Systematic Review of Postgraduate Theses on Teacher Alienation in Türkiye

Öz

The concept of alienation has been linked to individuals’ distancing from labor, environment, and self, reflected in powerlessness, loneliness, and meaninglessness. Marx provided a theoretical foundation by explaining alienation via labor and production, while Seeman defined its dimensions, making it empirically applicable. Although alienation occurs across society, it can be particularly detrimental to teachers in educational settings. Despite increasing studies on teacher alienation, no systematic review holistically evaluating them exists. This study aims to systematically examine graduate theses on teacher alienation in Türkiye from 2003 to 2024. The 85 theses included in this study were evaluated using descriptive analysis methods. Inclusion criteria required theses to be publicly accessible in the National Thesis Database of the Council of Higher Education, involve teacher samples, be conducted in Türkiye, and focus on teacher alienation. Theses were examined by regarding bibliographic features, methods, data collection tools, associated variables, and main findings. Results showed most theses were master’s level, written in 2019, and affiliated with educational sciences institutes. Quantitative methods, relational survey models, and Likert-type scales were most common. Alienation was associated with 59 variables, notably organizational cynicism, emotional labor, and organizational culture. Reported findings indicated teachers generally experienced low alienation. The literature shows limited methodological diversity, suggesting future studies employ qualitative and mixed-method designs.

Anahtar Kelimeler

• Alienation
• Job alienation
• Professional alienation
• Teacher alienation

Türkiye’de Öğretmen Yabancılaşmasına Yönelik Lisansüstü Tezlerin Sistematik İncelemesi

Öz

Yabancılaşma kavramı tarihsel süreçte bireyin emeğine, çevresine ve kendine yönelik duygusal-düşünsel uzaklaşmalarla ilişkilendirilmiş; güçsüzlük, yalnızlık ve anlamsızlık gibi olgularla açıklanmıştır. Marx, yabancılaşmayı üretim süreci ve emek üzerinden açıklayarak kuramsal temel oluşturmuş; Seeman ise kavramın boyutlarını tanımlayarak onu ampirik araştırmalarda uygulanabilir hâle getirmiştir. Modern toplumda farklı alanlarda görülen yabancılaşmanın, eğitim ortamlarında özellikle öğretmenler üzerinde yıkıcı etkileri olabileceği belirtilmektedir. Öğretmen yabancılaşmasına ilişkin çalışmalar artsa da bu araştırmaları bütüncül değerlendiren sistematik bir inceleme yoktur. Bu doğrultuda araştırmanın amacı, Türkiye’de 2003–2024 döneminde öğretmen yabancılaşmasına yönelik lisansüstü tezleri sistematik olarak incelemektir. Bu çalışmaya dâhil edilen 85 adet tez betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Dahil etme kriterleri, tezlerin Yükseköğretim Kurulu Ulusal Veri Tabanı’nda erişime açık, öğretmen örneklemli, Türkiye’de yürütülmüş ve öğretmen yabancılaşması konulu olmasıdır. Tezlerin bibliyografik özellikleri, yöntemleri, veri toplama araçları, ilişkilendirilen değişkenler ve temel bulguları incelenmiştir. Bulgular, tezlerin çoğunlukla yüksek lisans düzeyinde, 2019’da ve eğitim bilimleri enstitülerinde yazıldığını göstermektedir. Çoğunda nicel yöntem, ilişkisel tarama modeli ve veri toplama aracı olarak Likert tipi ölçek kullanılmıştır. Yabancılaşma 59 değişkenle ilişkilendirilmiş; en çok örgütsel sinizm, duygusal emek ve örgüt kültürü öne çıkmıştır. Tezlerde rapor edilen bulgular, öğretmenlerin genel olarak düşük düzeyde yabancılaşma yaşadığını göstermektedir. Son olarak alanyazındaki çalışmaların yöntemsel çeşitlilik açısından sınırlı olduğu belirlenmiş, gelecekte nitel ve karma desenlerin kullanılması önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Yabancılaşma
• İşe yabancılaşma
• Mesleki yabancılaşma
• Öğretmen yabancılaşması

Kaynakça

1. Aksakallı, A. (2024). From Marx to the classroom: Understanding teacher alienation in policy contexts. Policy Futures in Education, 23(2), 337–354. https://doi.org/10.1177/14782103241279583
2. Araşkal, S. & Gürbüz, A. (2021). Eğitim kurumlarında okul iklimi ve öğretmen yabancılaşmasının incelenmesi. The Journal of International Educational Sciences, 28(8), 137–167. https://doi.org/10.29228/INESJOURNAL.51846
3. Avalos, B. (2011). Teacher professional development in Teaching and Teacher Education over ten years. Teaching and Teacher Education, 27(1), 10–20. https://doi.org/10.1016/j.tate.2010.08.007
4. Ayık, A. & Altay, T. (2023). Okul iklimi, işe yabancılaşma ve örgütsel vatandaşlık davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 13(1), 711–734. https://doi.org/10.24315/tred.1085515
5. Bakker, A. B. & Demerouti, E. (2007). The job demands-resources model: State of the art. Journal of Managerial Psychology, 22(3), 309–328. https://doi.org/10.1108/02683940710733115
6. Canpolat, S. (2020). Özel eğitim sınıfı çalışma koşullarının öğretmenlerin işe yabancılaşmasına etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
7. Creswell, J. W. & Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5. b.). Sage.
8. Dhillon, M. (2019). Alienation among school teachers in relation to job satisfaction self-esteem and values. International Journal of Arts Humanities and Social Sciences Studies, 4(8), 74–80.

9. Edwards, D. (1995). The school counselor’s role in helping teachers and students belong. Elementary School Guidance & Counseling, 29(3), 191–197. https://www.jstor.org/stable/42871165
10. Elma, C. (2003). İlköğretim okulu öğretmenlerinin işe yabancılaşması (Ankara ili örneği). (Doktora Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
11. Erjem, Y. (2005). Eğitimde yabancılaşma olgusu ve öğretmen: Lise öğretmenleri üzerine sosyolojik bir araştırma. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(4), 395–417.
12. Eryılmaz, A. (2010). Lise öğretmenlerinin örgütsel yabancılaşma düzeyi. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
13. Eryılmaz, A. & Burgaz, B. (2011). Özel ve resmi lise öğretmenlerinin örgütsel yabancılaşma düzeyleri. Eğitim ve Bilim, 36(161), 271–286.
14. Forsyth, P. B. & Hoy, W. K. (1978). Isolation and alienation in educational organizations. Educational Administration Quarterly, 14, 80–96. https://doi.org/10.1177/0013161X7801400109
15. Fromm, E. (1990). Sağlıklı toplum (Y. Salman & Z. Tanrısever, Çev.). Payel.
16. Fromm, E. (2016). Marx’ın insan anlayışı (K. H. Ökten, Çev.). Say.
17. Hargreaves, A. (1998). The emotional geographies of teaching. Teaching and Teacher Education, 14(8), 837– 853.
18. Hearn, J. J. (1971). Teachers' sense of alienation with respect to school system structure. Phi Delta Kappan, 52(5), 312. http://www.jstor.org/stable/20372887 sayfasından erişilmiştir.
19. Korumaz, M., Kılıç, G. N., & Kocabaş, I. (2020). School culture as a predictor of teachers’ alienation at schools. International Online Journal of Educational Sciences, 12(3), 42–58. https://doi.org/10.29329/jirte.2022.464.10
20. Kyriacou, C. (2001). Teacher stress: Directions for future research. Educational Review, 53(1), 27–35.
21. Le Compte, M. D. & Dworkin, A. G. (1991). Giving up on school: Student drapouts and teacher burnouts. Carwin.
22. MEB. (2012a). 222 Sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun NO: 6287 MEB. Millî Eğitim Bakanlığı İlköğretim Kurumları Yönetmeliğinin Bazı Maddelerinin Değişmelerine Dair Yönetmelik. Tebliğler Dergisi, 60(2481), 578-584.
23. MEB. (2012b). Millî Eğitim Bakanlığına bağlı okul öğrencilerinin kılık ve kıyafetlerine dair yönetmelik. Resmî Gazete, Sayı: 28480. https://resmigazete.gov.tr/fihrist?tarih=2012-11-27 sayfasından erişilmiştir.
24. MEB. (2013). Temel Eğitimden Ortaöğretime Geçiş Sistemi. http://www.meb.gov.tr/duyurular/duyurular2013/bigb/tegitimdenoogretimegecis/sunu m.pdf sayfasından erişilmiştir.
25. MEB. (2014). Millî eğitim temel kanunu ile bazı kanun ve kanun hükmünde kararnamelerde değişiklik yapılmasına dair kanun. Resmî Gazete, Sayı: 28941. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/03/20140314.htm sayfasından erişilmiştir.
26. Nodehi, M. F. (2020). Job alienation and its impact on teachers' job performance and quality of life in shahroud county, İran (2017-2018). Journal of Occupational Health and Epidemiology, 9(1), 61–67. https://doi.org/10.29252/johe.9.1.61
27. Oruç, E. (2020). Türkiye’de işe yabancılaşma (work alienation) literatürüne ilişkin betimsel bir inceleme. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(4), 327–351. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.685816
28. ÖSYM. (2012). Basın duyurusu: Öğretmenlik alan bilgisi testi (ÖABT). https://www.osym.gov.tr/TR,614/basin-duyurusu-ogretmenlik-alan-bilgisi-testi-oabt-10122012.html sayfasından erişilmiştir.
29. Pınarlı, V. (2023). Öğretmenlerin işe yabancılaşma algılarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesi: bir meta-analiz çalışması. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
30. Polatcan, M. (2020). The effect of servant leadership on teacher alienation: The mediating role of supportive school culture. International Online Journal of Educational Sciences, 12(3), 57–67. https://doi.org/10.15345/iojes.2020.03.005
31. Schact, R. (1970). Alienation. Doubleday & Company.
32. Schmid, A., Morinaj, J., & Hascher, T. (2021). On the relation between school alienation and social school climate. Swiss Journal of Educational Research, 43(3), 451–463. https://doi.org/10.24452/sjer.43.3.8
33. Seeman, M. (1959). On meaning of alienation. American Sociological Review, 24, 783–790. https://doi.org/10.2307/2088565
34. Seeman, M. (1975). Alienation studies. Annual Review of Sociology, 1, 91–123. https://doi.org/10.1146/annurev.so.01.080175.000515
35. Seeman, M. (1991). Alienation and anomie. J. P. Robinson, P. R. Shaver, & L. S. Wrightsman (Ed.), Measures of personality and social psychological attitudes içinde (s. 291–371). Academic. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-590241-0.50011-3
36. Shahzad, M., Batool, P. D. Z., & Sajid, S. M. (2024). Organizational factors correlated with work alienation: A systematic review. Qlantic Journal of Social Sciences and Humanities, 5(2), 18–27. https://doi.org/10.55737/qjssh.330179374
37. Shepard, J. M. (1972). Alienation as a process: Work as a case in point. The Sociological Quarterly, 13(2), 161–173. https://doi.org/10.1111/j.1533-8525.1972.tb00800.x
38. Sidorkin, A. M. (2004). In the event of learning: Alienation and participative thinking in education. Educational Theory, 54(3), 251–262. https://doi.org/10.1111/j.0013-2004.2004.00018.x
39. Tekin, O. (2023). Öğretmenlerin okul iklimi algıları, öğretmen öz-yeterliği inançları ve mesleki doyumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(2), 404–421. http://dx.doi.org/10.14686/buefad.1056718
40. Ural, A. & Canpolat, S. (2021). Covid-19 pandemisinin öğretmen yabancılaşmasına etkisi. Eğitim Bilim Toplum Dergisi, 19(76), 78–104.
41. Vandenberghe, F. (2016). Alman sosyolojisinin felsefi tarihi (V. S. Öğütle, Çev.). Ayrıntı.
42. Watson, R. (2015). Quantitative research. Nursing Standard, 29(31), 44–48. https://doi.org/10.7748/ns.29.31.44.e8681
43. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.
44. Yıldırım, S., Yıldırım, B., Sancak, T., & Çelikten, M. (2024). Teachers’ individual cultural values and the relationship between psychological resilience and perceptions of alienation. Human Research in Rehabilitation, 14(1), 5–25. https://doi.org/10.21554/hrr.042401
45. Yılmaz, M. & Kılınç, A. Ç. (2024). Unveiling factors influencing teacher professional alienation: A qualitative case study. Bulletinof Educational Studies, 3(1), 10–21. https://doi.org/10.61326/bes.v3i1.252
46. Yılmaz, K. (2018). A critical view to the studies related to the field of educational administration in Turkey. Journal of Human Sciences, 15(1), 123–154. https://doi.org/10.14687/jhs.v15i1.4833
47. Yılmaz, S. & Sarpkaya, P. (2009). Eğitim örgütlerinde yabancılaşma ve yönetimi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(2), 314–333.
48. YÖK. (2025). Yükseköğretim istatistikleri 2024–2025. Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi. https://istatistik.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
49. Zielinski, A. E. & Hoy. W. K. (1983). Isolation and alienation in elementary schools. Educational Administration Quarterly, 19(2), 27–45. https://doi.org/10.1177/0013161X83019002003