Geyve’deki Türbe ve Yatırlar Etrafında Şekillenen İnanç ve Uygulamalar

Öz

Bu araştırma, Sakarya ili Geyve ilçesi ve çevresinde yer alan türbe ve yatırlar etrafında şekillenen inanç, ritüel ve anlatıları halkbilimi perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır. Geyve, Anadolu’nun tarihsel geçiş güzergâhlarından biri olarak farklı inanç ve kültür katmanlarının bir arada görülebildiği yerleşim alanlarından biridir..Bu bağlamda çalışma, türbe ve yatır ziyaretleri çevresinde oluşan halk inançlarını yalnızca bireysel dindarlık pratikleri olarak değil, aynı zamanda toplumsal belleğin, kolektif kimliğin ve kültürel sürekliliğin önemli bir parçası olarak ele almaktadır. Araştırma nitel araştırma desenine dayalı olarak tasarlanmış ve yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla Geyve ve çevresindeki 20 köyde yaşayan toplam 78 katılımcıdan veri toplanmıştır. Katılımcılar 18 ile 82 yaş arasında değişmekte olup farklı eğitim ve sosyo-kültürel arka planlara sahiptir. Görüşmelerde türbe ve yatır ziyaretlerine ilişkin inançlar, adak ve şifa pratikleri, ziyaret zamanları, keramet anlatıları ve kutsal kabul edilen doğal unsurlar gibi temalara odaklanılmıştır. Elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiş ve adak adama, şifa arayışı, ziyaret pratikleri, keramet anlatıları ile kutsiyet atfedilen mekânlar olmak üzere beş ana tema altında sınıflandırılmıştır. Bulgular, Geyve’deki türbe ve yatır ziyaretlerinin temel olarak hastalıktan korunma, şifa bulma, çocuk sahibi olma, kısmet açma ve manevi huzur arayışı gibi beklentilerle gerçekleştirildiğini göstermektedir. Özellikle Koç Baba, Kara Tekke ve Karıncalı Baba gibi türbeler etrafında yoğunlaşan anlatılar, bu mekânların halk zihninde yalnızca geçmişte yaşamış kutsal şahsiyetlerin mezarları olarak değil, “manevi tasarrufu devam eden” canlı varlıklar olarak algılandığını ortaya koymaktadır. Katılımcılar tarafından aktarılan ışık hüzmesi, rüyada görülme ve olağanüstü deneyim anlatıları, türbe kültürünün kolektif hafızayı besleyen güçlü folklorik unsurlar barındırdığını göstermektedir. Araştırma aynı zamanda türbe ziyaretlerinin toplumsal dayanışmayı güçlendiren işlevlerine de dikkat çekmektedir. Hıdırellez, kandil geceleri ve belirli hayır günlerinde gerçekleştirilen toplu ziyaretler, kurban kesme ve pilav hayrı gibi uygulamalar, bu mekânların köy halkını bir araya getiren sosyal birliktelik alanları hâline geldiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte elde edilen veriler, genç kuşakların bu inanç pratiklerine ilişkin bilgi düzeyinin giderek azaldığını ve türbe kültürüne yönelik ilginin daha çok ileri yaş gruplarında yoğunlaştığını göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Geyve’deki türbe ve yatır kültürünün hem eski Türk inançlarının izlerini hem de İslami yorumları bünyesinde barındıran çok katmanlı bir yapı sergilediğini; ancak bu kültürel mirasın kuşaklar arası aktarımında yaşanan kopuklukların, söz konusu inanç pratiklerinin sürdürülebilirliği açısından önemli bir risk alanı oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle araştırma, yerel inanç mirasının belgelenmesi ve korunmasına yönelik çalışmalara katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• halkbilim
• geyve
• türbe
• ritüel
• inanç
• somut olmayan kültürel miras

Beliefs and Practices Shaped Around the Tombs and Shrines in Geyve

Öz

This study aims to examine the beliefs, rituals and narratives shaped around shrines and tombs in Geyve and its surroundings from a folkloric perspective. The research was designed as a qualitative field study, and the data were collected from 78 participants living in 20 villages in the region through semi-structured interviews. The obtained data were analysed using content analysis and classified under five main themes: vow rituals, healing practices, visiting patterns, miracle narratives and sacred places. The findings reveal that shrine visits function not only as individual spiritual practices but also as mechanisms strengthening social solidarity; however, the level of knowledge about this cultural heritage is decreasing among younger generations. This situation constitutes a significant risk for the sustainability of local belief traditions.

Anahtar Kelimeler

• folklore
• geyve
• shrine
• ritual
• belief intangible cultural heritage
• ritual practices

Kaynakça

1. Akman, E. (2000). Safranbolu’daki adak yerleri ve bu yerlerle ilgili inançlar. Safranbolu Hizmet Birliği Kültür Yayınları.
2. Akman, E. (2007). Türk halk hekimliğinde ocaklık geleneği ve Safranbolu’daki ocaklar. Kastamonu Eğitim Dergisi, 15(1), 393–400.
3. Akman, E., & Calay, P. (2021). Kastamonu ili Araç ilçesindeki adak yerleri ve bu yerler ile ilgili inanışlar. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 71, 60–75.
4. Arıkan, R., & Kaplan, M. (2019). Bilecik: Şifalı pilav. içinde M. Yıldırım Saçılık & S. Çevik (Eds.), Bir yerin tabaktaki kimliği (ss. 92–95). Detay Yayıncılık.
5. Arslan, S. (2014). Türk kültüründe ağaç kültü ve hayat ağacı. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 1(1), 59–71.
6. Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
7. Ayaz, B., & Günaydın, A. (2019). Zonguldak yöresi türbe, yatır ve ziyaret yerlerinin işlevleri üzerine bir değerlendirme. Kültür Araştırmaları Dergisi, 1(2), 134–148.
8. Barlas, U. (2004). Safranbolu tıp tarihi araştırmaları. Tıp Tarihi Araştırmaları Yayınları.

9. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Sage.
10. Dağı, F., & Deniz, T. (2019). Somut olmayan kültürel miras kapsamında Türk destanlarında kurt ata kültünün Anadolu’ya yansıması: Safranbolu örneği. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 293–303.
11. Güleç, İ., & Tunca, H. (2021). Sakarya türbeleri. Sakarya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
12. Gümüş, İ. (2018). Bartın türbe ve ritüelleri. Bartın Belediyesi Kültür Yayınları.
13. İnan, A. (1995). Tarihte ve bugün Şamanizm (4. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. Kaplan, H. (2022). Bolu ve Düzce illeri bağlamında kutsal ziyaretgâhlar etrafında yapılan ritüeller. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 5(1), 56–71.
15. Korkmaz, Z. (2003). Eski Türklerdeki ağaç kültünün İslami devirlerdeki devamı. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 99–110.
16. Ocak, A. Y. (2019). Türk İslam inançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas kültü. Timaş Yayınları.
17. Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi: Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar (Cilt 1). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. Sakaoğlu, S. (1978). Anadolu Türk efsanelerinde taş kesilme motifi ve bu efsanelerin tip kataloğu. Ankara Üniversitesi Basımevi.
19. Tanyu, H. (1976). Türklerde ateşle ilgili inançlar. In I. Uluslararası Türk Folklor Kongresi Bildirileri (Cilt 4, pp. 286–294). Kültür Bakanlığı Yayınları.
20. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Aldine.
21. Van Gennep, A. (1960). The rites of passage (M. B. Vizedom & G. L. Caffee, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1909)
22. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.
23. Yılmaz, E. (2009). Türbe ziyaretlerinin fert üzerindeki etkileri: Bilecik örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.