Menkıbelerde Bedenin Sembolik İnşası: Ahmet Yesevî Örneği

Öz

Her medeniyeti yükselten, ilerleten ve ayakta tutan şahsiyetler vardır. Türk medeniyetinde bu şahsiyetlerden biri olan Ahmet Yesevî, Pîr-i Türkistan olarak anılan, Türk dünyasının manevi ve ruhani hayatına büyük etkisi olan ve Türklerin ilk tasavvuf yolunun kurucusu olarak bilinen büyük bir âlim ve mutasavvıftır. İlim dillerinin Farsça ve Arapça olduğu bir ortamda Türkçe yazan Ahmet Yesevî, ilim ve din anlayışı, âlimliği ve Dîvân-ı Hikmet’i ile İslamiyetin yayılmasında büyük rol oynamıştır. Olağanüstü olaylarla örülü menkıbeler, Ahmet Yesevî’yi halk inancında kutsal bir konuma getirmiş, bu kutsallık anlayışı, Yesevî menkıbelerinin geniş bir alana yayılmasını ve yaşatılmasını sağlamıştır. Beden, içine doğulan toplumun normları ile şekillenen bir olgudur. Beden folkloru ise toplumun bedeni anlamlandırma biçiminin incelenmesidir. Bedeni şekillendiren ve ona anlamlar kazandıran en büyük etkenlerden biri toplumdur. Toplumun beden anlayışı ve bedene atfedilen her kutsallık, yine o toplumun yaşayış biçimi, inanç sistemleri, töre, gelenek ve görenekleri çerçevesinde şekillenmektedir. Bu şekillenme sonucu toplumda karşılık bulan “kutsal” imgesi bedene atfedilen yeni anlamlar ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışmada menkıbelerdeki “kutsal beden”in nasıl inşa edildiği, anlamların nasıl yüklendiği ve bedenin “kutsal beden” hâline gelmesi beden folkloru bağlamında, Ahmet Yesevî menkıbeleri üzerinden incelenmiştir. Çalışma Ahmet Yesevî’nin dört menkıbesinin tam metni ve bazı önemli sufilerin menkıbelerinden kısa alıntılar ile sınırlandırılmıştır. Menkıbelerde toplumun bedene yüklediği anlamlar ve bu anlamların “kutsallığa” nasıl evrildiği sunulmuştur. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden içerik analizi kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, tasavvufi düşüncede bedenin, yalnızca biyolojik bir canlı değil; ilahî hakikatin tezahür ettiği, doğayı ve toplumu yönlendiren, zamanı ve mekânı aşan sembolik bir merkez olarak kurgulandığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ahmet Yesevî
• kutsal beden
• menkıbe
• beden folkloru
• Türk tasavvufu

The Symbolic Construction of the Body in Saint Legends: The Case of Ahmet Yesevî

Öz

Every civilisation is elevated, advanced, and sustained by certain distinguished figures. One of these figures in Turkish civilisation is Ahmet Yesevî, known as Pîr-i Türkistan, a great scholar and Sufi who had a profound influence on the spiritual and mystical life of the Turkic world and is recognised as the founder of the first Sufi path among the Turks. Writing in Turkish in an environment where the languages of scholarship were Persian and Arabic, Ahmet Yesevî played a major role in the spread of Islam through his understanding of knowledge and religion, his scholarship, and his Dîvân-ı Hikmet. The saint legends interwoven with extraordinary events elevated Ahmet Yesevî to a sacred position in popular belief, and this understanding of sacredness enabled the Yesevî legends to spread across a wide area and to be preserved. The body is a phenomenon shaped by the norms of the society into which one is born. Bodylore, on the other hand, examines the ways in which society interprets and gives meaning to the body. One of the greatest factors shaping the body and attributing meanings to it is society itself. A society’s understanding of the body and every form of sacredness attributed to it are shaped within the framework of that society’s way of life, belief systems, customs, traditions, and practices. As a result of this formation, the image of the “sacred” that finds resonance within society generates new meanings attributed to the body. In this study, how the “sacred body” is constructed in the saint legends, how meanings are attributed to it, and how the body becomes a “sacred body” are examined within the context of body folklore through the saint legends of Ahmet Yesevî. The study is limited to the full texts of four legends of Ahmet Yesevî and brief excerpts from the legends of certain important Sufis. The meanings attributed to the body by society in the saint legends and how these meanings evolve into “sacredness” are presented. Content analysis, one of the qualitative research methods, was employed in the study. The findings indicate that in Sufi thought, the body is conceptualised not merely as a biological being but as a symbolic centre in which divine truth is manifested, guiding nature and society, and transcending time and space.

Anahtar Kelimeler

• Ahmet Yesevî
• sacred body
• saint legend
• bodylore
• Turkish sufism

Kaynakça

1. Adam, B. (2017). Kutsal nedir? D. Arık ve A. H. Eroğlu (Ed.), Halk inanışları el kitabı içinde (s. 46-69). Grafiker Yayınları.
2. Amak Çelik, M. (2024). Mevlevilikte sema ritüelinin aktarım süreçlerinin performans teorisi kapsamında değerlendirilmesi: Bursa mevlevihanesi örneği. Etnomüzikoloji Dergisi, 7(2), 421-449.
3. Atik, T. (2007). Rifailik tarikatı üzerine sosyolojik bir inceleme (Tez No. 208690) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
4. Bice, H. (2019). Pir-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî. H Yayınları.
5. Bolay, S. H. (1990). Felsefe doktrinleri ve terimleri sözlüğü. Akçağ.
6. Bourdieu, P. (2018). Bir pratik teorisi için taslak. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
7. Demir, T. (2018). Kutsaldan sekülere değişen beden algısı. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(20), 311-325.
8. Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.). Kur’an Yolu: Türkçe meal ve tefsir. https://kuran. diyanet.gov.tr/

9. Duran, H. (2007). Velâyetnâme. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Eliade, M. (2005). Dinler tarihi. Serhat Kitabevi.
11. Eliade, M. (2017). Kutsal ve kutsal dışı. Alfa.
12. Eraslan, K. (2000). Dîvan’ı Hikmet’ten seçmeler. Kültür Bakanlığı Yayınları.
13. Gelis, J. (2008). Beden, kilise ve kutsal (S. Özen, Çev.). G. Vigarello, A. Corbin ve J. J. Courtine (Ed.), Bedenin tarihi-1: Rönesans’tan Aydınlanma’ya içinde (s. 17-82). Yapı Kredi Yayınları.
14. Gölpınarlı, A. (1985). 100 soruda tasavvuf. Gerçek Yayınevi.
15. Gölpınarlı, A. (2020). Vilayetname- Menakıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Veli. İnkılâp Kitabevi.
16. Gündüzöz, G. (2015). Sembolizm ve mitoloji bağlamında tasavvuf kültüründe hırka, alem ve seccade. IV. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi, 123-136.
17. Güzel, A. (1999). Abdal Mûsâ velâyetnâmesi. Türk Tarih Kurumu.
18. Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza. Heretik Yayıncılık.
19. Kaderli, Z. (2020). Kültürel ve bilimsel söylemlerin inşa mekanizmaları bağlamında beden. Nobel Yayıncılık.
20. Kara, M. (1992). Tasavvuf ve tarikatlar. İletişim.
21. Karakaya, H. (2021). Dinlerin beden algısı ve kadın bedeninin denetimi. Fırat Üniversitesi Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 5(2), 1-22.
22. Kocaman, K. (2016). Tasavvufta insanın eğitim sürecinde aşılması gereken engel: Dünya. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 1(4), 561-588.
23. Koçak, A. ve Gürçay, S. (2018). Abdal Musa’nın “dağların taşların yürümesi” kerametinin zaman, mekân ve eşya sembolizmi bakımından değerlendirilmesi. Folklor/Edebiyat, 24(94), 13-34. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). (tarih yok). Yeni Yaşam Yayınları.
24. Marshall, G. (1999). Sosyoloji sözlüğü. Bilim ve Sanat Yayınları.
25. Mélikoff, I. (2010). Hacı Bektaş efsaneden gerçeğe. Cumhuriyet Kitapları.
26. Ocak, A. Y. (1992). Kültür tarihi kaynağı olarak menâkıbnâmeler (metodolojik bir yaklaşım) . Türk Tarih Kurumu.
27. Ocak, A. Y. (2012). Alevî ve Bektaşî inançlarının İslâm öncesi temelleri. İletişim.
28. Oymak, İ. (2021). Hünkar Hacı Bektaş Veli’nin kerametleri. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi-Türk Kültürünü Mayalayanlar Özel Sayısı, 463-490.
29. Öksüz, M. (2025). Ötekiliğin üretimi: Bourdieu’nun habitus perspektifinden mutlu ve ayrancı alanları (Ankara) üzerine etnografik bir araştırma (Tez No. 951828) [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
30. Özbudun, S. ve Uysal, G. (2012). 50 soruda antropoloji. Bilim ve Gelecek Kitaplığı.
31. Özçelik, M. (2011). Minyatürlerle Yunus Emre menkıbeleri. T.C. Eskişehir Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
32. Pellegrin, N. (2008). Sıradan insanların bedeni, bedenin sıradan kullanımı (S. Özen, Çev.). G. Vigarello, A. Corbin ve J. J. Courtine (Ed.), Bedenin tarihi-1: Rönesans’tan Aydınlanma’ya içinde (s. 83-117). Yapı Kredi Yayınları.
33. Tenik, A. ve Göktaş, V. (2014). Tasavvufi düşüncede zikir ve zikrin benlik inşâsına etkisi. Toplum Bilimleri Dergisi, 8(15), 250-263.
34. Timurturkan, M. (2023). Kadın bedeni ve bedene gömülü iktidar pratikleri. A. Aydın (Ed.), Beden ve anlam içinde (s. 182-216). Vakıfbank Kültür Yayınları.
35. Turner, B. S. (2019). Beden ve toplum: Sosyal teoride arayışlar. Nobel Yayıncılık. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Tasavvuf. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. https://sozluk. gov.tr/
36. Uludağ, S. (2019). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayınevi.
37. Ünal, A. (2016). Bar Mitsva ve günümüzde Yahudi kadının cemaate katılımı. A. H. Eroğlu (Ed.), Prof. Dr. Abdurrahman Küçük’e armağan içinde (s. 349- 362). Berikan Yayınevi.
38. Young, K. (Ed.). (1993). Bodylore (1st ed). University of Tennessee Press.
39. Young, K. (1996). Bodylore. J. H. Brunvand (Ed.), American folklore an encyclopedia içinde (s. 197-201). Taylor ve Francis.