Aşırı metalaşma çağında kimliğini ve belleğini arayan kentler: İznik tarihi kent merkezi örneği

Öz

Yaşanan (toplumsal) mekân ile anlam kazanan bellek, postmodernizmin kentleri dönüştürme sürecinde kent kimliklerini yok etmiş ve kentsel hafızanın silinmesine zemin hazırlamıştır. Böylece kentler köklerinden kopuk ve yapay görünümler ile temsil edilmeye başlamıştır. Bu çalışma, İznik tarihi kent merkezinin tarihsel süreçte mekansal olarak nasıl değiştiğini ve bu değişimin kent sakinlerinin gündelik yaşamına sosyal olarak kenti nasıl entegre ettikleri ve bu değişime bağlı olarak kentin kolektif hafızasındaki kent kimliğini ele almaktadır. Çizgisel bir süreç boyunca deneyimlenen bu olgunun anlaşılması için sözlü tarih yaklaşımı kullanılmıştır. Derinlemesine görüşmeler ile elde edilen veriler tematik analiz uygulanarak kent kimliği ve kentsel hafıza kodlarındaki değişim anlaşılmaya çalışılmıştır. Çalışmada kent kimliğinin tarihsel süreçteki değişiminin gündelik yaşam pratikleri odağından okunması ve değişen sosyal ilişkilerin mekansal hafızaya etkisi çalışmayı mekân, kimlik ve hafıza üçgeninde okumaya olanak tanımaktadır. Çalışmanın bulgularına göre, İznik tarihi kent merkezinde mekâna yönelik müdahaleler katılımcıların zihnindeki İznik kimliğinde kırılmalara neden olmuştur. Ayrıca mekansal örüntünün yapılı çevre ile değişmesinin yanı sıra hafızayı manipüle eden politik kararlar kente ilişkin toplumsal hafızanın sönümlenmesine ve kente yönelik sosyo-kültürel değerlerin metalaşmasına neden olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• kimlik
• bellek
• toplumsal bellek
• sözlü tarih
• İznik

Cities searching for their identity and memory in the era of extreme commodification: Case of Iznik Historical City Center

Abstract

Memory which gains meaning with lived (social) space has destroyed urban identities and caused the erasure of urban memory in the process of transforming cities by postmodernism. Thus, cities had been uprooted from their origins and started to be represented by artificial appearances. This study examines the change of identity in the historical city center of Iznik and the appearance of the city in old and new memories. In this work, which was designed according to the qualitative research method, in-depth interviews were conducted with the oral history technique from the narrative research pattern. Thematic analysis was applied to the interview texts, and participant descriptions were included to support the theoretical framework. In the study, analyzing the change of urban identity in the historical process through the lens of everyday life practices and the effect of changing social relations on spatial memory allows us to read the study in the triangle of space, identity and memory. According to the findings of the study, interventions towards the space in the historical city center of Iznik caused fractures in the particiants’ perception of the Iznik city identity. In addition, the alteration of the spatial pattern within the built environment, as well as the political decisions that manipulate the memory, cause the extinction of the social memory of the city and the commodification of the socio-cultural values of the city.

Keywords

• identity
• memory
• social memory
• oral history
• Iznik

Kaynakça

1. Akbaş, G. & Öztürk-Büke, F. G. (2023). Vernaküler mimarlık tarihyazımını sözlü tarih yöntemi ve yerel yapı ustaları üzerinden yeniden düşünmek. GRID Mimarlık, Planlama ve Tasarım Dergisi, 6(2), 837-856. https://doi.org/10.37246/grid.1183089
2. Al, M. (2011). Kentte bellek yıkımı ve kimlik inşası–palimpsest: Ankara Atatürk Bulvarı bağlamında bir inceleme. İdealkent, 4, 22-36. https://dergipark.org.tr/en/pub/idealkent/issue/36635/417073
3. Alderman, D. H. (1996). Creating a new geography of memory in the South: (Re)naming of streets in honor of Martin Luther King Jr. Southeastern Geographer, 36(1), 51-69. https://muse.jhu.edu/article/426458/pdf
4. Aliağaoğlu, A. & Mirioğlu, G. (2020). Urban Identity of Balıkesir. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 42, 374-399. https://doi.org/10.32003/igge.736051
5. Arslan, S. & Uludağ, Z., (2020). (Re)Structuring the space in language: Place names, collective memory and ideology. İdealkent, 11(31), 1422-1455.
6. Assmann, J. (2022). Kültürel Bellek (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
7. Avcıoğlu-Sayar, S. & Akın, O. (2017). Kolektif bellek ve kentsel mekan algısı bağlamında İstanbul Tuzla Köyiçi Koruma Bölgesi’nin mekansal değişiminin irdelenmesi. İdealkent, 8(22), 423-450. https://dergipark.org.tr/tr/pub/idealkent/issue/36612/416687
8. Aytaç, Ö. (2017). Kent, Metropol ve Değişen Yer/Mekân İmajları, Mukaddime, 8(1), 1-23. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mukaddime/issue/30410/325935

9. Azaryahu, M. (1997). German reunification and the politics of street names: the case of East Berlin. Political Geography, 16(6), 479-493. https://doi.org/10.1016/S0962-6298(96)00053-4
10. Azaryahu, M. & Kook, R. (2002). Mapping the nation: Street names and Arab-Palestinian identity: Three case studies. Nations and Nationalism, 8(2)195-213. https://doi.org/10.1111/1469-8219.00046
11. Azaryahu, M. (1996). The power of commemorative street names. Environment and Planning D, 14, 311-330. https://doi.org/10.1068/d140311
12. Barthes, R. (Ed.). (1964). Mythologies (A. Lavers, trans.). Hill and Wang Press.
13. Boyer, M. C. (1994). The city of collective memory: Its historical imagery and architectural entertainments. In Barthes, R. (Ed), Mythologies (pp. 236-250). Hill and Wang Press.
14. Burke, P. (2011). From "history as social memory". In K. Olick, J., Vinitzky-Seroussi & Levy, D. (Eds.), The Collective Memory Reader (pp. 188-192). Oxford University Press.
15. Castells, M. (1983). The city and the grassroots. University of California Press. https://books.google.com.tr/books/about/The_City_and_the_Grassroots.html?id=oI7rQAAACAAJ&redir_esc=y
16. Clandinin, D.J., Caine, V., Lessard, S. & Huber, J. (2016). Engaging in narrative inquiries with children and youth. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315545370
17. Connerton, P. (2021). Modernite nasıl unutturur? (K.Kelebekoğlu, Çev.). Sel Yayıncılık.
18. Crinson, M. (2005). Urban memory an introduction. In Crinson, M. (Ed), Urban Memory History and Amnesia in the Modern City (pp. xi-xx). Routledge.
19. Deniz, A. Ç. (2014). Hafıza yelpazesi: Toplumsal hafıza bağlamında Hindistan Kızılay heyetleri, E Yayınları.
20. Deniz, A., Özgür, E. M. & Öksüz, M. (2019). Dini mekânların toplumsal hafızaya etkileri: İstanbul Aya Panteleymon Ortodoks Kilisesi Örneği. lnternational Journal of Geography and Geography Education, 39, 171-188. https://doi.org/10.32003/iggei.469070
21. Doğu, T. & Varkal-Deligöz, M. (2017). Hafıza Kutusu: Bir Kentsel Kolektif Bellek Deneyi(mi), Megaron, 12(4), 545-552. https://doi.org/10.5505/megaron.2017.09226
22. Donohoe, J. (2014). Remembering places. Lexington Books. https://doi.org/10.1080/08873631.2015.1114700
23. Dwyer, O., & Alderman, D. (2008). Civil rights memorials and the geography of memory. University of Georgia Press.
24. Ekinci, Ö. F. (2023, Mart 21). İznik Dünya Mirası Listesi’ne girme yolunda: Gözler UNESCO’ya çevrildi. Haber365. https://www.haber365.com.tr/iznik-dunya-mirasi-listesine-girme-yolunda-gozler-unescoya-cevrildi-h305556
25. Erdoğan, E. & Göker, P. (2019). Mekân, zaman ve tarih: Bursa, İznik örneği. Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 6(33), 666-681. https://doi.org/10.26450/jshsr.1110
26. Eyice, S. (1999). Ayasofya Camii, İslam Ansiklopedisi. 4, 219-220. Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayasofya-camii--iznik
27. Foote, K., & Azaryahu, M. (2007). Toward a geography of memory: Geographical dimensions of public memory and commemoration. Journal of Political and Military Sociology, 35, 125-144.
28. Forest, B., & Johnson, J. (2002). Unraveling the threads of history: Soviet-era monuments and post-Soviet national identity in Moscow. Annals of the Association of American Geographers, 92, 524-547. https://doi.org/10.1111/1467-8306.00303
29. Forest, B., Johnson, J. & Till, T. (2004) Post‐totalitarian national identity: public memory in Germany and Russia. Social & Cultural Geography, 5(3), 357-380. https://doi.org/10.1080/1464936042000252778
30. Göközkut, B. & Somuncu, M. (2022). Hafıza mekânının varoluşu ve yitirilişi üzerine: Tarihi Pınarbaşı Parkı’nın dünü ve bugünü. Ankara Üniversitesi Çevrebilimleri Dergisi, 9(1), 24-40. http://hdl.handle.net/20.500.12575/86244
31. Günal, V. (2012). Batman’da cadde adlandırmaları: Toplumsal bellek oluşturma ve şehirsel mekana hakim olma çabaları. Marmara Coğrafya Dergisi, 25, 171-197. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/130580
32. Halbwachs, M. (1992). On collective memory. University of Chicago Press. https://books.google.com.tr/books?id=GPhGukFWC84C&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false
33. Halbwachs, M. (2016 [1925]), Hafızanın toplumsal çerçeveleri (B. Uçar, Çev.). Heretik.
34. Halbwachs, M. (2021 [1950]), Kolektif hafıza, (B. Barış, Çev.), Heretik.
35. Hall, M. C. & Mcarthur, S., (1998). Integrated heritage management, John Wiley and Sons.
36. Hocaoğlu, B. (2020). Hafıza mekânlarının iktidar aracı olarak kullanılması üzerine bir değerlendirme, Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 6(1), 177-195. https://doi.org/10.30517/cihannuma.768823
37. Hubner, E. & Dirksmeier, P. (2023). Geography of placemories: Deciphering spatialised memories, Cultural Geographies, 30(1) 103-121. https://doi.org/10.1177/14744740221123564
38. Iggers, G.G. (2005). Historiography in the twentieth century. Wesleyan University Press.
39. Nasar, J.L. (1990). The evaluative image of the city, Journal of the American Planning Association, 56(1), 41-53. https://doi.org/10.1080/01944369008975742 landscape of memory in Little Tokyo. GeoJournal, 73(3), 231-244. http://dx.doi.org/10.1007/s10708-008-9205-1
40. Johnson, N. C. (1995). Cast in stone: Monuments, geography, nationalism. Environment and Planning D, 13, 51-65.
41. Johnson, N. C. (2004). Public memory. In Duncan, J.S., Johnson, N.C. & Schein, RH. (Eds.), A Companion to Cultural Geography (pp. 316-327). Blackwell Publ.
42. Kara, B. (2012). Kentler açısından mekanın toplumsallığı ve yer isimlerinin siyasal yapıya göre değişimi: Niğde örneği. Journal of World of Turks, 4(1), 149-163. https://dieweltdertuerken.org/admin/files/issues/258-1416-1-PB.pdf
43. Karadağ, A. ve İncedere, L. (2020). Kentsel belleğin sürdürülebilirliği açısından izmir’deki endüstri miras alanlarının önemi: Alsancak liman ardı bölgesi örneği, Ege Coğrafya Dergisi, 29(1), 57-71. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ecd
44. Kearns, R. & Berg, L. (2002). Proclaiming place: Towards a geography of place name pronunciation. Social & Cultural Geography, 3, 283-302. https://doi.org/10.1080/1464936022000003532
45. Kısakürek, Ş. & Bayazıt, E. (2021). Kolektif bellek kentsel bellek ve mekânsal bileşenlerin kent kimliğindeki yeri: Kahramanmaraş kenti örneği. Journal of Environmental and Natural Studies, 3(1), 1-21. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jenas/issue/60444/848564 164
46. Kovanlıkaya, Ç., Fırat, D. Yılgür, E., Aslan, Ş. & Dikmen-Özarslan, A. (2021). Bomonti kentsel dönüşüm ve mekânın belleği. İletişim.
47. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
48. Legg, S. (2005). Contesting and surviving memory: Space, nation, and nostalgia in Les Lieux de Me´moire. Environment and Planning D, 23, 481-504. https://doi.org/10.1068/d0504
49. Legg, S. (2007) Reviewing geographies of memory/forgetting. Environment and Planning A, 39, 456-466. https://doi.org/10.1068/a381
50. Light, D. (2004). Street names in Bucharest, 1990–1997: Exploring the modern historical geographies of post-socialist change. Journal of Historical Geography, 30(1), 154-172. https://doi.org/10.1016/S0305-7488(02)00102-0
51. Lim, W. S. W. (2000). Memories and urban places, City, 4(2), 270-277. https://doi.org/10.1080/13604810050147875
52. Lynch, K. (2011). Kent imgesi (İ. Başaran, Çev.). İş Bankası Yayınları. Monmonier, M. (2006). From squaw tit to whorehouse meadow: How maps name, claim, and inflame. The University of Chicago Press.
53. Myers, G.A. (1996). Naming and placing the other: power and the urban landscape in Zanzibar. Tijdschrift voor Economische en Sociale Geogrape, 87, 237-246. https://doi.org/10.1111/j.1467-9663.1998.tb01553.x
54. Nora, P. (2022 [1984]). Hafıza mekanları (M. E. Özcan, Çev.). Doğu-Batı Yayıncılık.
55. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de memoire. Representations, 26, 7-24. https://www.jstor.org/stable/2928520
56. Özgen, N. & Sarı, V.İ (202). Siyasal ideolojiler bağlamında mekân isimlendirmeleri: Ankara’daki kültür merkezleri örneği. Ankara Araştırmaları Dergisi, 9(1), 35-54. http://dx.doi.org/10.5505/jas.2021.73745
57. Özkan, M. & Yoloğlu, A. C. (2005). Bir bellek projesi olarak sokak isimlendirmesi: Ankara örneği. Planlama, 34, 54-62. https://www.researchgate.net/publication/305721664_Bir_Bellek_Projesi_Olarak_Sokak_Isimlendirmesi
58. Öztürkmen, A. (2002). Yeni bir disiplin olarak sözlü tarih. Toplum ve Bilim, 91, 115-121. https://www.academia.edu/20973003/S%C3%B6zl%C3%BC_tarih_Yeni_bir_disiplinin_cazibesi
59. Palonen, E. (2008). The city-text in post-communist Budapest: street names, memorials, and the politics of commemoration. GeoJournal, 73, 219-230. http://dx.doi.org/10.1007/s10708-008-9204-2 Postalcy, E., Kuruç-Ada, A. & Özbek-Eren, Y. (2006, September 14-18). The New Urban Memory [Özet bildiri], In Proceedings of the 42nd International Society of City and Regional Planners Congress, Istanbul, Turkey.
60. Riessman, C. K. (2008). Narrative methods for the human sciences, Sage.
61. Ringas, D., Christopoulou, E. & Stefanidakis, M. (2011). Urban memory in space and time. In Styliaras, G., Koukopoulos D. & Lazarinis, F. (Eds.), Handbook of Research on Technologies and Cultural Heritage. (pp. 325-340). Information Science Reference.
62. Rose-Redwood, R., Alderman, D.& Azaryahu, M. (2008). Collective memory and the politics of urban space: an introduction, GeoJournal, 73, 161-164.
63. Rose-Redwood, R.S. (2008). From number to name: symbolic capital, places of memory and the politics of street renaming in New York City. Social & Cultural Geography, 9(4), 431-452. https://doi.org/10.1080/14649360802032702
64. Rossi, A. (1984). The architecture of the city. (D. Ghirardo & J. Ockman, Çev.). MIT Press.
65. Sak, S., (2013). Cyberspace as a locus for urban collective memory [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. İhsan Doğramacı Bilkent University.
66. Sayar, S. (2011). Kolektif bellek bağlamında Tuzla Köyiçi bölgesinin mekânsal değişiminin irdelenmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
67. Stangl, P. (2008). The vernacular and the monumental: memory and landscape in post-war Berlin, GeoJournal, 73, 245-253.
68. Till, K. (2003) Places of memory. In Agnew, J., Mitchell, K. & Toel, G. (Eds.), Companion to Political Geography (pp. 289-301). Blackwell Publ.
69. Till, K. (2005). The new Berlin: Memory, politics, place. University of Minnesota Press.
70. Till, K. (2006). Memory studies. History Workshop Journal, 62, 325-341.
71. Tokdoğan, N. (2018). Yeni Osmanlıcılık hınç, nostalji ve narsisizm, İletişim.
72. Topaloğlu, G. & Beşgen, A. (2017). Bir kolektif bellek hikâyesi: Trabzon Tekel Binası ve çevresinin anlattıkları. İdealkent, 8(22), 692-721. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/459986
73. Toraman-Türk, S. (2023). Nitel araştırmalar ve eylem araştırmaları: Hangi desen ne zaman, neden ve nasıl kullanılır?. İçinde Toraman-Türk, S. (Ed), Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırmalar ve Eylem Araştırmaları: Yaklaşımlar, Yeni Arayışlar ve Uygulamalar (ss. 1-20). Pegem.
74. Tuan, Y. (2018). Mekân ve yer: Hümanist perspektif (Y. Arı, Çev.), İçinde Y. Arı (Ed), 20. Yüzyılda Amerikan Coğrafyasının Gelişimi (ss. 235-250). Çizgi Kitabevi.
75. Turan, S., & Yalçıner-Ercoşkun, Y. (2017). Meydanlardaki isim değişikliklerinin kent belleğine etkisi: Ankara örneği. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi, 2(1), 55-68. https://doi.org/10.30785/mbud.337234
76. Turut, H., & Erşahin, E. (2023). Spatial pattern in the historical development process of the city and understanding the relationship of sustainable recreation with the emic approach. Journal of Environmental Protection and Ecology, 24(1), 214–223.
77. Türkoğlu, S., & Günay, Z. (2018). Toplumsal hafızanın mekansal kodları: Bomonti’de yer isimleri. In II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 827-835). Türkiye Kentsel Morfoloji Araştırma Ağı https://isufturkey.org/index.php/tnum/article/view/112
78. Ulu, A. & Karakoç, İ. (2004). Kentsel değişimin kent kimliğine etkisi. Planlama, 3, 59-66. https://www.spo.org.tr/resimler/ekler/c58e3a306451c9d_ek.pdf
79. Ünal-Çınar, R. (2020). Ecdadın icadı AKP iktidarında bellek mücadelesi, İletişim.
80. Venturi, R., Brown, D., & Izenour, S. (1977). Learning from Las Vegas. MIT Press. Withers, C. (1996). Place, memory, monument: Memorializing the past in contemporary Highland Scotland. Ecumene, 3, 325-344.
81. Yetim, F. (2020, Ocak 7). Fransa'nın 'Ayasofya' hikâyesi: Panthéon. Euronews. https://tr.euronews.com/2020/07/01/fransa-n-n-ayasofya-hikayesi-pantheon
82. Yurdadön-Aslan, P., Özkır, D. & Ofluoğlu, Y. (2016). Bursa kent belleği ve kimliğinin inşasında anıt ağaçların rolü. İdealkent, 19(7), 800-829. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/466209
83. Zukin, S. (1995), The cultures of cities, Blackwell Publ.