Sessiz Anayasa Değişiklikleri ve Anayasa Yargısının Sınırları: Türkiye ve Almanya Örneği

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 928 - 991, 30.12.2025

Didem Erdoğan

https://doi.org/10.59933/tauhfd.1851967

https://izlik.org/JA83NK44PR

Öz

Sessiz anayasa değişikliği, anayasa metninde açık bir değişiklik yapılmaksızın, uygulama yoluyla anayasanın özünün fiilen değiştirilmesi anlamına gelmektedir. Çalışmada sessiz anayasa değişikliği kavramı Türkiye’nin ve Almanya’nın anayasal düzeni açısından karşılaştırmalı olarak incelenmektedir. Almanya’da, Temel Yasa’nın sonsuzluk maddesi ve Federal Anayasa Mahkemesinin kurumsal etkinliği aracılığıyla bu tür değişikliklere karşı yapısal direnç mekanizmaları oluşturulmuşken; Türkiye’de anayasa yargısının işlevselliği ve yargı bağımsızlığına ilişkin sorunlar, sessiz anayasa değişikliklerinin gerçekleşme olasılığını artırmaktadır. Bununla birlikte, Türkiye’de de 1982 Anayasası’nın değiştirilemez maddeleri, anayasa yargısının kurumsal varlığı, hukuk devleti ilkesi, anayasal üstünlük ve bağlayıcılık gibi normatif güvenceler sessiz anayasa değişikliklerine karşı yapısal bir direnç hattı oluşturma potansiyeline sahiptir.
Çalışmada her iki ülkenin anayasal normlarının sertlik derecesi, anayasa yargısının etkinliği, kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı ilkeleri ile anayasal sadakat anlayışı temelinde karşılaştırmalı analizlere yer verilmiştir. Ayrıca, Türkiye açısından mevcut normatif güvencelerin uygulamadaki etkisi değerlendirilmiş; sessiz anayasa değişikliklerine karşı daha işleyen bir kurumsal direnç yapısının nasıl geliştirilebileceğine ilişkin öneriler ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

sessiz anayasa değişikliği , anayasa değişikliği , Anayasa Mahkemesi , Federal Anayasa Mahkemesi , anayasal sadakat , anayasal kimlik , karşılaştırmalı anayasa hukuku

Informeller Verfassungswandel und die Grenzen der Verfassungsgerichtsbarkeit im Deutsch-Türkischen Vergleich

https://izlik.org/JA83NK44PR

Öz

Silent Constitutional Changes and the Limits of Constitutional Justice: The Cases of Turkey and Germany

https://izlik.org/JA83NK44PR

Öz

A silent constitutional change refers to the effective alteration of the essence of the constitution through implementation, without any explicit changes to the text of the constitution. This study examines the concept of silent constitutional change from a comparative perspective in relation to the constitutional systems of Turkey and Germany. While in Germany structural resistance mechanisms against such changes have been established through the eternity clause in the Basic Law and the institutional effectiveness of the Federal Constitutional Court, in Turkey problems relating to the functionality of constitutional justice and judicial independence increase the likelihood of silent constitutional changes taking place. However, in Turkey, the unalterable provisions of the 1982 Constitution, the institutional existence of constitutional justice, the rule of law principle, constitutional supremacy, and binding force also have the potential to form a structural line of resistance against silent constitutional changes.
In this context, the study includes comparative analyses based on the degree of rigidity of the constitutional norms of both countries, the effectiveness of constitutional review, the principles of separation of powers and judicial independence, and the understanding of constitutional loyalty. Additionally, the impact of existing normative safeguards on implementation is evaluated from Turkey's perspective, and recommendations are made on how to develop a more effective institutional resistance structure against silent constitutional changes.

Anahtar Kelimeler

silent constitutional change , constitutional amendment , Constitutional Court of the Republic of Turkey , Federal Constitutional Court , constitutional loyalty , constitutional identity , comparative constitutional law

Kaynakça

• ACKERMAN Bruce, “Constitutional Politics/Constitutional Law”, Yale Law Journal, Vol. 99, S. 3, 1989, 453-548.
• ACKERMAN Bruce, The Future of Liberal Revolution, Yale University Press, 1992 (Ackerman, The Future of Liberal Revolution)
• ACKERMAN Bruce, We the People, Volume 1: Foundations, Harvard University Press, 1995 (Ackerman, Foundations).
• ACKERMAN Bruce, We the People, Volume 2: Transformations, Harvard University Press, The Belknap Press, 1998 (Ackerman, Transformations).
• ADIGÜZEL Rıza, “Hukuk Devlet Bağlamında Türkiye’de Olağanüstü Hal Rejiminin Sınırları”, Ankara Barosu Dergisi, C. 81, S. 3, 2023, 1-47.
• ALBERT Richard, “Constitutional Amendment and Dismemberment”, The Yale Journal of International Law, Vol. 43, No. 1, 2018, 1-84 (Albert, Constitutional Amendment and Dismemberment).
• ALBERT Richard, “Constitutional Amendment by Constitutional Desuetude”, The American Journal of Comparative Law, Vol. 62, No. 3, 2014, 641-686.
• ALBERT Richard, “Constitutional Amendment by Stealth”, McGill Law Journal, Vol. 60, No. 4, June 2015, 672-736 (Albert, Constitutional Amendment by Stealth).
• ALBERT Richard, Constitutional Amendments: Making, Breaking, and Changing Constitutions, Oxford University Press, 2019.
• ALBERT Richard/KENNY David, “The Challenges of Constitutional Silence: Doctrine, Theory, and Applications”, International Journal of Constitutional Law, Vol. 16, No. 3, July 2018, 880–886.
• ANAGNOSTARAS Georgios, “Activating Ultra Vires Review: The German Federal Constitutional Court Decides Weiss”, European Papers, Vol. 6, No. 1, 2021, 801-829.
• ANAYURT Ömer, Anayasa Hukuku: Genel Kısım (Temel İlkeler, Kavram ve Kurumlar), Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
• ANŞİN Ömer, Anayasaların İstismar Edilmesi, Adalet Yayınevi, Ankara 2024.
• ARSAVA Ayşe Füsun, “Federal Alman Anayasa Mahkemesi İçtihatları ve AB Hukuku”, TAAD, Yıl 13, S. 51, Temmuz 2022, 1-18.
• ATAR Yavuz, Türk Anayasa Hukuku, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024.
• BAUDOIN Marie-Élisabeth, “Constitutional Identity, a New Legal Babel in Europe”, Hungarian Journal of Legal Studies, Vol. 63, No. 1, 2022, 21–37.
• BIGNAMI Francesca, “The German Right to Fiscal Stability and the Counter Majoritarian Difficulty: The PSPP Judgment of 5 May, 2020”, The Italian Law Journal, Vol. 6, No. 2, 627-654.
• CURRIE David P., “Separation of Powers in the Federal Republic of Germany”, American Journal of Comparative Law, Vol. 41, 1993, 201-248 (Makale daha sonra German Law Journal, Vol. 9, No. 12, 2008, 2113-2178 içinde yeniden yayımlanmıştır).
• DİKMEN Pınar, Uluslararası Andlaşmaların Anayasaya Uygunluk Denetimi, Yetkin Yayınları, Ankara 2024.
• DURIG Günter / HERZOG Roman / SCHOLZ Rupert, Grundgesetzkommnetar, Band VI, C.H. Beck, München, 2025.
• EFE Haydar/HAN Seyfi, “AB Uyum Yasalarının Türkiye’deki İnsan Haklarının Gelişimine Katkıları”, KAÜ İİBF Dergisi, C. 3, S. 4, 2012, 149-188.
• EGELİĞİ Ömer E., “Anayasa Mahkemesi Kararlarında Almanya Federal Anayasa Mahkemesine Atıflar: Bir Yargısal Diyalog Örneği?”, Adalet Dergisi, S. 74, 2025, 457-504.
• GÖNENÇ Levent/KONTACI Ali Ersoy, “2017 Tarihli Anayasa Değişikliği Sonrasında Yasama- Yürütme İlişkileri”, TBB Dergisi, S. 145, 2019, 53-79.
• GÖZLER Kemal, “Elveda Kuvvetler Ayrılığı, Elveda Anayasa: 10 Aralık 2016 Tarihli Anayasa Değişikliği Teklifi Hakkında Bir Eleştiri”, Ankara Barosu Dergisi, S. 4, 2016, 25-36.
• GÖZLER Kemal, Anayasa Hukukunun Genel Teorisi (Cilt I), Ekin Yayınları, Bursa 2020 (Gözler, Anayasa Hukukunun).
• GÖZLER Kemal, Elveda Anayasa: 16 Nisan 2017'de Oylayacağımız Anayasa Değişikliği Hakkında Eleştiriler, Ekin Yayınları, Bursa 2017 (Gözler, Elveda Anayasa: 16 Nisan).
• GÖZLER Kemal, Türk Anayasa Hukuku, 3. Baskı, Ekin Yayınları, Bursa 2019 (Gözler, Türk Anayasa Hukuku).
• GÖZTEPE Ece, “Bir Klasik Eser Olarak Carl Schmitt'in ‘Anayasa Öğretisi’”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 73, S. 1, 2015, 129-180.
• GRIMM Dieter/WENDEL Mattias/REINBACHER Tobias, “European Constitutionalism and the German Basic Law”, National Constitutions in European and Global Governance: Democracy, Rights, the Rule of Law, ed. Anneli Albi/Samo Bardutzky, T.M.C. Asser Press, 2019, 407-492.
• GUNLICKS Arthur B., The Länder and German Federalism, Manchester University Press, 2003.
• GÜNER YAŞAR Gizem, Anayasa Değişikliklerinin Esas Bakımından Denetimi, Adalet Yayınevi, Ankara 2023.
• HABERMAS Jürgen, Between Facts and Norms: Contributions to a Discourse Theory of Law and Democracy, Çev. William Rehg, MIT Press, Cambridge, 1996.
• HAKYEMEZ Yusuf Şevki, “2010 Anayasa Değişiklikleri ve Demokratik Hukuk Devleti”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 2, 2010, 387-406.
• HALBERSTAM Daniel/MÖLLERS Christoph, “The German Constitutional Court Says ‘Ja zu Deutschland!’”, German Law Journal, Vol. 10, No. 8, 2009, 1241-1257.
• HAMURCU Onur, Anti-Demokratik Sistemlerde Anayasacılık ve Meşruiyet Olgusu, Adalet Yayınevi, Ankara 2023.
• KABOĞLU İbrahim Ö., Anayasa Hukuku Dersleri (Genel Esaslar), Gözden Geçirilmiş 14. Baskı, Legal Yayıncılık, İstanbul 2019.
• KANADOĞLU Osman Korkut, “Yeni Anayasa Arayışları ve Karşılaştırmalı Hukuk Bağlamında Anayasa Mahkemesi”, Anayasa Yargısı, C. 24, S. 1, 2008, 61-89 (Kanadoğlu, Yeni Anayasa Arayışları).
• KANADOĞLU Osman Korkut, Türk ve Alman Anayasa Yargısında Anayasal Değerlerin Çatışması ve Uyumlaştırılması, Beta Yayıncılık, İstanbul 2000.
• KHAITAN Tarunabh, “Executive Aggrandizement in Established Democracies: A Crisis of Liberal Democratic Constitutionalism”, International Journal of Constitutional Law, Vol. 17, No. 1, January 2019, 342-356.
• KOMMERS Donald P., “The Federal Constitutional Court: Guardian of German Democracy”, The Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 603, No: 1, January 2006, 111-128.
• KOMMERS Donald P./MILLER Russell A., The Constitutional Jurisprudence of the Federal Republic of Germany, Duke University Press, 3rd Edition, 2012.
• LANDAU David, “Abusive Constitutionalism”, UC Davis Law Review, Vol. 47, 2013, 189-260 (Landau, Abusive Constitutionalism).
• LEVITSKY Steven/WAY Lucan, “The Rise of Competitive Authoritarianism”, Journal of Democracy, Vol. 13, No. 2, 2002, 51-65.
• METİN Yüksel, "Türkiye’de Yargı Bağımsızlığına İlişkin Kimi Sorunlar ve Çözüm Önerileri", Anayasa Yargısı, C. 26, S. 1, 2010, 217-272.
• MILLER Russell A., “Germany’s German Constitution”, Virginia Journal of International Law, Vol. 57, No. 1, 95-128.
• ODER Bertil Emrah, “Avrupa Birliği’nde Çokmerkezli Anayasacılığın Yapısal Sorunları: Yetki Çatışmaları ve İkincillik İlkesi Işığında Türkiye İçin Karşılaştırmalı Gözlemler”, Anayasa Yargısı, C. 22, 2005, 168-215 (Oder, Avrupa Birliği’nde).
• ODER Bertil Emrah, “The Turkish Constitutional Court and Turkey's Democratic Breakdown: Judicial Politics Under Pressure”, ICL Journal, Vol. 18, No. 1, 2024, 127–163 (Oder, The Turkish Constitutional Court).
• ÖZBUDUN Ergun, Anayasalcılık ve Demokrasi, Yetkin Yayınları, Ankara 2019 (Özbudun, Anayasalcılık ve Demokrasi).
• ÖZBUDUN Ergun, Türk Anayasa Hukuku, Gözden Geçirilmiş 16. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2020.
• ÖZEN Muharrem, “Yargı Bağımsızlığını Zedeleyen Düzenleme, Uygulamalar ve Bağımsızlığı Sağlamaya Yönelik Çözüm Önerileri”, Ankara Barosu Dergisi, S. 1, 2010, 31-65.
• PASSCHIER Reijer, “Quasi-Constitutional Change Without Intent - A Response to Richard Albert”, Buffalo Law Review, Vol. 65, 2017, 1077-1099.
• POLZIN Monika, “Constitutional Identity as a Constructed Reality and a Restless Soul”, German Law Journal, Special Issue: Constitutional Identity in the Age of Global Migration, Vol. 18, No. 7, 2017, 1595-1616.
• QUINT Peter E., “Leading a Constitutional Court: Perspectives from the Federal Republic of Germany”, University of Pennsylvania Law Review, Vol. 154, No: 6, June 2006, 1853-1878.
• RUFF Hans G., “The Federal Constitutional Court and the Constitution of the Federal Republic of Germany”, Saint Louis University Law Journal, Vol. 16, 1972, 359-383.
• SALDIRIM Mustafa, “Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kuruluna Üye Seçilmesine İlişkin Anayasa Değişikliklerinin Değerlendirilmesi”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Özel Sayı: Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan, C. 16, 2014, 4497-4507.
• SCHEPPELE Kim Lane, “Constitutional Coups and Judicial Review: How Transnational Institutions Can Strengthen Peak Courts at Times of Crisis (With Special Reference to Hungary)”, Transnational Law and Contemporary Problems, Vol. 23, No. 1, 2014, 51–118 (Scheppele, Constitutional Coups).
• SCHMITT Carl, Constitutional Theory, Çev. Jeffrey Seitzer, Duke University Press, 2008.
• SCHORKOPF Frank, “Die Europaeische Union im Lot Katlsruhes Rechtsspruch zum Vertrag von Lissabon”, EuZW, Vol. 20, 2009, 718-724.
• SEVGİLİ GENÇAY Fatma Didem, “Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin Yargısal Denetimi: İlk Kararlar - İlk İzlenimler”, TBB Dergisi, S. 151, 2020, 1-27.
• TAŞDÖĞEN Salih, Türk Hukukunda Yasama Fonksiyonunun Anayasal Sınırlılığı, Adalet Yayınevi, Ankara 2023.
• TEZİÇ Erdoğan, Anayasa Hukuku Genel Esaslar, 24. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2020.
• TUSHNET Mark, “Constitutional Hardball”, The John Marshall Law Review, Vol. 37, No. 2, 2004, 523-553.
• WENDEL Matthias, “Paradoxes of Ultra-Vires Review: A Critical Review of the PSPP Decision and Its Initial Reception”, German Law Journal, Vol. 21, No. 5, July 2020, 979–994.
• YAMAN KAPLAN Ayşe, Karşılıklı Etkileşim Araçları Bağlamında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, On İki Levha Yayınları, İstanbul 2023.
• YILMAZ Hasan, “Almanya'nın Federal ve Parlamenter Yapısının Kuvvetler Ayrılığı İlkesi Üzerinden İncelenmesi”, Analytical Politics, C. 1, S. 2, 40-53.
• YÜZBAŞIOĞLU Necmi, Anayasa Hukukuna Giriş, Beta Yayıncılık, İstanbul 2017.
• Council of Europe Commissioner for Human Rights, “Memorandum on the freedom of expression and media freedom in Turkey”, CommDH(2017)5, 15 February 2017, https://www.ecoi.net/en/file/local/1393424/1226_1487663631_commdh-2017-5-en.pdf (Erişim Tarihi: 16.10.2025).
• Cumhuriyet Gazetesi, “Anayasa Mahkemesi’nin kararı bizi rahatsız ediyor”, 15 Şubat 2024, https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/erdogan-danistay-ve-aymyi-hedef-aldi-hazmedemiyorum-2175665?utm (Erişim Tarihi: 01.09.2025).
• EREN Abdurrahman, “Yeni Anayasa Yapımında Güçlü ve Zayıf Yönler”, Kanun-i Esasi, 3 Mart 2020, 1-5, (Erişim Tarihi: 15.10.2025).
• FASEL Raffael N., “Ouster Clauses and the Silent Constitutional Crisis”, UK Constitutional Law Association Blog, (20th February 2024), https://ukconstitutionallaw.org/2024/02/20/raffael-n-fasel-ouster-clauses-and-the-silent-constitutional-crisis/ (Erişim Tarihi: 04.08.2025
• Federal Almanya Adalet Bakanlığı, Mevzuat Hazırlama Usul ve Esasları El Kitabı (Federal Almanya Resmî İlan Gazetesi, 22 Ekim 2008, Yıl 60, Sayı 160a), https://www.bmjv.de/SharedDocs/Downloads/DE/Fachpublikationen/HandbuchDerRechtsfoermlichkeit_tuerk.pdf?__blob=publicationFile&v=4 (Erişim Tarihi: 31.10.2025).
• GAROUPA Nuno/SPRUK Rok, “Populist Constitutional Backsliding and Judicial Independence: Evidence from Türkiye”, 1-52, https://arxiv.org/pdf/2410.02439 (Erişim Tarihi: 27.09.2025).
• GÖZLER Kemal, “1982 Anayasası Hâlâ Yürürlükte Mi? Anayasasızlaştırma Üzerine Bir Deneme (Versiyon 4)”, https://www.anayasa.gen.tr/anayasasizlastirma.htm, 30 Mayıs 2016, (Erişim Tarihi: 23.08.2025).
• GÖZLER Kemal, “İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi Anayasa Mahkemesine Karşı”, www.anayasa.gen.tr/berberoglu-2.htm (15 Ekim 2020), (Erişim Tarihi: 12.08.2025).
• https://tr.euronews.com/2020/10/13/14-ag-r-ceza-mahkemesi-enis-berberoglu-nun-yeniden-yarg-lanmas-talebini-reddetti? (Erişim Tarihi: 21.08.2025).
• https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/cumhurbaskani-erdogan-anayasa-mahkemesi-ulkesinin-aleyhine-karar-almaktan-cekinmemistir/535499?utm (Erişim Tarihi: 01.09.2025).
• https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80207000.pdf (Son Erişim Tarihi: 02.10.2025).
• https://www.yargitay.gov.tr/item/1755/basin-aciklamasi (Erişim Tarihi: 13.08.2025).
• ÖZENÇ Berke, “Türkiye’de Anayasal Düzenin Dönüşümü:”, Ayrıntı Dergi, 1 Ağustos 2020, https://ayrintidergi.com.tr/turkiyede-anayasal-duzeninin-donusumu (Erişim Tarihi: 25.08.2025).
• SOYSAL Mümtaz, “Sistem Kargaşası”, Cumhuriyet Gazetesi, 09 Haziran 2006, https://www.cumhuriyet.com.tr/ (Erişim Tarihi: 23.10.2025).
• Venice Commission, Report on the Independence of the Judicial System: Part II – The Prosecution Service, Study No. 494 / 2008, CDL-AD(2010)040, Strasbourg: Council of Europe, December 17, 2010, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2017)005-e (Erişim Tarihi: 15.08.2025).