Bakir Cho‘ponzodaning Turk Tillaridagi Singarmonizmni Chiqarish Haqidagi Fikrlari va Ularning Inkor Etilishi Haqida

Öz

Rossiya istilosidan keyin turk xalqlari dastlab chor hukumati, keyin bolsheviklar va sovet tuzumi tomonidan turli tazyiqlarga uchradi. Ushbu tillarning fonetikasi, alifbosi, imlosi, lug‘at boyligi va atamalarini rus tiliga yaqinlashtirish maqsadida bosqichma-bosqich o‘zgartirish bo‘yicha keng ko‘lamli tizimli ishlar olib borildi. Amalga oshirilgan tadqiqotlarda ushbu tillarning umumiy xususiyatlariga e’tibor bermagani holda, ularni bir-biridan ajratib turadigan turli sohalarini tahlil qilishga, ularni bo‘rttirib ko‘rsatishga katta e’tibor qaratildi. 1926-yil 26-fevralning 5-martigacha Bokuda boʻlib oʻtgan Birinchi Butunittifoq turkologiya qurultoyida turk tillarining adabiy tili, alifbosi, imlosi va terminologiyasi kabi mavzular muhokama qilindi. 1927-yil 3-7-iyun kunlari Bokuda Yangi Turk alifbosi Markaziy Qoʻmitasining birinchi plenumi boʻlib oʻtdi. Unda turk alifbolarini birlashtirish masalasi muhokama qilindi. Mazkur tadbirlarda qizg‘in muhokama qilingan masalalar ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilib, tegishli xulosalar chiqarildi. Bugungi kunda ushbu tadqiqotlarni, ayniqsa, sobiq SSSR hududida olib borilgan ishlarni qaytadan tahlil qilish, baholash va xolis xulosalar chiqarishga ehtiyoj katta. Bundan tashqari, turk tillarining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilab beruvchi va qizg‘in bahs-munozaralarga sabab bo‘ladigan ayrim muhim masalalar tahlil qilinmagan. Birinchi Butunittifoq turkologiya qurultoyida ham, Yangi turk alifbosi Markaziy qoʻmitasining birinchi plenumida ham turk tillaridagi singarmonizm hodisasini bartaraf etish, unli tovushlarni bildiradigan harflar sonini kamaytirish takliflari ilgari surilgan. Bu takliflar anjumanlarda ishtirok etgan turk xalqlari vakillari tomonidan rad etilgan. 1934-yildan soʻng oʻzbek adabiy tilidan singarmonizm qonunini chiqarildi va alifbodagi unli tovushlarni ifodalovchi 9 ta harfdan 3 tasi qisqartirilib 6 taga tushirildi. Maqolada rus turkologlari tomonidan ilgari surilgan turk tillaridagi singarmonizm qonunini chiqarish va turk tillari alifbolaridagi unli tovushlarni ifodalovchi harflar sonini kamaytirish masalasi birinchi marta ko‘rib chiqiladi.

Anahtar Kelimeler

• Birinchi Turkologiya Qurultoyi
• Yangi Turk Alifbosi Markaziy Qo‘mitasining 1. Plenumi
• unlilar
• Bekir Cho‘ponzoda

Bekir Sıtkı Çobanzade's Views on not Accepting Vowel Harmony in Turkic Languages ​​and on the Rejection of These Views

Öz

Following Russian colonization, Turkic peoples were subjected to political and linguistic pressure first by the Tsarist regime, Bolsheviks then by Soviet authorites. Systematic efforts were made to Russify their phonetics, alphabets, orthographies, lexicons, and terminology. The reforms emphasized linguistic differences among Turkic languages rather theier common features. The First All-Union Congress of Turkology (Baku, 1926) and the First Plenary Session of the Central Committee for the New Turkic Alphabet (Baku, 1927) addressed issues such as literary language standards, alphabet reform, terminology, and linguistic history. One of the most controversial proposals was the removal of vowel harmony from literary Turkic languages and the reduction of vowel letters in their alphabets. These proposals were strongly opposed by representatives of the Turkic communities, including leading scholars such as Bekir Chobanzade. Despite resistance, Soviet policy led to the elimination of vowel harmony from the Uzbek literary language in 1934, rewducing vowel letters from nine to six. This move, aimed at suppressing a core phonological feature of Turkic languages, reflected broader ideological efforts to erode linguistic unity. This article revists these historical events and undercores the need for a critical reassessment of Soviet-era linguistic reforms and tehir long-term impact on Turkic identity.

Anahtar Kelimeler

• First Turkology Congress
• First Plenary Session of the Central Committee of the New Turkic Alphabet
• vowel letters
• Bekir Choanzode

Öz

Rusya’nın istilasından sonra Türk halkları önce Çarlık yönetimi, ardından Bolşevikler ve Sovyet rejimi tarafından çeşitli baskılara maruz kaldılar. Bu lehçelerin fonetiğini, alfabesini, yazımını, kelime hazinesini ve terimlerini Rusçaya yaklaştırmak amacıyla aşamalı ve sistemli değişiklikler yapıldı. Gerçekleştirilen araştırmalarda, bu lehçelerin ortak özelliklerine dikkat edilmeksizin onları birbirinden ayıran çeşitli yönlerin abartılı bir şekilde incelenmesine büyük önem verildi. 26 Şubat – 5 Mart 1926 tarihleri arasında Bakü’de toplanan Birinci Tüm Birlik Türkoloji Kurultayı’nda Türk lehçelerinin edebî dili, alfabesi, yazımı, terminolojisi va tarihi gibi konular tartışıldı. Haziran 1927 tarihlerinde ise yine Bakü’de Yeni Türk Alfabesi Merkez Komitesinin birinci genel kurulu yapıldı va burada Türk alfabelerinin birleştirilmesi meselesi görüşüldü. Bu toplantılarda hararetli tartışmalara neden olan meseleler birçok bilim insanı tarafından araştırılmış ve çeşitli sonuçlara ulaşmıştır. Günümüzde özellikle eski SSCB sınırları içinde yürütülen bu toplantılar, bir gereklilik arz etmektedir. Ayrıca Türk lehçelerinin özgün özelliklerini belirleyen ve yoğun tartışmalara neden olabilecek bazı önemli konular da henüz yeterince analiz edilmemiştir. Hem Birinci Tüm Birlik Türkoloji Kurultayı’nda hem de Yeni Türk Alfabesi Merkez Komitesinin birinci genel kurulunda Türk lehçelerindeki ünlü uyumu olgusunun edebî dillerden çıkarılması ve ünlü sesleri temsil eden harf sayısının azaltılması yönünde teklifler sunulmuştur. Ancak bu öneriler, toplantılara katılan Türk halklarının temsilcileri tarafından reddedilmiştir. 1934 yılından sonra Özbek edebî dilinden ünlü uyumu kuralı çıkarılmış ve alfabede ünlü sesleri ifade eden 9 harften 3’ü azaltılarak sayı 6’ya indirilmiştir. Bu makalede, Rus Türkologlar tarafından öne sürülen Türk lehçelerindeki kuralının kaldırılması ve alfabelerdeki ünlü harf sayısının azaltılması meselesi ilk kez bilimsel olarak ele alınmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Birinci Turkoloji Kongresi
• Yeni Türk Alfabesi Merkez Komitesinin 1. Genel Kurulu
• ünlüler
• Bekir Sıtkı Çobanzade

Kaynakça

1. 1926 Bakû Türkoloji Kongresinin 70. yıl dönümü toplantısı bildirileri. Türk Dil Kurumu.
2. Abdullayev, F. (1985). K istorii utrati Singarmonizma v uzbekskom yazike. Tyurkskoye yazikoznaniye materiali III Vsesoyuznoy tyurkologicheskoy konferentsii. Fan.
3. Acar, K. (2001). Kırımlı Bekir Sıdkı Çobanzade. Türk Dil Kurumu.
4. Azizov, E. (2018). Bakir Chobanzadanin elmi yaradiciliğɪnda ahang qanunu masalasi va saitlar ahangina dair bazi mulahizalar haqqinda. BAKİR CHOBANZADA – 125. «Azarbaycan dili: dunan va bu gun» movzusunda Beynalxalq elmi konfransin materiallari.
5. Babayev, A. (1998). Bəkir Çobanza (Monografiya). Şarq-Qarb.
6. Baziyans, A. (1976). V. A. Gordlevskiy I reforma pismennosti tyurkskix yazikov. Sovetskaya turkologiya, 5.
7. Baziyans, A. (1979). Vladimir Aleksandrovich Gordlevskiy. Nauka.
8. Bəkir, Çobanzadə – 125 (2018), «Azərbaycan dili: dünən və bu gün» mövzusunda Beynəlxalq elmi konfransın materialları.

9. Bəkir Çobanzadə və Türkologiyanın müasir probleməları (2013). mövzusunda Respublika elmi konfransının materialları. 31 may 2013-cü il.
10. Bogoroditskiy, B. (1927), “Zakoni singarmonizma v tyurkskix yazikax”. Otdelniy ottisk iz “Vesnika Nauchnogo Obshestva Tatarovedeniya, 6.
11. Chankov, D. (1972). “Sozdaniye I usovershenstvovaniye xakasskogo alfavita”, Voprosi sovershenstvovaniya alfavitov tyurkskix yazikov SSSR. Moskva.
12. “Chig‘atoy gurungi”ning imlo to‘dasi (1919 a). Imlo masalasi. Ishtirokiyun. Toshkent, 24-may.
13. “Chig‘atoy gurungi”ning imlo to‘dasi (1919 b), “Imlo masalasi”, Ishtirokiyun. Toshkent, 13-iyun.
14. Cho‘ponzoda (1928 a). “Alifbe birligi. Singarmonizm va fonetika masalalari”. Qizil O‘zbekiston, 18-yanvar.
15. Choban-Zade. (1928 b). “Itogi unifikatsii alfavitov tyurko-tatarskix narodov”. Kultura i pismennost Vostoka. Kniga III-ya.
16. Əzizov E. (2018), “Bəkir Çobanzadənin elmi yaradiciliğinda ahəng qanunu məsələsi və saitlər ahənginə dair bəzi mülahizələr haqqinda”, Bəkir Çobanzadə – 125. «Azərbaycan dili: dünən və bu gün» mövzusunda Beynəlxalq elmi konfransın materialları. Bakı.
17. Hudayberdiyev, J. (2022 a), Özbek edebî dilinde ses uyumunun yok edilişi. O‘zbekiston: til va madaniyat. 4(1).
18. Hudayberdiyev J. (2022 b). O‘zbek adabiy tilidan singarmonizmning chiqarilishi. til va madaniyat, 4.
19. Hudoyberdiyev, C. (1998). Özbeçede ses uyumunun yok edilişi (S. Fedakâr, Akt.). Türk Dünyasi Dil ve Edebiyat Dergisi, 5, 433-443
20. Isxakov, F. (1955). Garmoniya glasnix v tyurkskix yazikax. Issledovaniya po sravnitelnoy grammatike tyurkskix yazikov. Fonetika.
21. Iz perepiski, (1883). Iz perepiski po voprosu o primenenii russkogo alfavita k inorodcheskim yazikam. Tip. Un-ta.
22. Jamolxonov, H. va Sapayev, Q. (2007). Imlo muammolari. Toshkent.
23. Kodjaoglu, T. (2017). K problem nebnoy garmonii glasnix v uzbekskom yazike, Turkologiya.
24. Kononov А. (1968). Tyurkskaya filologiya v SSSR 1917-1967.
25. Levin, I. (1931). Materiali k politike tsarizma v oblasti pismennosti “inorodtsev”. Kultura i pismennost Vostoka. Kniga IV.
26. Mahmudov, A. (1980), Tilda singarmonizm, urg‘u va tovush sistemasining o‘zaro munosabati, O‘zbek tili va adabiyoti. 4-son.
27. Muasir turkologiya, (2016). Muasir turkologiya: dunan, bu gun va sabah (problemlar va perspektivlar) Birinci Turkoloji Qurultayın 90 illik yubileyina hasr olunmiş. Respublika elmi konfransinin materiallari. 28 dekabr 2016-cı il Bakı: Elm va tehsil.
28. Musayev, K. (1965). Alfaviti yazikov narodov SSSR.
29. Necip Fazıl (1992). Moskof. Büyük doğu.
30. Opit sovershenstvovaniya (1982). Opit sovershenstvovaniya alfavitov i orfografiy yazikov narodov SSSR.
31. Otajon. (1927). Boku plenumi natijasi. Maorif va o‘qitg‘uvchi, 7-8.
32. Otamirzayeva, S. (1996). Singarmonizmni tiklash shartmi?. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati.
33. Otamirzayeva, S. (1998). “А” yumshoqmi yo qattiq, Fan va turmush. № 1. Ӧmer Seyfettin. Türkçeye karşı enderunca. Dil Konusunda Yazılar. Bütün eserleri 13. Bilgi Yayınevi.
34. Ӧmer Seyfettin. (2024). Bütün nesirleri. Türk Dil Kurumu.
35. Perviy Vsesoyzniy turkologicheskiy syezd. (1926). 26 fevralya - 5 marta 1926 g. (Stenograficheskiy otchet).
36. Petrov, N. (1972). Alfavit yakutskogo yazika. Voprosi sovershenstvovaniya alfavitov tyurkskix yazikov SSSR.
37. Petrov, N. (1982). Chuvashskiy yazik. Opit sovershenstvovaniya alfavitov i orfografiy yazikov narodov SSSR.
38. Polivanov, Y. (1928a), Nevozmojno molchat. Pravda Vostoka.
39. Polivanov, Y. (1928b). Osnovniye formi graficheskoy revolyutsii v turetskix pismennostyax SSSR. Noviy Vostok.
40. Shoabdurahmonov, Sh. (1998). O‘zbek tilida singarmonizm. O‘zbek tili va adabiyoti, 4.