Çocuklarla Yapılmış Olan Araştırmaların Etik Açısından İncelenmesi: İçerik Analizi

Öz

Bu araştırmada, Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanında 2014–2024 yılları arasında çocuklarla çalışılan ve “çocuk gelişimi” anahtar kelimesinin kullanıldığı lisansüstü tezlerin etik açıdan incelenmesi amaçlanmıştır. Çocukların katılımcı olduğu lisansüstü tezler, içerik analizi ve doküman incelemesi yöntemleriyle değerlendirilmiştir. İncelenen 829 lisansüstü tezden 393’ü çocuklarla yapılmış olduğu ve yalnızca %2,29’unda “yüksek yarar–sıfır zarar” ilkesine vurgu yapıldığı belirlenmiştir. Çocuklarla çalışılan tezlerin %59,54’ünde aile onamı, %15,78’inde çocuk onamı alındığına ilişkin beyan bulunmaktadır. Etik kurul izni alındığına ilişkin beyan bulunan tezlerin oranı %72,76, etik uygunluk bildirimi oranı ise %68,19 olarak belirlenmiştir. Ayrıca tezlerin %90,08’inde gizlilik ve mahremiyet ilkesine yer verilmiştir. Gizlilik ve mahremiyet ilkesine uyulmayan tezlerde çocukların resimlerinin ya da kişisel bilgilerinin yer aldığı tespit edilmiştir. Bu bulgular, temel etik ilkelerin çocuk katılımcılarla yürütülen araştırmalarda yeterince gözetilmediğini ortaya koymaktadır. Ancak çocukların araştırmalarda savunmasız bir grup olması, etik süreçlerin titizlikle planlanmasını gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda çocuklarla yapılacak araştırmalarda etik kurul üyelerinin ve alan uzmanlarının rehberliğinde risklerin öngörülmesi ve çözüm yollarının belirlenmesi önerilmektedir. Araştırmacıların tezlerinde etik süreçlere dair detaylı bilgi sunmaları, şeffaflığı ve hesap verebilirliği artıracaktır.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk gelişimi
• Araştırma etiği
• Çocuk katılımı
• Çocuk araştırmaları
• Etik ilkeler

Ethical Examination of Research Conducted with Children: A Content Analysis

Öz

This study aims to conduct an ethical analysis of postgraduate theses from the Higher Education Council National Thesis Center database (2014–2024) involving child participants and using the keyword “child development.” The theses were evaluated using content analysis and document review methods. It was determined that 393 of the 829 theses examined were conducted with children and only 2.29% of the theses emphasized the “high benefit–zero harm” principle. Parental consent was declared in 59.54% of the studies, while child assent was declared in merely 15.78%. The rate for theses stating ethics committee approval was 72.76%, with ethical compliance notifications at 68.19%. Although 90.08% of the theses addressed the principle of confidentiality and privacy, some violated it by including children's photographs or personal information. These findings reveal that fundamental ethical principles are inadequately observed in research with child participants. However, as children constitute a vulnerable group, the meticulous planning of ethical processes is imperative. In this context, in the research with children, it is recommended to anticipate risks and formulate solutions under the guidance of ethics committee members and field experts. Detailed reporting of ethical processes by researchers in theses will enhance transparency and accountability.

Anahtar Kelimeler

• Child development
• Research ethics
• Child participation
• Child-focused research
• Ethical principles

Kaynakça

1. Abebe, T. & Bessell, S. (2014). Advancing ethical research with children: Critical reflections on ethical guidelines. Children’s Geographies, 12(1), 126–133. https://doi.org/10.1080/14733285.2013.856077
2. Alderson, P. & Morrow, V. (2011). The ethics of research with children and young people: A practical handbook. Sage. https://doi.org/10.4135/9781446268377
3. Arslankoç, S. (2021). Çocuk ve gençlik temalı sosyal hizmet akademik yayınlarının etik değerlendirilmesi: Meta analiz. (Yüksek Lisans Tezi). http://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
4. Bertram, T., Pascal, C., Lyndon, H., Formosinho, J., Gaywood, D., Gray, C., …, & Whalley, M. (2024). Eecera ethical code for early childhood researchers. European Early Childhood Education Research Journal, 33(1), 4–18. https://doi.org/10.1080/1350293X.2024.2445361
5. BMÇHS. (1989). Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi. https://www.unicef.org sayfasından erişilmiştir.
6. BMÇHK. (2009). BM Çocuk Hakları Komitesi 12 no'lu genel yorum: Çocuğun katılım hakkı. Cenevre: Elli Birinci Oturum. https://insanhaklariizleme.org sayfasından erişilmiştir.
7. Bushin, N. (2007). Interviewing with children in their homes: Putting ethical principles into practice and developing flexible techniques. Children’s Geographies, 5(3), 235–251. https://doi.org/10.1080/14733280701445796
8. Cayouette, F., O'Hearn, K., Gertsman, S., & Menon, K. (2022). Operationalization of assent for research participation in pre-adolescent children: A scoping review. BMC Medical Ethics, 23(1), 106. https://doi.org/10.1186/s12910-022-00844-2

9. Christensen, P. & Prout, A. (2002). Working with ethical symmetry in social research with children. Childhood, 9(4), 477-497. https://doi.org/10.1177/0907568202009004007
10. Correia, N., Camilo, C., Aguiar, C., & Amaro, F. (2019). Children's right to participate in early childhood education settings: A systematic review. Children and Youth Services Review, 100, 76-88. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2019.02.031
11. Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Siyasal.
12. Çakmak, Z. (2018). Çocukların katılımıyla yürütülen araştırmalarda etik. Türk Psikoloji Yazıları, 21(41), 30-37. https://psikolog.org.tr/ sayfasından erişilmiştir.
13. Dockett, S. & Perry, B. (2011). Researching with young children: Seeking assent. Child Indicators Research, 4(2), 231–247. https://doi.org/10.1007/s12187-010-9084-0
14. Dünya Tabipleri Birliği. (1964). Declaration of helsinki. https://wma.net sayfasından erişilmiştir.
15. Dünya Tabipleri Birliği. (2024). Helsinki bildirgesi. https://wma.net sayfasından erişilmiştir.
16. Ebrahim, H. B. (2008). Situated ethics: Possibilities for young children as research participants in the South African context. Early Child Development and Care, 180(3), 289–298. https://doi.org/10.1080/03004430701822958
17. Gemici, H. B., Göksoy, Ö. E., Doğan, A., Doğan, M., & Arıca, V. (2014). Çocuklarda aydınlatılmış onamda güncel yaklaşımlar. Journal of Clinical and Experimental Investigations, 5(3), 496-503. https://doi.org/10.5799/ahinjs.01.2014.03.0447
18. Graham, A., Powell, M., Taylor, N., Anderson, D., & Fitzgerald, R. (2013). Ethical research involving children. UNICEF Office of Research - Innocenti.
19. Greene, S. & Hill, M. (2005). Researching children’s experience: Methods and methodological issues. S. Greene & D. Hogan (Ed.), Researching children’s experience approaches and methods içinde (s. 1-21). Sage.
20. Grover, S. (2004). Why won’t they listen to us? On giving power and voice to children participating in social research. Childhood, 11(1), 81-93. https://doi.org/10.1177/0907568204040186
21. Harcourt, D. & Conroy, H. (2005). Informed assent: ethics and processes when researching with young children. Early Child Development and Care, 175(6), 567–577. https://doi.org/10.1080/03004430500131353
22. Hart, R. A. (1997). Çocukların katılımı kuram ve uygulamada toplum gelişimi ve çevre korumasında genç yurttaşları içermek (T. Ş. Kılınç, Çev.). Nobel.
23. Hill, M. (2005). Ethical considerations in researching children’s experiences. S. Greene & D. Hogan (Ed.), Researching children’s experience approaches and methods içinde (s. 61-86). Sage.
24. Kellett, M. (2005). Children as active researchers: A new research paradigm for the 21st century? NCRM Methods Review Papers, NCRM/003. ESRC National Centre for Research Methods, The Open University. https://oro.open.ac.uk/ sayfasından erişilmiştir.
25. Kennan, D. & Dolan, P. (2017). Justifying children and young people’s involvement in social research: Assessing harm and benefit. Irish Journal of Sociology, 25(3), 297–314. https://doi.org/10.1177/0791603517711860
26. Koçak, D. & Çalık, T. (2024). Çocuk katılımlı araştırma olgusuna yönelik kavramsal bir çözümleme. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 22(3), 2409-2434. https://doi.org/10.37217/tebd.1545222
27. Korkiamäki, R. & Kaukko, M. (2022). Faceless, voiceless child – ethics of visual anonymity in research with children and young people. Childhood, 30(1), 55-70. https://doi.org/10.1177/09075682221126586
28. Kunt-Bayramoğlu, M. (2024). Araştırma süreçlerinde değişen çocukluğa bakış. N. Avcı & A. Akar-Gençer (Ed.), Çocuklarla katılımcı araştırma içinde (s. 33-54). Nobel Akademi.
29. Maçkalı, Z. (2014). Ruhsal bozukluklarda bilgilendirilmiş onam ve onam verme kapasitesi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 6(3), 227-242. https://doi.org/10.5455/cap.20131103093205
30. Mayne, F. & Howitt, C. (2014). Reporting of ethics in early childhood journals: A meta-analysis of 10 journals from 2009 to 2012. Australasian Journal of Early Childhood, 39(2), 71–79. https://doi.org/10.1177/183693911403900210
31. Neuman, W. L. (2014). Toplumsal araştırma yöntemleri nitel ve nicel yaklaşımlar (S. Özge, Çev.). Yayın.
32. Pekince, P. (2024). Türkiye’de gerçekleştirilen katılımcı çocuk araştırmaları ve deneyimler. N. Avcı & A. Akar-Gençer (Ed.), Çocuklarla katılımcı araştırma içinde (s. 215-241). Nobel.
33. Ruiz-Canela, M., Burgo, C. L. D., Carlos, S., Calatrava, M., Beltramo, C., Osorio, A., & de Irala, J. (2013). Observational research with adolescents: A framework for the management of the parental permission. BMC Medical Ethics, 14(1), 1–9. https://doi.org/10.1186/1472-6939-14-2
34. Sağlık Bakanlığı. (2019). Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamalarının Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik (Sayı: 30709). T.C. Resmî Gazete, 9 Mart 2019.
35. Sargeant, J. & Harcourt, D. (2012). Çocuklarla yapılan araştırmalarda etik (S. Rakap, Çev.). Nobel.
36. Scott, J. (2008). Children as respondents the challenge for quantitative methods. P. Christensen. & A. James (Ed.), Research with children perspectives and practices içinde (s. 87-108). Routledge.
37. Skånfors, L. (2009). Ethics in child research: Children's agency and researchers' 'ethical radar'. Childhoods Today, 3(1), 1-22. https://www.diva-portal.org/ sayfasından erişilmiştir.
38. Smith, A. B. (2011). Respecting children’s rights and agency: theoretical insights into ethical research procedures. D. Harcourt, T. Waller, & B. Perry (Ed.), Researching young children’s perspectives içinde (s. 11-26). Routledge.
39. Somer-Ölmez, B. (2024). Çocuklarla araştırma etiği. N. Avcı & A. Akar-Gençer (Ed.), Çocuklarla katılımcı araştırma içinde (s. 177-214). Nobel.
40. Tazegün, A. & Çelebioğlu, A. (2016). Çocuk hemşirelerinin etik duyarlılık düzeyleri ve etkileyen faktörler. İzmir Dr. Behçet Uz Çocuk Hastanesi Dergisi, 6(2), 97-102. http://doi.org/10.5222/buchd.2016.097
41. Trials of War. (1951). Trials of War Criminals Before the Nuernberg Military Tribunals Under Control Council Law No.10. United States Government Printing Office. https://www.loc.gov/ sayfasından erişilmiştir.
42. Ward, S. N., Mead Jasperse, S. C., Nguyen, V., Attia, S., Virues-Ortega, J., & Kelly, M. P. (2025). A systematic review of reported assent methodology in early childhood research. Early Education and Development, 36(8), 1996–2015. https://doi.org/10.1080/10409289.2025.2521896
43. Woodhead, M. & Faulkner, D. (2008). Subjects, objects or participants? Dilemmas of psychological research with children. P. Christensen & A. James (Ed.), Research with children perspectives and practices içinde (s. 10-40). Routledge.
44. Veale, A. (2005). Creative methodologies in participatory research with children. S. Greene & D. Hogan (Ed.), Researching children’s experience approaches and methods içinde (s. 253-272). Sage.
45. YÖK. (2016). Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi. https://www.yok.gov.tr/Sayfalar/Kurumsal/mevzuat/bilimsel-arastirma-ve-etik-yonetmeligi.aspx sayfasından erişilmiştir.