Coğrafi İşaretli Türk Leblebilerinin Gastronomik Kimliği ve Kültürel Önemi

Öz

Amaç: Araştırmanın amacı, coğrafi işaretli Türk leblebilerini gastronomi biliminin perspektifinden inceleyerek bu leblebilerin temel niteliklerini tanıtmak, gastronomik kimliğini ve kültürel önemini vurgulamaktır. Yöntem: Araştırmanın yöntemi, nitel araştırma yöntemi; veri toplama aracı, literatür incelemesi tekniği; veri analizi tekniği, betimsel analiz tekniğidir. Araştırmanın evreni, coğrafi işaretli Türk leblebileridir. Araştırmanın örneklemi tam sayım örnekleminden oluşmaktadır. Bu kapsamda coğrafi işaretli yedi Türk leblebisi örneklemin dahilinde yer almaktadır. Örneklem, amaçlı örnekleme tekniğiyle belirlenmiştir. Araştırmanın verileri Türk Patent ve Marka Kurumunun (TÜRKPATENT) resmî İnternet sitesinden elde edilmiştir. Veriler çeşitli gruplara ayrılmış, böylece ilgili verilerin hem dar hem de geniş kapsamda analiz edilmesi noktasında kolaylıklar sağlanmıştır. Araştırmanın yazımına 01 Mart 2025’te başlanmıştır. Araştırmanın yazımı 16 Mayıs 2025’te tamamlanmıştır. Bulgular: Coğrafi işaretli yedi Türk leblebisinin bulunduğuna, bu leblebilerin de çeşitli malzemeler, araç-gereçler ve teknikler değerlendirilerek hazırlandığına, gastronomi yönünden ve kültürel yönden önem taşıdığına ulaşılmaktadır. Sonuç: Coğrafi işaretli yedi Türk leblebisinin Türk mutfak kültüründe önemli konuma sahiptir. Ayrıca kuruyemişler arasında yer alan leblebiler farklı zamanlarda, farklı etkinlikler ve aktiviteler kapsamında sıklıkla tüketilebilmektedir. Bu noktada coğrafi işaretli Türk leblebileri gastronomi açısından değer ortaya koymakta ve coğrafi işareti olmayan diğer Türk leblebilerinden ayrılmaktadır. Böylelikle coğrafi işaretli Türk leblebileri gastronomi profilinin ve imajının geliştirilmesi noktasında çeşitli olumlu etkiler ve avantajlar sağlamaktadır. Bu bilgilerden yola çıkıldığında coğrafi işaretli Türk leblebileri temsil ettiği alanların gastronomi yelpazesini genişletmekte ve geliştirmekte, bu alanlarda gastronomi çekiciliği oluşturma noktasında değer arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Coğrafi İşaret
• Türk Leblebileri
• Gastronomi
• Gastronomi Turizmi
• Kültürel Miras.

Gastronomic Identity and Cultural Significance of Geographically Indicated Turkish Roasted Chickpeas

Öz

Purpose: The purpose of the research is to examine geographical indicated Turkish roasted chickpeas from the perspective of gastronomic science, to introduce their fundamental characteristics, and to emphasise their gastronomic identity and cultural significance. Method: The research method is qualitative research; the data collection tool is the literature review technique; the data analysis technique is descriptive analysis. The population of the study consists of geographical indicated Turkish roasted chickpeas. The sample of the study consists of a census sample. Within this scope, seven geographical indicated Turkish roasted chickpeas are included in the sample. The sample was determined using a purposive sampling technique. The research data was obtained from the official Website of the Turkish Patent and Trademark Office (TURKPATENT). The data was divided into various groups, thus facilitating the analysis of the relevant data in both a narrow and broad scope. The writing of the research began on 01 March 2025. The writing of the research was completed on 16 May 2025. Findings: It has been established that there are seven geographically indicated Turkish roasted chickpeas, that these chickpeas are prepared using various materials, tools and techniques, and that they are significant from a gastronomic and cultural perspective. Conclusion: Geographically indicated Turkish roasted chickpeas hold an important position in Turkish culinary culture. Furthermore, roasted chickpeas, which are classified as dried nuts, can be frequently consumed at different times and during various events and activities. In this regard, geographically indicated Turkish roasted chickpeas demonstrate gastronomic value and distinguish themselves from other Turkish roasted chickpeas without geographical indication. Thus, Turkish roasted chickpeas with geographical indications provide various positive effects and advantages in terms of developing the gastronomic profile and image. Based on this information, Turkish roasted chickpeas with geographical indications broaden and develop the gastronomic spectrum of the areas they represent and are valuable in terms of creating gastronomic appeal in these areas.

Anahtar Kelimeler

• Geographical Indication
• Turkish Roasted Chickpeas
• Gastronomy
• Gastronomy Tourism
• Cultural Heritage.

Kaynakça

1. Akdağ, G. & Üzülmez, M. (2017). Sürdürülebilir gastronomi turizmi kapsamında otantik yiyeceklere yönelik bir inceleme. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 5(Special Issue 2), 301-309. DOI: 10.21325/jotags.2017.132.
2. Akgöl, Y. (2012). Gastronomi turizmi ve Türkiye’yi ziyaret eden yabancı turistlerin gastronomi deneyimlerinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Mersin Üniversitesi.
3. Alan, S. (2023). Kutadgu Bilig’de doğru beslenmenin önemi ve insan sağlığına etkileri. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(34), 71-91.
4. Arslan, F. (2022). Gastronomi ve turizm alanında coğrafi işaret konulu çalışmaların bibliyometrik analizi. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 5(11), 1544–1556. DOI: 10.26677/TR1010.2022.1115.
5. Ataman, Ç. & Gül, H. (2020). Leblebi üretiminde yan ürün olarak açığa çıkan kırık leblebi ununun mufin kalitesi üzerine etkisi. Black Sea Journal of Agriculture, 3(4), 308-316.
6. Aycibin Girgin, C. & Sünnetçioğlu, S. (2021). Gastronomi turizmi ve sürdürülebilirlik. S. Şengül & A. Kurnaz (Ed.). Gastronomi turizmi kavramlar, ilkeler ve uygulamalar (içinde s. 305-329). Detay Yayıncılık.
7. Baran, Z. & Karaca, Ş. (2021). Coğrafi işaretin sürdürülebilir gastronomi turizminde önemi. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 253-263.
8. Barlin, D. & Ercan, A. (2020). Conditions of use of food and vegetable products in the adults having digestive system problems. The Turkish Journal of Academic Gastroenterology, 19(1), 31-37. DOI: 10.17941/agd.708506.

9. Bayram, Ü. (2023). Sürdürülebilir gastronomi turizmi: bir sistematik literatür taraması. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 6(1), 74-82.
10. Baysal, A. & Küçükaslan, N. (2007). Beslenme ilkeleri ve menü planlaması [2.Baskı]. Ekin Basım Yayın Dağıtım.
11. Bowen, S. & Zapata, A.V. (2009). Geographical indications, terroir, and socioeconomic and ecological sustainability: the case of tequila. Journal of Rural Studies, 25(1), 108-119.
12. Boyraz, M. (2019). Geographical indication products: Afyonkarahisar. International Journal of Entrepreneurship and Management Inquiries, 3(4), 26-46.
13. Ceylan, Y. & Samırkaş Komşu, M. (2020). Coğrafi işaretli ürünlerin bölgesel turizmin gelişimi açısından değerlendirilmesi: Siirt ili örneği. Journal of Humanities and Tourism Research, (Special Issue 5), 59-75.
14. Cingöz, A. & Güldane, M. (2023). Gluten-free biscuit production with leblebi powder addition: TOPSIS Application. Turkish Journal of Agriculture - Food Science and Technology, 11(7), 1200-1209. DOI: 10.24925/turjaf.v11i7.1200-1209.5832.
15. Correia, A., Moital, M., Da Costa, C.F. & Peres, R. (2008). The Determinants of gastronomic tourists’ satisfaction: a second‐order factor analysis. Journal of Foodservice, 19(3), 164-176.
16. Coşkuner, Y. & Karababa, E. (2004). Leblebi: a roasted chickpea product as a traditional Turkish snack food. Food Reviews International, 20(3), 257-274. DOI: 10.1081/FRI 200029424.
17. Çalışkan, V. & Gemici, Y. (2011). Türkiye’de leblebi üretimi ve ticareti. Marmara Coğrafya Dergisi, (23), 234-266.
18. Çam, O. & Avcı, M. (2023). Kutsal alanlar, coğrafi işaretler, kültür ve inanç rotalarının inanç turizmi açısından değerlendirilmesi. Journal of Vocational and Social Sciences of Turkey, 5(13), 26-43.
19. Çam, O. & Çılgınoğlu, H. (2024). Gastronomi turizmi kapsamında coğrafi işaretli ürünlerin incelenmesi: Ağrı örneği. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 7(1), 107-128.
20. Çekal, N. & Doğan, E. (2022). Sürdürülebilir gastronomide standart reçete ve coğrafi işaretlerin önemi. Turizm Çalışmaları Dergisi, 4(1), 49-60.
21. Çelik, İ., Işık, F. & Yilmaz, Y. (2016). Effect of roasted yellow chickpea (leblebi) flour addition on chemical, rheological and sensory properties of boza. Journal of Food Processing and Preservation, 40(6), 1400-1406. DOI: 10.1111/jfpp.12725.
22. Çelikel, S. (2019). Geleneksel gıdalarımızın in vitro glisemik indeks tayini ve beslenme açısından değerlendirilmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi] İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi.
23. Çılgınoğlu, H. & Çılgınoğlu, Ü. (2023). Fast food, slow food akımları arasında bir Türk gastronomi lezzeti hazır çorbaların atası: tarhana ve tarhana manileri. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 6(1), 75-88.
24. Çılgınoğlu, H., Avcı, M. & Çılgınoğlu, Ü. (2022). Sürdürülebilir gastronomi açısından dikey tarımın önemi. Journal of Humanities andTourism Research, 12(3), 455-467.
25. Deveci, B., Türkmen, S. & Avcıkurt, C. (2013). Kırsal turizm ile gastronomi turizmi ilişkisi: Bigadiç örneği. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Bilimler Dergisi, 3(2), 29-34.
26. Doğan, B. (2015). Coğrafi işaret korumasının gelişmekte olan ülkeler için önemi. Social Sciences, 10(2), 58-75.
27. Doğan, M. & Özaltın, E. (2022). Bozanın Türk gastronomisindeki yeri ve önemi: geleneksel boza üreticileri üzerine bir araştırma. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 7(2), 1-13.
28. Durlu Özkaya, F. & Sünnetçioğlu, S. (2013). Sürdürülebilir gastronomi turizmi hareketliliğinde coğrafi işaretlemenin rolü. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 1(1), 13-20.
29. Egeli, S., Kızıldemir, Ö. & Hülağa Kaderoğlu, G. (2022). Sürdürülebilir gastronomi turizmi kapsamında yenilebilir böcekler. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 10(3), 2638-2664. DOI: 10.21325/jotags.2022.1109.
30. Ekerim, F. & Tanrısever, C. (2020). Türkiye gastronomi festivalleri ve haritalandırılması. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 8(3), 2277-2297. DOI: https://doi.org/10.21325/jotags.2020.660.
31. Gössling, S. & Hall, M.C. (2013). Sustainable culinary systems, local foods, ınnovation, tourism and hospitality.
32. M.C. Hall & S. Gössling (Ed.). Sustainable culinary systems: an introduction (içinde s. 3-44). Routledge.
33. Günel, Z. (2022). Farklı kavurma yöntemlerinin leblebide ısıl işlem kontaminantlarının oluşumuna etkisi. Gıda, 47(2), 296-309.
34. Harrison, A.F. (1982). Gastronomy. New Horizan Books.
35. Hatipoğlu, A. (2010). İnançların gastronomi üzerine etkileri: Bodrum’daki beş yıldızlı otellerin mutfak yöneticilerinin görüşlerinin belirlenmesine yönelik bir araştırma [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
36. Hatipoğlu, A. (2014). Osmanlı Saray Mutfağı’nın gastronomi turizmi çerçevesinde incelenmesi [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
37. Hazarhun, E. & Tepeci, M. (2018). Coğrafi işarete sahip olan yöresel ürün ve yemeklerin Manisa’nın gastronomi turizminin gelişimine katkısı. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 2(Ek. 1), 371-389.
38. Kahraman, G. (2016). Development of gluten-free bread formulations based on chickpea flour: optimization of formulation, evaluation of dough properties and bread quality [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü.
39. Kan, M., Gülçubuk, B. & Küçükçongar, M. (2012). Coğrafi işaretlerin kırsal turizmde kullanılma olanakları. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, (1), 93-101.
40. Karakan, H.İ. (2021). Gastronomi temalı rekreasyon etkinlikleri. S. Kül Avan, E.K. Şimşek, Ö. Yayla ve M.C. Birinci (Ed.), Rekreasyon ve turizm araştırmaları (s. 41-52). Çizgi Kitabevi.
41. Koçak, A. & Mezlin, T. (2024). Dede Korkut Kitabı’nda yeme-içme kültürüne işlevsel yaklaşım. Kültür Araştırmaları Dergisi, (22), 31-54.
42. Kula Haber (2019, 6 Ağustos). Coğrafi işaret belgeli Kula leblebisi canlı yayında tanıtıldı. 13 Ekim 2025 tarihinde https://www.kulahaber.net/cografi-isaret-belgeli-kula-leblebisi-canli-yayinda-tanitildi/8397/ adresinden erişilmiştir.
43. Küçükkömürler, S., Şirvan, N.B. & Sezgin, A.C. (2018). Dünyada ve Türkiye’de gastronomi turizmi. Uluslararası Turizm Ekonomi ve İşletme Bilimleri Dergisi, 2(2), 78-85.
44. Lopes, C.B., Guerra, I.C.D., Oliveira, M.D.Q. & Brito, E.D.S. (2019). Sustainable gastronomy: use of green coconut pulp as an alternative for income generation. Applied Tourism, 4(2), 19-24.
45. Mercan, Ş. O. & Üzülmez, M. (2014). Coğrafi işaretlerin bölgesel turizm gelişimindeki önemi: Çanakkale ili örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 29(2), 67-94.
46. Mutlu, S. & Çılgınoğlu, H. (2022). Gastronomi turizmi kapsamında yöresel ürünlerin geliştirilmesi: Kastamonu pastırması örneği. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 10(4), 3034-3054. DOI: 10.21325/jotags.2022.1129.
47. Oğuz, A. & Sayaslan, A. (2019). Antioxidant properties of roasted whole-grain, oilseed and nut snacks and effect of roasting process on these properties. Akademik Gıda, 17(2), 149-156, DOI: 10.24323/akademik-gida.612869.
48. Öney, H. (2013). Gastronomi turizmi. S. Bahçe (Ed.). Alternatif turizm (içinde s. 158-188). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
49. Özdemir, G. & Dülger Altıner, D. (2019). Gastronomi kavramları ve gastronomi turizmi üzerine bir inceleme. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 1-14.
50. Özgüneş, R.E. (2020). Geçmişe özlemi lezzetlerde yaşamak: gastronostalji. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 5(1), 60-75.
51. Özhan, S., Ay, Z. & İrkin, R. (2022, Haziran, 8-9). Fonksiyonel sağlıklı bir ürün geliştirilmesi: leblebili-meyveli atıştırmalık. l. Ulusal İzmir Demokrasi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Öğrenci Kongresi, İzmir, Türkiye.
52. Özülkü, G. & Arıcı, M. (2017). Characterization of the reological and technological properties of the frozen sourdough bread with chickpea flour addition. Journal of Food Measurement and Characterization, 11(3), 1493-1500. DOI: 10.1007/s11694-017-9528-z.
53. Pekerşen, Y. & Kaplan, M. (2020). Tüketicilerin yeme içme alışkanlıkları ve yiyecek-içecek işletmesi tercihlerinde sosyal medya kullanımının rolü: Muğla örneği. İşletme Araştırmaları Dergisi, 12(3), 2362-2381. DOI: 10.20491/isarder.2020.981.
54. Scarpato, R. (2002). Sustainable gastronomy as a tourist products. A. Hjalager ve G. Richards (Ed.) Tourism and gastronomy (içinde s. 51-70). Routledge.
55. Sevimli, Y. & Sönmezdağ, A. S. (2017). Özel gün tatlıları: kültür turizmi açısından önemi. Uluslararası Kırsal Turizm ve Kalkınma Dergisi (IRTAD), 1(2), 18-28.
56. Şahin, G. (2013). Coğrafi işaretlerin önemi ve Vize (Kırklareli)’nin coğrafi işaretleri. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (15), 23-37.
57. Şahin, M., Odabaş, E. & Çakmak, H. (2022). Kırık leblebiden elde edilen unun glutensiz erişte üretiminde değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 26(2), 260-267. DOI: 10.19113/sdufenbed.1053753.
58. Şen, A. (2021). Sebzeler ve meyveler. E. Geçgin & M. Baltacı (Ed.). Temel mutfak teknikleri ve yönetimi (içinde s. 192-218). Detay Yayıncılık.
59. Şengül, A. & Çılgınoğlu, H. (2023). Coğrafi işaretli Yozgat Çanak Peyniri’nin gastronomi turizmi açısından değerlendirilmesi. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal BilimlerEnstitüsü Dergisi, 9(1), 103-118. DOI: 10.31463/aicusbed.1162302.
60. Tekelioğlu, Y. (2019). Coğrafi işaretler ve Türkiye uygulamaları. Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 47-75.
61. Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) (2021). Coğrafi işaret. 22 Ekim 2021 tarihinde https://www.turkpatent.gov.tr/cografi-isaret adresinden erişilmiştir.
62. Ufresh (2025, 21 Şubat). Türk mutfağından dünya mutfağına miras kalanlar: leblebi. 7 Mart 2025 tarihinde https://www.ufresh.com.tr/tr/content-details/turk-mutfagindan-dunya-mutfagina-miras-kalanlar-leblebi.html?ContentID=85&srsltid=AfmBOoqIKUKIqkQY2fHcZ7gxX1x-xkfphWCCaIueZJUaqJ0Dr1RYjz12 adresinden erişilmiştir.
63. Yurtseven, R. & Kaya, O. (2011). Eko-gastronomi ve sürdürülebilirlik. E.Ç. Osman (Ed.). 11. Ulusal Turizm Kongresi (içinde s. 57-65). Detay Yayıncılık.
64. Yüksel, A. (2019). Gastronomi ne değildir? Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, 16(1), 186-190.