Biskra (Cezayir) Ain Naga Bölgesi'ndeki Protohistorik Höyüklerin (Tümülüslerin) Yüzey Araştırması ve Kazısı: Güncel Saha Bulguları

Öz

Bu makale, Cezayir'in Biskra iline bağlı Ain Naga bölgesinde yürütülen son arkeolojik araştırmaların kapsamlı sonuçlarını sunmaktadır; bu bölge, yerel olarak "Nechaz" veya Höyükler (Tümülüsler) olarak bilinen Protohistorik cenaze anıtlarının yoğunluğu ile öne çıkmaktadır. Çalışma, sıkı bir disiplinlerarası yaklaşım benimseyerek, modern bir dijitalleştirme çerçevesinde saha arkeolojik yüzey araştırmalarını, sistematik kazıları ve Coğrafî Bilgi Sistemleri (CBS) kullanılarak gerçekleştirilen ileri düzey mekânsal analizleri etkin bir şekilde birleştirmektedir. Yoğun saha yüzey araştırmaları, Ain Naga bölgesinde dört ana arkeolojik alanı (Fayd El-sella, Draa Legtar, h’lifia ve Fayd El-sella 2) başarıyla belirlemiş; kuru nehir ağlarının kesiştiği açık formasyonlarla karakterize edilen yerel topografyaya sıkı sıkıya bağlı stratejik bir mekânsal organizasyonu ortaya koymuştur. İleri düzey CBS işlemleri, bölgenin topoğrafyası ve hammadde bulunabilirliği ile ilişkili nekropolis dağılım paternlerini vurgulayan ayrıntılı analitik haritalar üretmiş; bu durum Protohistorik toplulukların sosyal davranışlarını yansıtmaktadır. Ayrıca, seçilen tümülüslerin sistematik kazıları, keşfedilen iskeletlerin yöneliminden çıkarılan gömü pozisyonları ve cesetleri ile cenaze eşyalarını korumak amacıyla inşa edilen gömü odalarının mimari yapı tiplerindeki çeşitlilik gibi, eski cenaze uygulamalarına ilişkin değerli veriler sağlamıştır. Buna paralel olarak, elde edilen insan iskelet kalıntıları üzerinde yapılan ön fiziksel antropolojik çalışma, cinsiyet tayini ve ölüm yaşına ilişkin tahminler dahil olmak üzere temel biyolojik özellikleri belirlemiş; aynı zamanda belirli paleopatolojileri ve bu toplulukların baskın antropolojik tipini başarıyla tanımlamıştır. Elde edilen bu bütüncül sonuçlar, Zab bölgesi ve Doğu Cezayir'deki sosyal, ekonomik ve dini boyutları açığa kavuşturarak, insan yerleşimi ve yaşam biçimlerine ilişkin mevcut anlayışı önemli ölçüde derinleştirmektedir. Sonuç olarak, çalışma arkeolojik mirasın belgelenmesi, korunması ve değerlendirilmesinde dijital teknolojilerin entegrasyonunun kritik önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• protohistorik arkeoloji
• tümülüsler
• Biskra
• coğrafi bilgi sistemleri (CBS)
• fiziksel antropoloji

Survey and Excavation of Protohistoric Mounds (Tumuli) in Ain Naga Region, Biskra (Algeria): Recent Field Evidence

Öz

This paper presents the comprehensive results of recent archaeological research conducted in the Ain Naga region of Biskra (Algeria), an area notably characterized by a high density of Protohistoric funerary monuments locally known as "Nechaz" or Mounds (Tumuli). Adopting a rigorous interdisciplinary approach, the study effectively combines field archaeological surveys, systematic excavations, and advanced spatial analysis using Geographic Information Systems (GIS) within a modern digitization framework. Intensive field surveys successfully identified four primary archaeological sites in the Ain Naga region (Fayd El-sella, Draa Legtar, h’lifia, and Fayd El-sella 2), revealing a strategic spatial organization closely linked to the local topography, which is characterized by open formations intersected by a network of dry watercourses. Advanced GIS processing produced detailed analytical maps, highlighting necropolis distribution patterns associated with the region's topography and the availability of raw materials, reflecting the social behaviors of Protohistoric communities. Furthermore, systematic excavations of selected tumuli yielded invaluable data regarding ancient funerary practices, such as burial positions inferred from the orientation of the discovered skeletons, and the diversity of architectural construction types of intended burial chambers built to preserve bodies and grave goods. Concurrently, a preliminary physical anthropological study of the recovered human skeletal remains determined essential biological characteristics, including sex determination and age-at-death estimations, while successfully identifying specific palaeopathologies and the dominant anthropological type of these communities. These collective results significantly deepen the current understanding of human settlement and lifestyles, elucidating the social, economic, and religious aspects in the Zab region and eastern Algeria. Finally, the study underscores the critical importance of integrating digital technologies in documenting, preserving, and valorizing archaeological heritage.

Anahtar Kelimeler

• Protohistoric Archaeology
• Tumuli
• Biskra
• Geographic Information Systems (GIS)
• Physical Anthropology

Kaynakça

1. Berkani, H., Zazzo, A., & Paris, F. (2015). Les tumulus à couloir et enclos de la Tassili du Fadnoun, Tassili Azger (Algérie): Premières datations par la méthode du radiocarbone. Journal of African Archaeology, 13(1), 59–70. https://doi.org/10.3213/2191-5784-10265
2. Boutouga, F. (2012). Ressources et Essai de Gestion des eaux dans le Zab Est de Biskra [Magistère]. Université Badji Mokhtar-Annaba.
3. Brooks, S., & Suchey, J. M. (1990). Skeletal age determination based on the os pubis: A comparison of the Acsádi-Nemeskéri and Suchey-Brooks methods. Human Evolution, 5(3), 227–238.
4. Brůžek, J., Santos, F., Dutailly, B., Murail, P., & Cunha, E. (2017). Validation and reliability of the sex estimation of the human os coxae using freely available DSP2 software for bioarchaeology and forensic anthropology. American Journal of Physical Anthropology, 164(2), 440–449. https://doi.org/10.1002/ajpa.23282
5. Camps, G. (1965). Essai de classification des monuments protohistoriques de l’Afrique du Nord. Bulletin de la Société préhistorique française. Études et travaux, 62(2), 476–481. https://doi.org/10.3406/bspf.1965.4045
6. Chamla, M.-C., & Ferembach, D. (1988a). Anthropologie (Partie I). Encyclopédie berbère, 5, 713–775. https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2523
7. Chamla, M.-C., & Ferembach, D. (1988b). Anthropologie (Partie II). Encyclopédie berbère, 5, 713–775. https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2896
8. Chebbah, M. (2007). Lithostratigraphie, Sédimentologie et Modèles de Bassins des dépôts néogènes de la région de Biskra, de part et d’autre de l’Accident Sud Atlasique (Zibans, Algerie). [Thèse Doct. D’état]. Université Mentouri.

9. Gsell, St. (1911). Atlas archéologique de l'Algérie. Edit. A. Jourdan, Paris, p :1-48.
10. Hadjouis, D. (2015). Paléoanthropologie: Peuplements de l’Afrique du Nord et du Sahara. Encyclopédie berbère, 37, 6034–6053. https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.3321
11. Heddouche, A. (2012). Protohistoire de l’Ahaggar central et méridional. Ikosim, 154–165.
12. Lovejoy, C. O., Meindl, R. S., Mensforth, R. P., & Barton, T. J. (1985). Multifactorial determination of skeletal age at death: A method and blind tests of its accuracy. American Journal of Physical Anthropology, 68(1), 1–14. https://doi.org/10.1002/ajpa.1330680102
13. Paris, F. (1995). Essai de classification des monuments funéraires sahariens. Bulletin de la Société préhistorique française, 92(4), 549–553. https://doi.org/10.3406/bspf.1995.10070
14. Paris, F., & Saliège, J.-F. (2010). Chronologie des monuments funéraires sahariens: Problèmes, méthode et résultats. Les Nouvelles de l’archéologie, 120–121, 57–60. https://doi.org/10.4000/nda.1004
15. Rethault, E. (1933). Les Djeddards du sud Constantinois. B.S.G.A.A., t. XXXVIII, pp : 55-62.
16. Selahdja, B. (2021a). Excavation Report, December 2021 Mission (Excavation Report No. 3). University of Constantine 2.
17. Selahdja, B. (2021b). Excavation Report, September 2021 Mission (Excavation Report No. 2).
18. Selahdja, B. (2022a). Excavation Report, Mars 2022 Mission (Excavation Report No. 1). University of Constantine 2.
19. Selahdja, B. (2022b). Excavation Report, October 2022 Mission (Excavation Report No. 2).
20. Selahdja, B. (2023). Contribution à la classification des monuments funéraires protohistoriques de l’Algérie. Revue Des Sciences Humaines et Sociales, 9(1), 969–985.
21. Ubelaker, D. H., & Parra, R. C. (2008). Application of Three Dental Methods of Adult Age Estimation from Intact Single Rooted Teeth to a Peruvian Sample. Journal of Forensic Sciences, 53(3), 608–611. https://doi.org/10.1111/j.1556-4029.2008.00699.x
22. White, T. D., Black, M. T., & Folkens, P. A. (2012). Human osteology (3rd ed). Academic Press.