ŞUŞA’DA TÜRK-İSLAM MİMARİ MİRASI: KERBELAYI SEFİHAN KARABAĞİ’NİN CAMİLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Türk mimari kültürü, tarih boyunca yalnızca yapı üretim biçimlerini değil, aynı zamanda toplumların kimliğini, inanç dünyasını ve estetik anlayışını yansıtan önemli bir alan olmuştur. Bu kültür, Anadolu’dan Orta Asya’ya, Balkanlar’dan Güney Kafkasya’ya kadar geniş bir coğrafyada izlerini bırakmıştır. Karabağ bölgesi, özellikle Şuşa şehri, bu mirasın canlı biçimde hissedildiği alanlardan biridir. XIX. yüzyılda Karabağ’da etkili olan mimar Kerbelayı Sefihan Karabaği, dönemin Türk-İslam mimari anlayışını yansıtan camiler inşa ederek bu kültürel sürekliliğin somut örneklerini ortaya koymuştur. Bu camiler, sadece dini yapılar değil, aynı zamanda dönemin toplumsal ve sanatsal yapısını yansıtan belgeler niteliğindedir. Bu nedenle, Türk mimarlık kültürünün Karabağ’daki izlerini ortaya koymak, bu izlerin mimari form aracılığıyla nasıl şekillendiğini anlamak ve bunları tarihsel süreklilik açısından incelemek arz etmektedir. Bu çalışmanın temel amacı, Kerbelayı Sefihan Karabaği tarafından Şuşa’da inşa edilen camiler üzerinden, Türk-İslam mimari geleneğinin Karabağ’daki yansımalarını analiz etmektir. Araştırmada, söz konusu camilerin mimari özellikleri, estetik yapıları, kullanılan malzemeler, mekânsal düzenlemeleri ve dönemin kültürel iklimiyle olan ilişkileri ele alınmıştır. Bu bağlamda, XIX. yüzyıl Şuşa’daki mimari gelişmelerin hem yerel hem de genel Türk mimarlığıyla olan bağlantıları ortaya konulmaktadır. Ayrıca çalışmada, söz konusu yapıların geçirdiği tahribatlar ve restorasyon süreçleri de değerlendirilerek, mimari mirasın korunmasına yönelik güncel çabalar da analiz edilmektedir. Böylece hem tarihî bir bellek yaratmak hem de mimari tarihine katkı sunmak hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Şuşa
• Kerbelayı Sefihan Karabaği
• Türk Mimari Kültürü
• Cami Mimarisi
• Karabağ Tarihi

TURKISH-ISLAMIC ARCHITECTURAL HERITAGE IN SHUSHA: AN EVALUATION OF KERBALAYI SAFIKHAN KARABAGI'S MOSQUES

Öz

Turkish architectural culture has, throughout history, reflected not only methods of construction but also the identity, belief systems, and aesthetic perceptions of societies. This culture has left its marks across a vast geography, from Anatolia to Central Asia and from the Balkans to the South Caucasus. The Karabakh region, particularly the city of Shusha, is one of the areas where this heritage can still be vividly felt. In the 19th century, the architect Kerbalayi Safikhan Karabagi, who was active in Karabakh, constructed mosques that embodied the Turkish-Islamic architectural understanding of the period, presenting tangible examples of this cultural continuity. These mosques are not only religious structures but also documents reflecting the social and artistic character of their time. Therefore, uncovering the traces of Turkish architectural culture in Karabakh, understanding how these traces were shaped through architectural forms, and analyzing them from the perspective of historical continuity are of significant interest. The main objective of this study is to analyze the reflections of the Turkish-Islamic architectural tradition in Karabakh through the mosques built by Kerbalayi Safikhan Karabagi in Shusha. The study examines the architectural features, aesthetic structures, materials used, spatial arrangements, and their connections with the cultural climate of the period. In this context, the architectural developments in 19th-century Shusha are explored in relation to both local characteristics and the broader framework of Turkish architecture. Moreover, the study evaluates the damage these structures have sustained and the restoration processes they have undergone, thereby analyzing current efforts aimed at preserving architectural heritage. In doing so, it aims to contribute to architectural history while also fostering historical memory.

Anahtar Kelimeler

• Shusha
• Kerbalayi Safikhan Karabagi
• Turkish Architectural Culture
• Mosque Architecture
• History of Karabakh

Kaynakça

1. Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu. “2 Ağustos 2001 Tarihli ve 132 Sayılı Karar ile Onaylanan Tarihî ve Kültürel Miras Varlıkları Listesi.”
2. Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Azerberpa Enstitüsü Arşivi, Envanter No: 3.4.587/707, Yukarı Gövher Ağa Camii’ne ait yapı tespit belgesi, Şuşa, 1968.
3. Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Azerberpa Enstitüsü Arşivi, Envanter No: 3.4.788/7098, Çöl Kale Camii’ne ait yapı tespit belgesi, Şuşa, 1986.
4. Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Azerberpa Enstitüsü Arşivi, Envanter No: 3.4./725, Mamay Camii’ne ait yapı tespit belgesi, Şuşa, 1986.
5. Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Azerberpa Enstitüsü Arşivi, Envanter No: 3.4.3011/725, Saatlı Camii’ne ait yapı tespit belgesi, Şuşa, 1988.
6. Altun, Ara. Ortaçağ Türk Mimarisinin Anahatları İçin Bir Özet. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 1988.
7. Avalov, Elturan. Arkhitektura Goroda Şuşi. Bakü: Elm Yayınevi, 1977.
8. Baharlı, M. “Əhvalati-Qarabağ”, içinde Qarabağnamələr, III kitab, Bakü: Şərq-Qərb 2006.

9. Cavanşir, Mirza Camal. “Karabağnameler”. İçinde Karabağ Tarihi. Bakü: Azerbaycan SSC İlimler Akademisi, 1959.
10. Fatullayev, Şamil. Gradostroıtelstvo i Arkhitektura Azerbaycana XIX-XX Vekov. Leningrad: Şerg Gerb Yayınevi, 1986.
11. Hüseynov, Mikayıl, Leonid Britanitsky ve Abdul Bahab Salamzadeh. “Mimarlığ’ın Genel Tarihi”. Akdeniz, Afrika ve Asya Mimarisi, VI- XIX Yüzyıllar içinde. Hazırlayan Yuriy Yaralov. Cilt VIII. Moskova: 1969.
12. İsmayılov, Eldar. “Kafkasya ve Küreselleşme”. Karabağ Hanları: Yaşlı Soyların Nesiller Aracılığıyla Tanımı. Bakü: 2014.
13. İsmayılov, İsmayıl. Bizim Qala, Şuşa. Bakü: Zerdab Yayınevi, 2022.
14. Karabağlı, Rizvan. Karabağ’ın Mimari İrsi. Bakü: 2021.
15. Karabağlı, Rizvan. Mimar Kerbelayi Sefihan. Bakü: Azerbaycan Neşriyatı, 1995.
16. Karapetyan, Samvel. Ermeni Mimari Yapılarının Azerbaycan’da ve Artsahda’ki Durumu. Erivan: 2011.
17. Madatova, Elnara. “Karabağ Hanlığı’nın Mimari Tarihi”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
18. Memmedova, Lale, Elfane Kasımova ve Ayten Yusufkenan. “Şuşa Kültürel Mirasının Genç Neslin Vatanseverlik Eğitimindeki Rolü”. Tarihî Yerler ve Abideler IV. Uluslararası Şuşa Sempozyumu içinde. Hazırlayan Gafar Cabbarov, Fariz Halili ve Nazmin Ceferova. Bakü: AFPoliqrAF, 2022.
19. Mirza Adıgüzel Bey. Qarabağnameler. Cilt I. Hazırlayan A. Bakihanov. Bakü: Azerbaycan SSC İlimler Akademisi Tarih Enstitüsü, 1950.
20. Neymatova, Meşedihanım. Azerbaycan’ın Epigrafik Anıtlar Külliyatı: XI-XX Yüzyıllarda Şirvan, Gence, Ağdam, Şuşa, Füzuli, Zengilan, Kelbecer’deki Arapça-Farsça-Türkçe Yazıtlar. Hazırlayan Şahin Farzalibeyli. Bakü: Elm ve Tehsil, 2011.
21. Neymatova, Meşedihanım. Şuşa Şehrindeki Cuma Camii’nin Yazıtları. Bakü: Elm, 1961.
22. Özbey, Veysel. “Kurtuluş Sonrası Şuşa Tarihî ve Mimarî Koruma Alanı Kültürel Mirasının Korunmasına Yönelik İlk Çalışmalar”. Orta Doğu Ve Orta Asya - Kafkaslar Araştırma Ve Uygulama Merkezi Dergisi 1, no. 1 (2021): 1-15.
23. Şeblıkin, İvan Pavloviç. Pamatniki Azerbaycanskogo Zodçestva Epohi Nizami. Bakü: AzFan, 1943.
24. “Haydar Aliyev Vakfı’nın Mamay Camii’nde gerçekleştirdiği restorasyon çalışmalarıyla tanışma”, Mehriban Aliyeva Dergisi, https://mehriban-aliyeva.az/news/node/849742, Erişim 25.04.2025.
25. “İlham Aliyev ve eşi Şuşa’daki açılışlara katıldı.” Sfera.az. 27 Mart 2025. Erişim 23 Haziran 2025. https://sfera.az/ilham-eliyev-ve-esi-susadaki-acilislara-katildi.
26. “Şuşa, Mamay Cami”, Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı (ACKB), http://heritage.gov.az/az/monuments/mamay-mescidi, Erişim 25.04.2025.
27. “Şuşa’daki Yukarı Govhar Ağa Camisi, kapsamlı bir yeniden inşa ve restorasyonun ardından açıldı”, Report İnformasiya Ajansı, https://report.az/dini-xeberler/susada-yuxari-govher-aga-mescidi-esasli-yenidenqurma-ve-berpadan-sonra-acilib, Erişim 25.04. 2025.
28. “Yukarı Gövher Ağa”. Haydar Aliyev Fondu, Erişim 25 Nisan 2025. https://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/92/5344/.