Evil Spirits and the Evil Eye in Anatolian Folk Beliefs: A Translation and Analysis of G. E. White’s Observations

Öz

In the early 20th century, the Anatolian geography, with its rich ethnic and religious structure, became a significant field of study for Western missionaries. This study focuses on a historical text that sheds light on the period in question. The 1919 article titled Evil Spirits and the Evil Eye in Turkish Lore by American missionary and educator George Edward White forms the basis of this research. The study encompasses the Turkish translation and a critical review of this historical text. White’s field observations, along with the narratives he compiled from the peasants, dervishes, and clerics of the period, provide a detailed account of supernatural beliefs in Anatolia. The author reveals that phenomena such as jinn, evil spirits, and the evil eye are not merely irrational superstitions. According to him, these beliefs constitute a functional system that strengthens social solidarity. At the core of this system lie the protective rituals developed by the public against invisible threats, compensating for the inadequate medical and scientific facilities of the era. Actions such as passing through iron rings, incantations, purification with holy water, and invoking spirits are parts of this defense mechanism. These practices rendered the culture of fear experienced in society psychologically manageable. Similarly, the belief in the evil eye functioned as a social control mechanism, supported by protective objects like blue beads, garlic, and "mashallah" plaques. One of the most prominent findings in the text is that Muslim and Christian communities developed common defense mechanisms against the same fears. Transcending the theological boundaries of institutional religions, these shared practices constructed a syncretic "folk piety" domain in Anatolia. This study, which introduces White's historical testimony to Turkish literature, is not limited to a mere translation activity. The belief practices, which the author detached from their original context through an orientalist perspective, have been re-read within the framework of the social manifestations of religion and local dynamics. Thus, it aims to provide a critical, comparative, and interdisciplinary data source for future studies at the intersection of the sociology of religion and folklore.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Folk Beliefs
• Evil Eye
• Evil Spirits
• George Edward White

Anadolu Halk İnanışlarında Kötü Ruhlar ve Nazar: G. E. White’ın Gözlemleri Üzerine Bir Çeviri ve İnceleme

Öz

20. yüzyıl başlarında Anadolu coğrafyası, zengin etnik ve dinî yapısıyla Batılı misyonerler için önemli bir inceleme sahası olmuştur. Bu çalışma, söz konusu döneme ışık tutan tarihsel bir metni merkeze almaktadır. Amerikalı misyoner ve eğitimci George Edward White’ın 1919 tarihli Evil Spirits and the Evil Eye in Turkish Lore adlı makalesi, bu araştırmanın temelini oluşturur. Çalışma, bu tarihsel metnin Türkçe çevirisini ve eleştirel incelemesini içermektedir. White’ın saha gözlemleri ile dönemin köylüleri, dervişleri ve din adamlarından derlediği anlatılar Anadolu'daki doğaüstü inançları detaylı biçimde aktarır. Yazar, cin, kötü ruh ve nazar gibi olguların salt rasyonel dışı hurafeler olmadığını ortaya koyar. Ona göre bu inanışlar, toplumsal dayanışmayı güçlendiren işlevsel bir sistemdir. Bu sistemin temelinde dönemin yetersiz tıbbî ve bilimsel imkânları karşısında halkın görünmez tehditlere karşı geliştirdiği koruyucu ritüeller yatmaktadır. Demir halkadan geçme, okuyup üfleme, kutsal suyla arınma ve ruh çağırma gibi eylemler bu savunma mekanizmasının parçasıdır. Bu uygulamalar, toplumda yaşanan korku kültürünü psikolojik olarak yönetilebilir kılmıştır. Benzer şekilde nazar inancı da mavi boncuk, sarımsak ve maşallah levhalarıyla desteklenen bir sosyal kontrol mekanizması işlevi görmüştür. Metinde öne çıkan en önemli bulgulardan biri, Müslüman ve Hristiyan toplulukların aynı korkulara karşı ortak savunma mekanizmaları geliştirmesidir. Kurumsal dinlerin teolojik sınırlarını aşan bu ortak pratikler, Anadolu'da senkretik bir 'halk dindarlığı' havzası inşa etmiştir. White'ın tarihsel tanıklığını Türkçe literatüre kazandıran bu çalışma, salt bir çeviri faaliyetiyle sınırlı kalmamıştır. Yazarın oryantalist bir perspektifle kendi bağlamından kopardığı inanç pratikleri, dinin toplumsal tezahürleri ve yerel dinamikleri ekseninde yeniden okunmuştur. Böylelikle din sosyolojisi ile halkbilimin kesiştiği alanlarda yürütülecek çalışmalara eleştirel, karşılaştırmalı ve disiplinler arası bir veri tabanı sunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Halk İnanışları
• Nazar
• Kötü Ruhlar
• George Edward White

Kaynakça

1. Abdullah, A., Yüksel, M. A., ve Abdullah, B. (2025). Tefsir ve edebiyat kitaplarındaki cin tasviri. Aydın Arapça Araştırmaları Dergisi, 6(1), 57–85.
2. Ağırman, F. (2019). Türk halk inanışlarında büyü ve efsun. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (13), 227–248.
3. Ayaz, F., ve Günaydın, Y. (2019). Seyahatnameler ışığında klasik dönem Osmanlı toplumunda yaygın olan hurafeler ve batıl inanışlar. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18(1), 405–434.
4. Balaban, T. (2013). Kurtağzı bağlama geleneği ve dinî dayanağı üzerine: Amasya ili örneği. Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 2(4), 12–17.
5. Balaban, T. (2015). Türk mitolojisinde yer-su iyesinin halk kültürüne yansıması: Amasya ili örneği. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Araştırmaları Dergisi, 1(3), 51–68.
6. Begiç, H. N. (2022). Anadolu nazar inancı ve nazarlıklar. Hars Akademi, 5(Aydın Uğurlu ve Geleneksel Sanatlar Özel Sayısı), 170–187.
7. Çağrıcı, M. (1992). Beddua. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 5, s. 299–300). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Çelebi, İ. (2008). Rukye. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 35, s. 221–222). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Demir, B. (2019). Endor cadısı İkonografisi. Sanat Tarihi Yıllığı, (28), 23–53.
10. Demirci, K. (2011). Taş. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 40, s. 138–140). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Doğaner, A. (2023). Çukurova halk kültüründe sıtma hastalığı. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 8(2), 927–944.
12. Duman, H. (2019). Türk mitolojisinde ejderha. Uluslararası Beşerî Bilimler ve Eğitim Dergisi, 5(11), 482–493.
13. Düzgün, Ş. A. (2012). Dinsel ve mitolojik yönleriyle cin ve şeytan algımız. Kelam Araştırmaları Dergisi, 10(1), 11–30.
14. Eroğlu, E. (2025). Dünden bugüne Türk kültür coğrafyasında kansız kurban: Saçı geleneği. Turkish Studies – Language and Literature, 20(3), 2208–2229.
15. Güven, C. (2008). Amerika’daki Ermeni propagandasına bir örnek: Merzifon Amerikan Koleji Başkanı George E. White (1916–1919). Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (24), 571–587.
16. Güzel, M. (2023). İki gotik mitolojik kahraman: Lilith ve Al Karısı. Şarkiyat Mecmuası, (42), 247–256.
17. Işık, H. (2018). Kitab-ı Mukaddes ve Kur’an’a göre şeytan. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(13), 35–74.
18. Kévorkian, R. H., ve Paboudjian, P. B. (2012). 1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler. (M. Saris, Çev.). Aras Yayıncılık.
19. Kocabaşoğlu, U. (1991). Amerikan Board. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 3, s. 57–59). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Küçükyıldız Gözelce, D. (2022). Türkiye sahası efsane ve memoratlarında cin tasavvuru. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 30, 719–757.
21. Maksudyan, N. (2013). Amerikan kaynaklarında Merzifon Anadolu Koleji’nin kısa tarihçesi. Kebikeç, (36), 153–168.
22. Stephens, E., ve Stephens, M. (1986). Survival against all odds: The first 100 years of Anatolia College. Aristide D. Caratzas.
23. Taşğın, A. (2013). Yezidiyye. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 43, s. 525–530). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Tatlılıoğlu, K. (2014). Bir alt kültür unsuru olarak halk dindarlığı ve sosyo-psikolojik temelleri üzerine sosyolojik bir değerlendirme. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 59–75.
25. Tunç, Z. (2023). Türk halklarının doğum ile ilgili inançlarında “alkarısı”. Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8 (Dr. Recep Yaşa'ya Armağan Sayısı), 3192–3209. Tural, S. (1994). Define. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 9, s. 88–90). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
26. Uygun Yazıcı, S. (2023). İnanç turizmi kavramının tarihsel uygulamalarına bir örnek: İnkubasyon. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 13(25), 145–155.
27. White, G. E. (1919a). Evil spirits and the evil eye in Turkish lore. The Muslim World, 9(2), 179–186. https://archive.org/details/muslimworld09hartuoft/page/178/mode/2up
28. White, G. E. (1919b). Saint worship in Turkey, The Muslim World, 9(1), 8–18. https://archive.org/details/muslimworld09hartuoft/page/8/mode/1up
29. White, G. E. (1995). Bir Amerikan misyonerinin Merzifon hatıraları (C. T. Yüksel, Çev.). Enderun Kitabevi.
30. White, G. E. (2025). Türkiye’de azizler kültü (Ş. Işık, Çev.). Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 9(3), 895–905.
31. Yakıcı, A. (2010). Halk hekimliği ve ocaklar. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (53), 169–188.
32. Yaşaroğlu, M. K. (2006). Nazar. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 32, s. 449–451). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.