Araştırma Makalesi

Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım

Cilt: 11 Sayı: 3 30 Eylül 2026
PDF İndir
EN TR

Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım

Öz

Bu çalışma, tümevarım sorununu klasik epistemolojik gerekçelendirme tartışmasının ötesine taşıyarak ontolojik-realist bir perspektiften yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Hume’un gösterdiği üzere, sonlu sayıdaki gözlemden gözlenmemiş durumlar veya gelecekteki olaylar hakkında ulaşılan sonuçlar, mantıksal bir zorunluluk taşımaz. Hume sonrasında Kant’ın aşkınsal koşullar çözümlemesi, Mill’in bilimsel yöntem anlayışı, Peirce’ün araştırma, gerçek genellikler ve uzun vadeli yakınsama vurgusu, Reichenbach’ın pragmatik haklı çıkarma girişimi, Bayes-Laplace çizgisinin olasılıksal güncelleme modeli, Goodman’ın yansıtılabilirlik problemi ve Popper’ın yanlışlama stratejisi sorunun farklı boyutlarını açıklığa kavuşturmuştur. Makale, bu yaklaşımları kavramsal çözümleme, eleştirel karşılaştırma ve felsefi argümantasyon yoluyla incelemektedir. Temel sav, önceki yaklaşımların ontolojiyi bütünüyle dışladığı değil, ontolojik düzen ile epistemik gerekçelendirme arasındaki bağı sistematik biçimde kurmadığıdır. Tümevarımsal öğrenmenin mümkün olabilmesi için insan zihninden bağımsız gerçeklikte yapısal sürekliliklerin, nedensel güçlerin, eğilimlerin ve ilişkisel örüntülerin bulunması gerekir. Ancak ontolojik düzen belirli bir tümevarımsal çıkarımı tek başına güvenilir kılmaz. Güvenilirlik, bu düzenin temsil edici gözlem, karşılaştırma, deney, mekanizma araştırması, bağımsız sınama ve hata düzeltme aracılığıyla ne ölçüde izlenebildiğine bağlıdır. Fiziksel, biyolojik ve toplumsal alanlar farklı yapılar ve değişim kaynakları içerir; fakat bu farklılık değişmez bir güvenilirlik hiyerarşisi doğurmaz. Çıkarımın gücü, mekanizmaların kararlılığına, sistemin açıklığına, bağlamın belirlenebilmesine ve epistemik denetimin niteliğine göre değişir. Sonuç olarak ontolojik realizm, tümevarımın mantıksal kesinliğini temellendirmese de tümevarımsal çıkarımların neden belirli koşullarda başarılı olabildiğine ilişkin tamamlayıcı bir açıklama sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Etik Beyan

Çalışmada etik bir ihlal bulunmamaktadır.

Teşekkür

Yok

Kaynakça

  1. Archer, M. S. (1995). Realist social theory: The morphogenetic approach. Cambridge University Press.
  2. Armstrong, D. M. (1983). What is a law of nature? Cambridge University Press.
  3. Bayes, T. (1763). An essay towards solving a problem in the doctrine of chances. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 53, 370–418.
  4. Bhaskar, R. (1998). The possibility of naturalism: A philosophical critique of the contemporary human sciences (3rd ed.). Routledge. (Original work published 1979)
  5. Bhaskar, R. (2008). A realist theory of science. Routledge. (Original work published 1975)
  6. Bird, A. (2007). Nature’s metaphysics: Laws and properties. Clarendon Press.
  7. Boghossian, P. (2006). Fear of knowledge: Against relativism and constructivism. Clarendon Press.
  8. Boyd, R. (1991). Realism, anti-foundationalism and the enthusiasm for natural kinds. Philosophical Studies, 61(1–2), 127–148.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Bilim Felsefesi, Çağdaş Felsefe

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

3 Temmuz 2026

Kabul Tarihi

10 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 11 Sayı: 3

Kaynak Göster

APA
Aydın, H. (2026). Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım. Turkish Academic Research Review, 11(3), 740-759. https://doi.org/10.30622/tarr.1986372
AMA
1.Aydın H. Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım. tarr. 2026;11(3):740-759. doi:10.30622/tarr.1986372
Chicago
Aydın, Hasan. 2026. “Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım”. Turkish Academic Research Review 11 (3): 740-59. https://doi.org/10.30622/tarr.1986372.
EndNote
Aydın H (01 Eylül 2026) Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım. Turkish Academic Research Review 11 3 740–759.
IEEE
[1]H. Aydın, “Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım”, tarr, c. 11, sy 3, ss. 740–759, Eyl. 2026, doi: 10.30622/tarr.1986372.
ISNAD
Aydın, Hasan. “Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım”. Turkish Academic Research Review 11/3 (01 Eylül 2026): 740-759. https://doi.org/10.30622/tarr.1986372.
JAMA
1.Aydın H. Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım. tarr. 2026;11:740–759.
MLA
Aydın, Hasan. “Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım”. Turkish Academic Research Review, c. 11, sy 3, Eylül 2026, ss. 740-59, doi:10.30622/tarr.1986372.
Vancouver
1.Hasan Aydın. Tümevarım Sorununu Yeniden Düşünmek: Ontolojik-Realist Bir Yaklaşım. tarr. 01 Eylül 2026;11(3):740-59. doi:10.30622/tarr.1986372

Turkish Academic Research Review 
Creative Commons Lisansı Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY-NC 4.0) ile lisanslanmıştır.