Kentsel ve kırsal yerleşmeler ve nüfuslarının kentleşme derecesi sınıflaması (DEGURBA) yöntemi üzerinden değerlendirilmesi: Kayseri ili örneği

Öz

Birleşmiş Milletler, OECD ve Avrupa Komisyonu gibi uluslararası kuruluşların iş birliğiyle ve uluslararası karşılaştırmalar için şehir, kasaba ve kırsal alanları tanımlayarak bunların nüfus sayısını belirlemek üzere hazırladığı kentleşme derecesi (DEGURBA) yöntemi Türkiye’de de uygulanmaya başlamıştır. Bu çerçevede çalışma, kentsel ve kırsal yerleşmelerin doğru sınıflandırılmasının planlama, politika geliştirme ve istatistiksel izleme açısından taşıdığı önemi vurgulamakta ve DEGURBA yönteminin Türkiye’deki uygulamasını Kayseri ili örneğinde ele almaktadır. Çalışmanın temel amacı, TÜİK tarafından DEGURBA yöntemine göre üretilen yerleşme ve nüfus verilerinin saha gerçekliğiyle ne ölçüde örtüştüğünü ortaya koymak ve yöntemin avantajlarını ve sınırlılıklarını değerlendirmektir. Araştırmada TÜİK’in mahalle temelli DEGURBA verileri, Kayseri Büyükşehir Belediyesi CBS verileri, uydu görüntüleri ve 1 km2 grid tabanlı nüfus haritaları birlikte kullanılmış; yapı sürekliliği, mekânsal bitişiklik ve yerleşmelerin fonksiyonel özellikleri esas alınarak saha çalışmaları ve yerel yöneticilerle yapılan istişare amaçlı görüşmelerle veriler değerlendirilmiştir. Bulgular, DEGURBA’nın şehir, kasaba ve kırsal olmak üzere üçlü yerleşme sınıflama yapısının kavramsal açıdan önemli bir ilerleme sağladığını göstermektedir. Ancak DEGURBA’nın yalnızca grid tabanlı nüfus yoğunluğuna dayanmasının özellikle Akkışla, Felahiye, Özvatan, Sarıoğlan ve Sarız gibi kentsel işlevleri olan ilçe merkezlerinin kırsal olarak tanımlanmasına yol açtığını göstermektedir. Buna ek olarak çalışma bulgularına göre Kayseri’nin şehir nüfusunun TÜİK verilerinden daha fazla, ancak kasaba ve kır nüfusunun daha az olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kentsel ve kırsal yerleşme sınıflandırılması
• Kentsel ve kırsal nüfus tespiti
• Kentleşme Derecesi (DEGURBA)
• Kayseri ili

Evaluation of urban and rural settlement populations produced according to the urbanisation degree classification (Degurba) method: The case of Kayseri province

Öz

This study emphasises the significance of accurately classifying urban and rural settlements for spatial planning, policy development and statistical monitoring, and it analyses the application of the DEGURBA method in Türkiye through a case study of Kayseri province. The primary aim of the study is to evaluate the extent to which settlement and population data generated by the Turkish Statistical Institute (TURKSTAT) using the DEGURBA method correspond to field conditions, whilst examining the method’s advantages and limitations. The study integrates neighbourhood-level DEGURBA datasets from TURKSTAT, GIS data from the Kayseri Metropolitan Municipality, satellite imagery, and 1 km2 grid-based population maps. These materials were evaluated through field surveys and consultative discussions with local administrators, focusing on building continuity, spatial contiguity and the administrative and functional features of settlements. The findings demonstrate that while DEGURBA’s tripartite classification of settlements into cities, towns and rural areas constitutes a significant theoretical advancement, its sole reliance on grid-based population density results in the misclassification of district centres with urban functions—such as Akkışla, Felahiye, Özvatan, Sarıoğlan and Sarız—as rural. Furthermore, the results indicate that Kayseri’s city population is higher than reported by formal statistics; conversely, its town and rural populations are lower.

Anahtar Kelimeler

• Urban and rural settlement classification
• Urban and rural population determination
• Degree of urbanisation (DEGURBA)
• Kayseri province

Kaynakça

1. Angel, S., Blei, A. M., Parent, J., Lamson-Hall, P., Galarza Sanchez, N., Civco, D. L., & Thom, K. (2016). Atlas of urban expansion—2016 edition. Lincoln Institute of Land Policy.
2. Avcı, S. (1993). Türkiye’de şehir ve şehirli nüfusun dağılışı. Türk Coğrafya Dergisi, 28, 249-269.
3. European Commission. (2014). A harmonised definition of cities and rural areas: The new degree of urbanisation (Regional Working Paper 2014/01). Publications Office of the European Union. https://ec.europa.eu/regional_policy/sources/work/2014 _01_new_urban.pdf
4. Bahl, R., & Linn, J. F. (2014). Governing and financing cities in the developing world. Lincoln Institute of Land Policy.
5. Bhagat, R. B. (2002). Challenges of rural–urban classification for decentralised governance. Economic and Political Weekly, 37(25), 2413–2416. http://www.jstor.org/stable/4412268
6. Brenner, N., & Schmid, C. (2015). Towards a new epistemology of the urban? City, 19 (2–3), 151–182. https://doi.org/10.1080/13604813.2015.1014712
7. Champion, T. (2001). Urbanization, suburbanization, counterurbanization and reurbanization. In R. Paddison (Ed.), Handbook of urban studies (143–161). SAGE Publications.
8. Chase-Dunn, C. (2007). World urbanization: The role of settlement systems in human social evolution. In G. Modelski & R. A. Denemark (Eds.), World-system history. UNESCO. https://eolss.net/

9. Çezik, A. (1982). Kent eşiği araştırması (Türkiye için kent tanımı). Devlet Planlama Teşkilatı.
10. Delgado-Viñas, C., & Gómez-Moreno, M.-L. (2022). The interaction between urban and rural areas: An updated paradigmatic, methodological and bibliographic review. Land, 11(8), 1298. https://doi.org/10.3390/land11081298
11. Dijkstra, L., & Poelman, H. (2014). A harmonised definition of cities and rural areas: The new degree of urbanisation (Regional Working Paper No. 2014/01). European Commission.
12. Doğanay, H. (1997). Türkiye beşerî coğrafyası. İstanbul: MEB Yayınları, No: 2982, Eğitim Dizisi, No: 10.
13. Eurostat. (2021). Applying the degree of urbanisation: A methodological manual to define cities, towns and rural areas for international comparisons (2021 ed.). Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2785/706535
14. Garipağaoğlu, N. (2010). Türkiye’de kentleşmenin, kent sayısı, kentli nüfus kriterlerine göre incelenmesi ve coğrafi dağılışı. Marmara Coğrafya Dergisi, 22, 1-42.
15. Hall, P., & Pfeiffer, U. (2013). Urban future 21: A global agenda for twenty-first century cities. Routledge.
16. Hall, P. (2014). Cities of tomorrow: An intellectual history of urban planning and design since 1880. John Wiley & Sons.
17. Henderson, J. V. (2003). The urbanization process and economic growth: The so-what question. Journal of Economic Growth, 8(1), 47–71. https://doi.org/10.1023/A:1022860800744
18. Henriques, C., Domingues, A., & Pereira, M. (2020). What is urban after all? A critical review of measuring and mapping urban typologies in Portugal. ISPRS International Journal of Geo-Information, 9(11), 630. https://doi.org/10.3390/ijgi9110630
19. Kayseri CBS, (2024). https://cbs.kayseri.bel.tr/Kayseri-Kent- Rehberi
20. Kayseri Valiliği. (2025). Akkışla. https://www.kayseri.gov.tr/akkisla
21. T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı. (2011). Kırsal kalkınma planı (2010–2013). https://kkp.tarimorman.gov.tr/KKP20102013.pdf
22. OECD, & European Commission. (2020). Cities in the world: A new perspective on urbanisation. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d0efcbda-en
23. Özçağlar, A. (2019). Coğrafyaya giriş. Karabük: Özer Matbaa.
24. Pacione, M. (2009). Urban geography: A global perspective. Routledge.
25. Pesaresi, M., Ehrlich, D., Ferri, S., Florczyk, A. J., Freire, S., Halkia, M., Julea, A., Kemper, T., Soille, P., & Syrris, V. (2016). Operating procedure for the production of the Global Human Settlement Layer from Landsat data of the epochs 1975, 1990, 2000, and 2014. Publications Office of the European Union.
26. Ravetz, J., & Sahana, M. (2025). Where is the peri-urban? Mapping the areas 'around, beyond and between'. Frontiers in Sustainable Cities, 7, 1436287. https://doi.org/10.3389/frsc.2025.1436287
27. Sassen, S. (2001). The global city: New York, London, Tokyo. Princeton University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt2jc93q
28. Taş, B. (2016). Türkiye’nin kırsal yerleşmeleri. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
29. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçları, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus- Kayit-Sistemi-Sonuclari-2024-53783
30. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Coğrafi İstatistik Portalı (CİP). https://cip.tuik.gov.tr/
31. Türkan, O. (2025). Kırşehir’de kentsel ve kırsal yerleşmeler ve nüfusun DEGURBA yöntemi üzerinden değerlendirilmesi, Türkiye Coğrafya Araştırmaları I (içinde). (Ed: M. Murat Kale, Okan Türkan). 97-113. Nobel Yayınevi: Ankara
32. T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (2015). Ulusal kırsal kalkınma stratejisi (2014–2020). https://kudaka.gov.tr/assets/upload/dosyalar/ulusal_kirsal_ka lkinma_stratejisi-2014-2020.pdf
33. United Nations. (2018). World urbanization prospects: The 2018 revision. United Nations Department of Economic and Social Affairs.
34. Van Migerode, C., Poorthuis, A., & Derudder, B. (2024). Flexurba: An open-source R package to flexibly reconstruct the degree of urbanisation classification. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 51(7), 1706– 1714. https://doi.org/10.1177/23998083241262545
35. Yıldız, M., & Sezgin, S. (2024). Kır ve kent sınıflandırmasında yeni bir tartışma: Orta yoğun kentsel alanlar ve aracı kentler. İdealkent, 16(46), 2069–2097. https://doi.org/10.31198/idealkent.1473297
36. Yüceşahin, M. M., Bayar, R., & Özgür, E. M. (2004). Türkiye'de şehirleşmenin mekânsal dağılışı ve değişimi. Coğrafi Bilimler Dergisi, 2(1), 23–39. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000042