Jeo-Mekânsal Verilerle Özalp (Van) İlçesinin Yerleşime Uygunluk Analizi: CBS ve AHP Tabanlı Bir Modelleme

Öz

Bu çalışma, sert karasal iklim ve engebeli topoğrafyaya sahip Özalp (Van) ilçesinin yerleşime uygunluk düzeyini jeo-mekansal parametrelerle (jeoloji, eğim, yükselti vb.), CBS tabanlı Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) yöntemiyle modellemeyi amaçlamaktadır. 10 farklı parametrenin Ağırlıklı Çakıştırma (Weighted Overlay) analizine tabi tutulduğu araştırmada; alanın %0.67’si “Uygun değil”, %65.76’sı “Az uygun” bulunurken, %33.57’lık kısmının yerleşim için elverişli (Uygun-Çok uygun) olduğu saptanmıştır. Yüksek eğim, verimli tarım arazileri ve alüvyal vadi tabanları temel kısıtlayıcılar olarak öne çıkmaktadır. Bulgular, kentsel gelişimin tarımsal ve hidro-ekolojik hassasiyetler gözetilerek, jeolojik açıdan stabil yamaçlara yönlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Nihai model, yerel yönetimlerin sürdürülebilir mekânsal planlama süreçleri için bilimsel bir karar destek altlığı niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

• Özalp
• Yerleşime Uygunluk Analizi
• AHP
• Çok Kriterli Karar Analizi
• Coğrafi bilgi sistemleri (CBS)

Teşekkür

Bu çalışmanın değerlendirme sürecini yönetecek olan Türk Deprem Araştırma Dergisi Editör Kurulu üyelerine ve değerli görüşleriyle çalışmanın bilimsel niteliğine katkı sunacak olan hakemlere teşekkür ederim. Ayrıca, çalışmada kullanılan jeo-mekânsal verilerin teminindeki desteklerinden dolayı ilgili kurumlara şükranlarımı sunarım.

Geospatial Data-Based Settlement Suitability Analysis of Özalp (Van) District: A GIS and AHP-Based Modeling

Öz

This study aims to model the settlement suitability of Özalp (Van) District, characterized by a harsh continental climate and rugged topography, using geospatial parameters (geology, slope, elevation, etc.) through a GIS-based Analytical Hierarchy Process (AHP) method. In the research, where 10 different parameters were subjected to Weighted Overlay analysis, it was determined that while 0.67% of the area was found to be 'Unsuitable' and 65.76% 'Marginally suitable', a portion of 33.57% was identified as favorable (Suitable-Highly suitable) for settlement. High slopes, fertile agricultural lands, and alluvial valley floors emerge as the primary constraints. The findings emphasize that urban growth should be directed toward geologically stable slopes while preserving agricultural ecosystems and hydro-ecological sensitivities. The resulting suitability model provides a scientific decision-support framework for local governments in sustainable spatial planning processes.

Anahtar Kelimeler

• Özalp
• Settlement Suitability Analysis
• AHP
• Multi-Criteria Decision Analysis
• Geographical Information Systems (GIS)

Teşekkür

I would like to express my gratitude to the Editorial Board of the Turkish Journal of Earthquake Research and the esteemed reviewers for managing the evaluation process and for their valuable insights that will enhance the scientific quality of this study. I also extend my sincere thanks to the relevant institutions for their support in providing the geospatial data used in this research.

Kaynakça

1. Alaeddinoğlu F., 2014. Van Gölü Havzasında nüfusun ve yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılışı. TÜCAUM VIII. Coğrafya Sempozyumu 23-24 Ekim 2014 Bildiriler Kitabı, 263-274. Ankara Üniversitesi, Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi, Ankara.
2. Atalay İ., Gökçe Gündüzoğlu A., 2015. Türkiye’nin ekolojik koşullarına göre arazi kabiliyet sınıflandırılması, Meta Basım Matbaacılık Hizmetleri.
3. Aydın A., Bühler Y., Cristen M., Gürer İ., 2014. Avalanche Situation in Turkey and Back Calculation of Selected Events, Natural Hazards and Earth System Sciences, 14, 1145-1154, https://doi.org/10.5194/nhessd-2-581-2014
4. Aydoğdu M., Bakırcı M., 2021. LUCIS modeliyle Tekirdağ şehrinin yerleşme uygunluk analizi, Coğrafya Dergisi, (42), 67-84.
5. Baylan K.A., Ustaoğlu B., 2020. Emberger Biyoiklim Sınıflandırmasına Göre Türkiye’de Akdeniz Biyoiklim Katlarının ve Alt Tiplerinin Dağılışı, Ulusal Çevre Bilimleri Araştırma Dergisi, 3(3), 158-174, https://izlik.org/JA86TR24HS
6. Ceylan Ş., Yılmaz I., 2020. Orta ölçekli yerleşime uygunluk planlarının CBS tabanlı analitik hiyerarşi süreci (AHS) kullanılarak hazırlanması: Sivas il merkezi örneği, Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 26(3), 545-558, https://izlik.org/JA89CK54BT
7. Çavuş Z.C., Koç T., 2015. Çanakkale Boğazı doğusunda arazi kullanım uygunluğunun yerleşme açısından analizi, Coğrafi Bilimler Dergisi, 13(1), 41-60, https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000162
8. Çelik S., 2019. Yerleşmelerin yer seçiminde etkili olan coğrafi faktörler ve yanlış yer seçimlerinde risk analizi, Journal Of International Social Research, 12(66).

9. Doğanay H., 1994. Türkiye beşeri coğrafyası, Gazi Büro Kitabevi.
10. Duman N., 2011. Erçek Gölü yakın çevresinin fiziki coğrafyası [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Ekiz S., Şirin A., Erener A., 2022. En uygun rüzgâr enerji santrali yerlerinin bakanlığı bilgi sistemlerinin belirlenmesi: Kocaeli ili örneği, Jeodezi ve Jeoinformasyon Dergisi, 9(1), 59-79, https://doi.org/10.9733/JGG.2022R0005.T
12. Emre Ö., Duman T.Y., Özalp S., Elmacı H., Olgun Ş., Şaroğlu F., 2013. Açıklamalı Türkiye Diri Fay Haritası, Ölçek 1:1.250.000. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Özel Yayın Serisi-30, Ankara, ISBN: 978-605-5310-56-1.
13. Hatipoğlu İ.K., Kadıoğlu Y., Ak M.M., 2025. AHS yöntemiyle yerleşmeye uygunluk analizine bir örnek: Alanya (Antalya), International Journal of Geography and Geography Education, 56, 269-287, https://doi.org/10.32003/igge.1675468
14. İrcan M.R., Duman N., 2022. Van Gölü Havzası’ndaki maksimum ve minimum sıcaklıkların trend analizi, Türk Coğrafya Dergisi, 80, 39-52.
15. Karakuş C.B., Cerit O., 2017. Coğrafi Bilgi Sistemi Kullanılarak Sivas Kenti ve Yakın Çevresi İçin Yerleşim Açısından En Uygun Alanların Belirlenmesi, Cumhuriyet Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Fen Bilimleri Dergisi, 38(1), 131-145, https://izlik.org/JA78EK22ZS
16. Ketin İ., 1968. Türkiye'nin genel tektonik durumu ile başlica deprem bölgeleri arasindaki ilişkiler, Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 71(71), 129-135.
17. Korkmaz H., 2006. Antakya’da zemin özellikleri ve deprem etkisi arasindaki ilişki, Coğrafi Bilimler Dergisi, 4(2), 49-66.
18. Ma Y., Wang X., Liu H., 2015. Study on evaluation dimension of sustainable innovative city within the constraints of resources and environment, Management & Engineering, (19), 3.
19. Matpay B., 2022. Akgöl (Özalp-Van) ve Çevresinin Doğal Ortam Özellikleri, Ekosistem İçindeki Önemi ve Korunması, Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, 4, 74-96, https://izlik.org/JA83RP39GL
20. Matpay B., 2024. Coğrafi bakımdan güneş enerji santrali (GES) için uygun yerlerin belirlenmesi: Van ili örneği, Türk Coğrafya Dergisi, 85, 7-19, https://doi.org/10.17211/tcd.1442528
21. Matpay B., Doğu A.F., Seyitoğulları M.A., 2023. Hizan ve Çevresinde (Bitlis) Çığ Oluşumuna Duyarlı Alanların Belirlenmesi, Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, 10, 110-132, https://doi.org/10.46453/jader.1230709
22. MGM, 2026. İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri, Resmi İklim istatistikleri, T.C. çevre ve İklim değişikliği Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Erişim Adresi: https://mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=VAN
23. Moore I.D., Grayson R.B., Ladson A.R., 1991. Digital Terrain Modelling: A Review of Hydrological, Geomorphological and Biological Apllicatıons, Hydrol. Process., 5, 3-30, https://doi.org/10.1002/hyp.3360050103
24. Mutlu S., Cindioğlu İ., Kul A.Ö., Sağlam Selçuk A., 2022. Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) ve Parametre Puanlama Yöntemi İle Hakkâri İli Çığ Tehlike Haritasının Oluşturulması, Türkiye Coğrafi Bilgi Sistemleri Dergisi, 4 (2), 71-78, https://doi.org/10.56130/tucbis.1177536
25. Mutlu S., Günday U., 2024. Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ile Çaldıran (Van) İlçe Merkezi Deprem Risk Haritasının Oluşturulması, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 29(3), 967-984, https://doi.org/10.53433/yyufbed.1541330
26. Özdemir M.A., 1996. Türkiye’de Büyük Yerleşme Alanlarının Seçiminde Jeomorfolojik Esaslar, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 209-222.
27. Özşahin E., Eroğlu İ., 2019. Erzincan Kentinde Yerel Zemin Özelliklerinin Deprem Duyarlılığına Etkisi, Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 5(1), 41-57, https://doi.org/10.21324/dacd.428012
28. Özşahin E., Kaymaz Ç., 2015. CBS ve AHS Kullanılarak Doğal Çevre Bileşenleri Açısından Kentsel Mekânın Yerleşime Uygunluk Analizine Bir Örnek: Antakya (Hatay), Doğu Coğrafya Dergisi, 20(33), 111-134, https://doi.org/10.17295/dcd.52077
29. Özşahin E., Kaymaz Ç.K., 2014. Avalanche susceptibility and risk analysis of Eastern Anatolian region using GIS, Procedia-Social and Behavioral Sciences, 120, 663-672.
30. Partigöç N.S., Aydın C., Tarhan Ç., 2017. Çok Kriterli Karar Verme Yöntemi ve CBS Kullanılarak Yerleşime Uygun Alanların Belirlenmesi: İzmir Kenti Örneği, Akademia Disiplinlerarası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 3(2), 55-70.
31. Saaty T.L., 1980. The analytic hierarchy process, mcgrawhill international, New York.
32. Selçuk L., 2013. An Avalanche Hazard Model for Bitlis Province, Turkey, Using GIS Based Multicriteria Decision Analysis, Turkish Journal of Earth Sciences, 22, 523-535, https://doi.org/10.3906/vet-1303-36
33. Seyitoğulları M.A., 2012. Özalp ilçesi ve yakın çevresinin fiziki coğrafya özellikleri, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Seyitoğulları M.A., Matpay B., 2023. Özalp (Van) ve Yakın Çevresinin Jeomorfolojik Özellikleri, Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 6(1), 17-39, https://doi.org/10.26677/TR1010.2023.1168
35. Seyitoğulları M.A., Matpay B., 2024. SWOT Analizi yöntemiyle Karasu Nehri Yukarı Havzası’nın (Van) arazi kullanım planlama önerileri, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 211-233.
36. Sındır R., 2018. Çaldıran Ovası ve Çevresinde Doğal Ortam İnsan İlişkileri, The Journal of Academic Social Science, 6(78), 157-177.
37. Sındır R., 2024. Yerleşme ve Jeomorfoloji İlişkisi: Van Kenti Örneği, The Journal of Academic Social Science, 132(132), 98-118.
38. Simpson B.J., Purdy M.T., 1984. Housing on sloping sites: a design guide, (No Title).
39. Steiner F., 2000. The living landscape: An ecological approach to landscape planning, McGraw-Hill Press, ISBN: 0-07- 079398-0, New York.
40. Tuncer K., Deniz K., 2023. Yeşilova (Burdur) İlçesinde Arazi Kabiliyet Sınıflaması ve Corine Verilerine Göre 2018 Yılı Arazi Kullanım Özellikleri, Doğu Coğrafya Dergisi , 28 (49), 82-93, https://doi.org/10.5152/EGJ.2023.221430
41. TÜİK, 2026. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi, Veri Kaynakları, Türkiye İstatistik Kurumu Nüfus İstatistikleri Portalı, Erişim adresi: https://nip.tuik.gov.tr/Home/Adnks
42. Türkan O., 2016. Çankırı ilinde yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılışı. TÜCAUM Uluslararası Coğrafya Sempozyumu, 414- 429, Ankara.
43. Üner S., Okuldaş C., Yılmaz A., 2015. Pliyosen Dorutay Havzası (Özalp-Van) Gölsel Çökellerinin Yapısal ve Sedimantolojik Özellikleri, Yerbilimleri, 36(1), 19-30.
44. Üner T., Mutlu S., 2019. Savatlı-Özalp Ofiyolitinde (Van-Doğu Anadolu) Gözlenen Ultramafik Kayaçlar ve İlişkili Mafik Daykların Petrolojik Özellikleri, Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık ve Fakültesi Dergisi, 34(1), 115-128, https://doi.org/10.21605/cukurovaummfd.601339
45. Yılmaz E., 2020. Türkiye’de Thornthwaite iklim indislerindeki eğilimler, Journal of Geography, (40), 163-185.
46. Yılmaz M., 2014. Erçek Gölü Havzası’ndaki Köy Yerleşmelerinin Coğrafi Özellikleri, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(1), 299-328, https://izlik.org/JA78GD77WN