Dergisi. 3(21), 199-210.
3. Artun, E. (2007). Türk halk kültüründe Hıdırellez. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları. No:1575.
4. Artun, E. (2005). Türk Halkbilimi. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
5. Assman, J. (2022). Kültürel Bellek, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
6. Boratav, P.N. (2020). 100 Soruda Türk Folkloru. Ankara: BilgeSu yayınları. Campbell, J. (2013). Kahramanın Sonsuz Yolculuğu. (S. Gürses, çev.). Kabalcı Yayıncılık.
7. Cengiz, K., Küçükural, Ö. ve Gür, H. (2023). Türkiye’de Spiritüel Arayışlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
8. Çay, A (1985). Türk Ergenekon Bayramı Nevruz. Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü.

9. Çelebi, V. (2013). J. P. Sartre ve S. Kıerkegaard’ın Varoluşçuluk Düşüncelerinin Karşılaştırılması. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23 (2), 247-262.
10. Çiftçi, H. A. (2017). Çeşitli Kültürlerdeki Okült İnanç ve Uygulamaların Türk-İslam Kültürüne Yansıması Üzerine Bir İnceleme. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 2(2),195-219.
11. Çobanoğlu, Ö. (2021). Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş. Ankara: Akçağ yayınları.
12. Demir, Ü. (2024). Spiritüalizm Örneğinde Yeni Dini Hareketlerin Yayılmasında Medyanın Rolü. [Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyoloji Anabilim Dalı].
13. Doğan, İ. (2000). Runik Yazının Gelişim Coğrafyası ve Yayılma Sahası. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, 48, 151–173.
14. Gaster, T. H. (2000), Thespis, Eski Yakındoğu’da Ritüel, Mit ve Drama, (Mehmet H. Doğan çev.). İstanbul: Kabalcı yayınevi.
15. Honko, L. (2015). Ritüellerin Oluşum Süreci (R. Ersoy çev.). Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3. (haz. Oğuz vd.) Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
16. Kahraman, N. (2015). Orta Asya’dan Bilecik’e Hıdırellez. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 15 (1), 15-28.
17. Karaman, K. (2010). Ritüellerin Toplumsal Etkileri. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. s.21, 227-236.
18. Kaya, D. (2014). Türk Dünyası Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
19. Kayretli, S. (2022). Astroloji'nin İslam Kelamı Açısından Değerlendirilmesi. Gap Akademi. 2 (1), 61-71.
20. Kumartaşlıoğlu, S. (2017). Edremit ve Burhaniye Tahtacılarında Hıdırellez. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 20 (37), 275-292.
21. Maalouf, A. (2024). Ölümcül Kimlikler. İstanbul: YKY.
22. Oğuz, M.Ö. (2019). Küreselleşme ve Uygulamalı Halk Bilimi, Ankara: Akçağ Yayınları.
23. Öztan, A. (2019). İnsanın Anlam ve Mutluluk Arayışında İnancın Rolü. [Bursa Uludağ Üniversitesi SBE Din Psikolojisi Bilim Dalı].
24. Öztürk, O. (2009). Folklor ve Mitoloji Sözlüğü. Ankara: Phoenix Yayınevi.
25. Rappaport, R.A. (2025). İnsanlığın İnşasında Ritüel ve Din. (S. İncel çev.). Ankara: Fol Kitap.
26. Şengül, F. N. (2024). Anlam ve Haz Arasında: Üniversite Gençlerinin Spiritüel ve Hedonistik Eğilimleri. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35, 36-66.
27. Turan, F. A. (2008). Anadolu’daki Hıdırellez Kutlamalarına Dair İnanmalar, Ritüeller, Yasaklar ve Yaptırımlar. Gazi Türkiyat, 1(2), 101-111.
28. Turner, V. (2018). Ritüeller, Yapı ve Anti-Yapı. İstanbul: İthaki Yayınları.
29. Yücedağ, İ., Demir, A. E. (2024). Performans Toplumunda Mutluluk Endüstrisi ve Spiritüellik. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 34, 6-26.
30. Yücesoy, G. E., Okmeydan, S. B., Ekici, M. (2023). Somut Olmayan Kültürel Miras Unsuru Olarak Bahar Bayramı: Hıdırellez. Balkan 9. Uluslararası Sosyal Bilimler Konferansı, 6-8 Ekim.
31. @anette_inselberg. (2025, Kasım 27). Defne yaprağı & frekanslar: 777 mucize, 520 bolluk, 888 nazardan korunma. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/anette_inselberg/
32. @evrenin_quantumu. (2025, Mayıs 5). Hıdırellez Ritüeli: 5 Mayıs gecesi niyetle ilgili sayı sekansı yazılı defne yaprağını yastık altına koy, rüya mesajcı olacak; sabah cüzdana yerleştir. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/evrenin_quantumu/
33. @urumdoga. (2025, Mayıs 5). Runiklerle Niyet Çalışması [Ekran görüntüsü] Instagram. https://www.instagram.com/urumdoga/
34. @urumdoga. (2025, Mayıs 5). Hıdırellez Bağlama Ritüeli Runiklerle Niyet Tohumu. [Ekran Görüntüsü] Instagram. https://www.instagram.com/urumdoga/
35. @astrolojigozlemcisi. (2025, Mayıs 5). Bugün Hıdırellez... Baharın kalpten dileklerle buluştuğu gece. [Görsel Paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/astrolojigozlemcisi/
36. @astrolog_ziynet_atac. (2025, Mayıs 5). 5 Mayıs Hıdırellez çalışması: Dilek kapıları açılıyor. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/astrolog_ziynet_atac/
37. @theshimatrot. (2025, Mayıs 5). Boş bir kâğıda yeşil kalemle dilekleri çizmek veya yazmak ve gül ağacının altına gömmek. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/theshimatrot/
38. @anette_inselberg. (2025, Mayıs 5). Hıdırellez Ritüeli: Dileklerin gerçekleşmesi için kırmızı kalemle yazılan dileklerin gül dalına asılması. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/anette_inselberg/
39. @ankagokturkbreathart. (2025, Mayıs 5). Hıdırellez Mum Atölyesi ve Şükür Ritüeli. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/ankagokturkbreathart/
40. @blinkstudiotr. (2025, Mayıs 5). Bir Hıdırellez geleneği: Hayal Panosu / Vision Board Atölyesi. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/blinkstudiotr/
41. @serapakbudak. (2025, Mayıs 5). Serap Akkuş ile Hıdırellez Ritüeli: Dilek ritüeli, enerji çalışması, meditasyon, seremoni ve ateş başında müzikli sohbet. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/serapakbudak/
42. @vienurla. (2025, Mayıs 8). Hıdırellez – Psikomitoloji Atölyesi: Efe Elmas ve Pınar Bıldır Duman ile kültürel ve psikolojik keşif etkinliği, Urla/İzmir. [Görsel paylaşım]. Instagram. https://www.instagram.com/vienurla/