Edebi metinlerde coğrafyanın izleri: Fakir Baykurt’un Kaplumbağalar adlı romanı üzerine nitel bir araştırma

Öz

Beşeri Coğrafyanın yeni gelişen alt alanlarından olan Edebiyat Coğrafyasına ait çalışmalar, günümüzde farklı perspektifler edinerek çoğalmaktadır. Metodolojik ve kuramsal arayışlar, kurumsallaşma çabaları bu alanda üretilen eserlerde dikkat çekmektedir. Bu çalışmada Fakir Baykurt’un Kaplumbağalar adlı eseri coğrafi merkezli okuma kapsamında ele alınıp değerlendirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, Kaplumbağalar romanında geçen coğrafi anlatımların tespit edilmesi, fiziki ve beşerî coğrafi unsurların açığa çıkarılmasıdır. Bu amacı gerçekleştirmek için nitel araştırma yöntemlerinden olan doküman incelemesi tercih edilmiştir. Eser içerik analizine tabi tutularak, kodlamalar yoluyla analiz edilmiştir. Yapılan kodlamalardan kategorilere ve kategorilerden esere dair ana temalara ulaşılmıştır. Bu kapsamda fiziki ve beşeri coğrafya özellikleri olmak üzere iki ana temaya ulaşılmıştır. Ayrıca yazarın sıcaklık, toprak yapısı, kuraklık, mesken özellikleri, ekip biçme, üzüm bağları gibi fiziki ve beşeri coğrafya elemanlarını eserde bütüncül bir şekilde işlediği anlaşılmaktadır. Bu işleyişte eserin bazı bölümlerinde farklı kodlara ait anlatımların baskınlık kazandığı anlaşılmaktadır. Bu açıdan Baykurt, doğrudan bir coğrafyacı olmasa da bir köy romanında yer alabilecek coğrafi unsurları ana olay örgüsünün içerisine başarıyla yedirmiştir. Gelecekte gerek Baykurt, gerekse de farklı yazarlara dair yapılacak çalışmalar, edebiyat-coğrafya ilişkisini somutlaştırma imkânı sunmaktadır. Bu açıdan Türk edebiyatı önemli bir potansiyel barındırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Edebiyat Coğrafyası
• eser analizi
• Fakir Baykurt
• Nitel analiz

Tracing geography in literary texts: A qualitative study on Fakir Baykurt’s novel Kaplumbağalar

Öz

Studies in Literary Geography, one of the emerging subfields of Human Geography, have recently increased by adopting diverse perspectives. Methodological and theoretical inquiries, along with efforts toward institutionalization, are prominent in this field. This study examines Fakir Baykurt’s novel Kaplumbağalar (The Tortoises) through a geographically centered reading. The main aim is to identify the geographical narratives in the novel and to reveal its physical and human geographical elements. For this purpose, document analysis, a qualitative research method, was employed. The novel was analyzed using content analysis through coding. Based on these codes, categories and main themes were identified. As a result, two main themes—physical and human geography—were determined. The author addresses elements such as temperature, soil structure, drought, housing characteristics, agricultural practices, and vineyards in a holistic manner. In certain sections of the novel, narratives related to different codes become more prominent. Although Baykurt is not a geographer, he successfully integrates geographical elements typical of village novels into the main storyline. Future studies on Baykurt and other authors may help concretize the relationship between literature and geography, revealing the significant potential of Turkish literature in this context.

Anahtar Kelimeler

• Literary Geography
• textual analysis
• Fakir Baykurt
• qualitative analysis

Kaynakça

1. Alexander, N. (2015). On literary geography. Literary Geography, 1(1), 3–6. https://www.literarygeographies.net/index.php/LitGeogs /article/view/1-2
2. Altuğ, F. (2018). Sıtmanın edebi coğrafyası (1944-1962): Suyun ve sivrisineklerin failliği. KEBİKEÇ İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, (46), 305–334. https://search.trdizin.gov.tr/en/yayin/detay/300483/sitm anin-edebi-coorafyasi-1944-1962-suyun-ve- sivrisineklerin-failligi
3. Ayik, U., & İlik, İ. (2020). Orhan Kemal’in Bereketli Topraklar Üzerinde ve Gurbet Kuşları romanlarının edebiyat coğrafyası açısından incelenmesi. Journal of Geography, (40), 1-16. https://doi.org/10.26650/JGEOG2020-0008
4. Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368–388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
5. Baykurt, F. (1975). Kaplumbağalar, (Dördüncü Baskı). Remzi Kitabevi.
6. Baykurt, I. (2025). Yaşamı. https://Fakirbaykurt.Com/Yasami
7. Büyükarman, D. A., Şahin, S., Öztürk, B., & Ural, T. (2019). Edebiyatın izinde edebiyat ve Coğrafyalar, (Birinci Baskı). Bağlam Yayıncılık.
8. Corbin, J., & Strauss, A. (2008). Basics of qualitative research: grounded theory procedures and techniques, (3rd ed.) Sage.

9. Çimen, G. (2022). Fransız şiirindeki Anadolu uzamlarına jeoeleştirel bir yaklaşım. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (26), 193-220. https://doi.org/10.30767/diledeara.1140261
10. Cobutoğlu, S. A. (2014). Ahmet Midhat Efendi’nin romanlarında edebiyat coğrafyası: Karadeniz ve çevresi (Yayın No. 600142) [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
11. Dhussa, R. C. (1981). Literary Geography: A bibliography. Journal of Cultural Geography, 1(2), 113–117. https://doi.org/10.1080/08873638109478646
12. Doğanay, H. (1999). Coğrafyaya giriş, (Beşinci Baskı). Çizgi Kitabevi. Hones, S. (2018). Literary geography and spatial literary studies. Literary Geographies, 4(2), 146–149. http://literarygeographies.net/index.php/LitGeogs/article /view/151
13. Hones, S. (2025). Edebi coğrafya, (Birinci Baskı). Vakıfbank Kültür Yayınları.
14. Juvan, M. (2015). From spatial turn to GIS-Mapping of literary cultures. European Review, 23(1), 81–96. https://doi.org/10.1017/S1062798714000568
15. Kaçmaz, M., & Kaçmaz, P. (2019). Edebiyat coğrafyası; Elif Şafak romanlarının coğrafi terim ve mekân analizleri. Türk Coğrafya Dergisi, 73, 53–60. https://doi.org/10.17211/tcd.585678
16. Kaçmaz, P. (2017). Edebi metinlerde coğrafi perspektif; Elif Şafak romanlarının analizi (Yayın No. 485818) [Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
17. Kefeli, E. (2009). Coğrafya merkezli okuma. Journal of Turkish Studies, 1(4), 423–433. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.552
18. Kitchin, R. (2009). Space II. International Encyclopedia of Human Geography. 268-275, Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-008044910-4.01126-3
19. Literary Geographies. (2025). About the journal. https://www.literarygeographies.net/index.php/LitGeogs
20. Moretti, F. (1999). Atlas of the European novel 1800-1900 (1st ed.). Verso.
21. Moslund, S. P. (2015). Geocriticism and spatial literary studies (1st ed.). Palgrave Macmillan.
22. Onuş, E. (2019). Edebiyat coğrafyası bağlamında Harid Fedai’nin “Lefke Sayıklamaları Destanı” üzerine. Kıbrıs Araştırmaları ve İncelemeleri Dergisi, 3(5), 29–42. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kaid/article/666979
23. Ortakçı, A. (2012). Halk bilgisi yönüyle Fakir Baykurt romanları. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1, 67–83. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hititsosbil/article/100997
24. Shah, Z. H. (2021). Maps and mapping ın lıterary crıtıcısm:A humanistic perspectıve. Pearson Journal of Social Sciences & Humanities, 6(13), 75–91. https://doi.org/10.46872/PJ.281
25. Tally, R. Jr. (2017). The routledge handbook of literature and space (1st ed.). Routledge.
26. Tuan, Y.-F. (1990). Topophilia: A study of environmental perception, attitudes, and values (1st ed.). Columbia University Press.
27. Tümertekin, E., & Özgüç, N. (2019). Beşeri coğrafya insan, kültür, mekân (18.baskı). Çantay Yayınları.
28. Uyar, G. (2023). Edebiyat coğrafyası bağlamında roman okuma örneği: İnce Memed romanları (Yayın No. 780664) [Doktora Tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
29. Westpal, B. (2000). Pour une approche Géocritique des textes. In La Géocritique, mode d’emploi, 9-40 Presses Universitaires de Limoges et du Limousin.
30. Yanardağ, M. F. (2007). Fakir Baykurt’un hikâyelerinde tema. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1). https://dergipark.org.tr/tr/pub/bujss/article/51579
31. Yavuz, Ö. (2023). İç Anadolu’da iklim değişikliği sürecinde rüzgâr erozyonu ve rüzgâr perdeleri üzerine değerlendirmeler ve öneriler. JENAS Journal of Environmental and Natural Studies, 5(1), 28–48. https://doi.org/10.53472/jenas.1280477
32. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10.Baskı). Seçkin Yayıncılık.
33. Yılmaz, E. (2019). Fakir Baykurt ve Kemal Tahir yapıtlarında köy ve köylülük olgusu: karşılaştırmalı sosyolojik bir değerlendirme (Yayın No. 612513) [Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
34. Yılmaz, E., & Güllüpınar, F. (2020). Fakir Baykurt ve Kemal Tahir’in yapıtlarında zenginlik, yoksulluk, emek ve sermaye ilişkilerinin analizi. Çalışma ve Toplum, 4(67), 2197–2222. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ct/article/1155084