Marmara Üniversitesi Temel Eğitim Araştırmaları Dergisi'nin (TEAD) yapay zekâ politikası (YZ), Türkiye Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) yayımladığı Yüksek Öğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber (2024) ile uyumludur. Dergimize gönderilen yazıların COPE rehberinin yanı sıra üretken yapay zekâ (ÜYZ) kullanımı ile ilgili etik değerlere uygun olması beklenmektedir.
Bilimsel araştırma ve yayınlarda ÜYZ kullanımında karşılaşılabilecek olası bazı etik sorunlara (intihal, veri uydurma, veri sahteciliği, veri tahrifatı, gizlilik ve mahremiyetin ihlal edilmesi vb.) sebebiyet verebilecek başlıca durumlar şunlardır:
1. İçerik üretiminde ÜYZ kullanıldığını eserde bildirmeme
2. Başkası tarafından üretilmiş olan içeriğin izinsiz kullanımı
3. Literatürde var olan bilginin atıf yapılmadan, uygunsuz şekilde alıntılanması
4. ÜYZ’nin yanlış veya yanıltıcı veri üretimi ve araştırmacının üretilen bu veriyi kullanması
5. Tekrar edilemeyen, açıklanamayan araştırma yöntemi ile üretilmiş veri ve sonuçların akademik literatüre girmesi
6. Taraflı ve kısıtlı veri nedeniyle hassas grupların uğrayabileceği ayrımcılığın derinleşmesi
7. Mevzuata aykırı olarak kişisel verilerin toplanması, depolanması, transferi, kullanılması ve tekrar kullanılması
YAZARLAR İÇİN ÜRETKEN YAPAY ZEKÂ KULLANIMINDA TEMEL İLKELER VE SORUMLULUKLAR
Yazarlık ve Sorumluluk
Hiçbir koşulda üretken yapay zekâ (ÜYZ) araçları, akademik bir makalenin yazarları veya ortak yazarları olarak gösterilmemelidir. Makale yazar(lar)ı, gönderilen çalışmanın içeriği, doğruluğu ve özgünlüğü konusunda tam sorumluluk taşır. ÜYZ araçlarının kullanımı, yazarların bilimsel, etik ve entelektüel sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Dergi, sahte yazar üretmek veya kimliği çarpıtmak amacıyla ÜYZ kullanımını kesin olarak yasaklamaktadır.
Şeffaflık ve Beyan
Araştırma, yazım veya süreçler sırasında herhangi bir ÜYZ aracının kullanımı, makale içinde açık ve şeffaf bir şekilde beyan edilmelidir. Bu beyan, uygun olduğu durumlarda “Yöntem” veya “Teşekkür” bölümünde yer almalıdır. Açıklamada kullanılan ÜYZ araçlarının tam adları ve sürüm numaralarıyla birlikte, bu araçların nasıl ve ne amaçla kullanıldığını ayrıntılı bir şekilde belirtmek gerekmektedir.
EDİTÖRLER İÇİN ÜRETKEN YAPAY ZEKÂ (ÜYZ) KULLANIM POLİTİKALARI
Gizlilik ve Fikri Mülkiyet Sorumluluğu
Editörler, yayımlanmamış makaleleri, bunlara ait dosyaları, görselleri ya da ilgili herhangi bir bilgiyi ÜYZ araçlarına yüklememelidir. Gönderilen içeriklerin gizliliğini korumak ve yazarların fikri mülkiyet haklarını güvence altına almak, editörlerin temel sorumlulukları arasındadır.
Değerlendirme Sürecinde ÜYZ Kullanımı
Editörler, yalnızca dergi yönetiminin açık onayı ile editoryal iş akışının belirli aşamalarında—örneğin ilk uygunluk taraması veya hakem seçimi gibi—ÜYZ araçlarını kullanabilir. Bu tür bir ÜYZ kullanımı, yazarlara şeffaf bir şekilde bildirilmelidir.
Şüpheli Kötüye Kullanımın Yönetimi
ÜYZ kullanımına dair bir belirsizlik veya endişe söz konusu olduğunda, editörler yazarlarla açık ve şeffaf bir iletişim kurmalı, gerektiğinde destekleyici kanıtlar talep etmelidir. Daha ayrıntılı inceleme gerektiren durumlar, resmi değerlendirme için dergi yönetimine iletilmelidir.
Yazarların Yapay Zekâ Kullanımına İlişkin Beyanlarının Değerlendirilmesi
Editörlerin, yazarların ÜYZ araçlarının kullanımıyla ilgili beyanlarını dikkatle incelemesi ve gerekli durumlarda açıklama ya da ek bilgi talep etmesi beklenir. Beyan edilen ÜYZ kullanımının, derginin belirlenmiş politikalarına uygun olup olmadığını değerlendirmek editörlerin sorumluluğundadır.
Politika Gelişmelerini Takip Etme
Editörler, üretken ÜYZ teknolojilerindeki gelişmeleri yakından takip etmeli ve derginin bu alandaki güncellenen politikaları konusunda bilgi sahibi olmalıdır.
HAKEMLER İÇİN ÜRETKEN YAPAY ZEKÂ (ÜYZ) KULLANIM POLİTİKALARI
ÜYZ Kullanımının Tespiti
Hakemlerin, değerlendirdikleri makalelerde bildirilmeyen olası ÜYZ kullanımını tespit etmeye çalışmaları ve böyle bir durumdan şüphelenmeleri hâlinde editörleri bilgilendirmeleri teşvik edilir. Ancak bu tür değerlendirmeler, açık ve nesnel değerlendirme ölçütlerine dayanmalıdır.
Gizlilik ve Etik Sorumluluk
Hakemler, hakem değerlendirmesi amacıyla gönderilen yayımlanmamış makaleleri veya ilgili herhangi bir belgeyi, hiçbir koşulda üretken ÜYZ platformlarına yüklememelidir. Bu tür bir eylem gizliliği ihlal edebilir ve fikri mülkiyet haklarını çiğneyebilir. Değerlendirme süreci, hakemin kendi uzmanlık düzeyi ve bilgi birikimi ile yürütülmelidir.
Değerlendirme Etiği
Hakemler, yazarların ÜYZ kullanımını tarafsız bir şekilde değerlendirmeli; kişisel görüşlerin veya önyargıların, derginin belirlenmiş politikalarına müdahale etmesine izin vermemelidir. ÜYZ kullanımına ilişkin yapılacak her türlü geri bildirim veya eleştiri, yapıcı nitelikte olmalı ve derginin resmî yönergeleriyle uyumlu olmalıdır.
İZİN VERİLEN KULLANIM ALANLARI
Kavramsal Diyagramlar ve Açıklayıcı Görseller
Üretken yapay zekâ, kuramsal fikirlerin, kavramsal çerçevelerin veya süreçlerin görsel olarak ifade edilmesinde kullanılabilir. Bu şekilde oluşturulan görseller, yazarın kendi anlayışını ve açıklamalarını doğru biçimde yansıtmalıdır.
Veri Görselleştirme
Yazarlar, araştırma verilerinin görsel sunumunu geliştirmek amacıyla ÜYZ araçlarını kullanabilir. Bu araçlar, grafiklerin, tabloların ve diyagramların tasarımını ve anlaşılabilirliğini artırmada özellikle yararlı olabilir.
Grafiksel betimlemeler ve Temsili Görseller
ÜYZ ile oluşturulan görseller, karmaşık fikirleri sadeleştirmek ve açıklığa kavuşturmak amacıyla sembolik ya da açıklayıcı temsiller olarak kullanılabilir. Bu tür görseller, okuyucunun konuyu daha iyi anlamasını desteklemeli ve anlatılan kavramları çarpıtmamalı ya da yanlış yansıtmamalıdır.
YAPAY ZEKÂ KULLANIMINDA KISITLANAN VEYA YASAKLANAN ALANLAR
İçerik Üretimi
Bir makalenin önemli bölümlerinin—örneğin özet, giriş, literatür taraması veya tartışma kısmının— ÜYZ tarafından oluşturulması uygun değildir. ÜYZ tarafından üretilen içerik yalnızca taslak ya da öneri olarak değerlendirilmelidir ve akademik titizlik ve özgünlüğü sağlamak amacıyla yazar(lar) tarafından dikkatlice gözden geçirilmeli, yeniden yazılmalı ve geliştirilmelidir.
Araştırma Bulgularının Üretilmesi ve Yorumlanması
ÜYZ araçları, araştırma sonuçlarının üretilmesi, raporlanması veya yorumlanması amacıyla kullanılmamalıdır. Veri analizinin doğruluğu, kapsamı ve geçerliliğiyle ilgili tüm sorumluluk yalnızca yazar(lar)a aittir.
Referans Üretimi ve Atıf
ÜYZ araçlarıyla uydurma, doğrulanamayan veya var olmayan kaynaklar üretmek kesinlikle yasaktır. Tüm atıf yapılan kaynaklar, akademik standartlara uygun biçimde doğrulanabilir olmalı, doğru şekilde belirtilmeli ve yazar(lar) tarafından onaylanmalıdır.
Akademik Yazım ve Gerekçelendirme
Makalenin temel argümanlarının, kuramsal katkılarının ve ana tezinin geliştirilmesi yalnızca yazar(lar)ın sorumluluğundadır. ÜYZ, yazım sürecinde yalnızca yardımcı bir araç olarak kullanılabilir; yazarın eleştirel düşüncesinin veya özgün akademik katkısının yerini alamaz.
POLİTİKA İHLALİ DURUMUNDA İZLENECEK SÜREÇ
ÜYZ araçlarının kullanımı açık bir şekilde beyan edilmezse ya da bu yönergelere aykırı bir şekilde kullanılırsa, makale değerlendirme sürecinde reddedilebilir. Yayın sonrasında bir ihlal tespit edilirse, düzeltme yayımlanması veya makalenin geri çekilmesi gibi düzeltici işlemler uygulanabilir. Bu politikanın tekrar eden veya ciddi ihlalleri, yazar(lar)ın gelecekteki başvurularının dergi tarafından reddedilmesine yol açabilir.
