Felsefenin Eğitimde Kuramsal Temel Rolü

Öz

Eğitim, bireyin düşünsel, ahlaki, toplumsal ve kültürel gelişimini destekleyen çok boyutlu bir süreçtir ve bu sürecin niteliği, dayandığı felsefi temellerle doğrudan ilişkilidir. Felsefe; eğitimin amaçlarını, bilgi anlayışını, değer yönelimlerini, öğretmen rolünü ve öğrenci konumunu anlamlandıran kuramsal bir zemin sunar. Bu çalışma, felsefenin eğitimdeki kuramsal temel rolünü klasik felsefi yaklaşımlar, çağdaş eğitim düşüncesi ve Türkiye’deki güncel eğitim politikaları bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel doküman analizi deseninde yürütülmüş; veriler tematik çözümleme yoluyla analiz edilmiştir. Çalışmada idealizm, realizm, pragmatizm ve varoluşçuluk; eğitimde amaç, bilgi anlayışı, öğrenci/özne konumu, öğretmen rolü ve değer boyutu açısından değerlendirilmiştir. Ayrıca Dewey’in deneyim temelli eğitim anlayışı, Freire’nin eleştirel pedagojisi ve Biesta’nın değer temelli eğitim yaklaşımı çağdaş eğitim tartışmaları bağlamında ele alınmıştır. Türkiye bağlamında ise Millî Eğitim Bakanlığı 2023 Yılı İdare Faaliyet Raporu ile Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni incelenmiştir. Bulgular, eğitim felsefesinin yalnızca tarihsel veya kuramsal bir arka plan olmadığını; eğitim politikalarının amacı, öğretim programlarının yönü, öğretmen rolleri, öğrenci tasavvuru ve değer eğitimi üzerinde belirleyici bir çerçeve sunduğunu göstermektedir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin “yetkin ve erdemli insan”, bütüncül eğitim, beceri, değer ve öğretmen yansıtması vurgularıyla felsefi açıdan değer temelli ve beceri odaklı bir yönelim sunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak felsefe, eğitimin amaç, değer, bilgi ve insan tasavvurunu belirleyen temel düşünsel zemin olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim felsefesi
• Felsefi yaklaşımlar
• Eleştirel pedagoji
• Nitel doküman analizi
• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli

The Theoretical Foundational Role of Philosophy in Education

Öz

Education is a multidimensional process that supports individuals’ intellectual, moral, social, and cultural development, and its quality is directly related to the philosophical foundations on which it is based. Philosophy provides a theoretical ground for interpreting educational aims, conceptions of knowledge, value orientations, teacher roles, and learner identities. This study aims to examine the theoretical foundational role of philosophy in education within the context of classical philosophical approaches, contemporary educational thought, and current educational policies in Türkiye. The study was designed as a qualitative document analysis, and the data were analyzed through thematic analysis. Idealism, realism, pragmatism, and existentialism were evaluated in terms of educational aims, conceptions of knowledge, the learner as subject, the role of the teacher, and values. In addition, Dewey’s experiential education, Freire’s critical pedagogy, and Biesta’s value-based approach to education were discussed in relation to contemporary educational debates. In the Turkish context, the 2023 Administrative Activity Report of the Ministry of National Education and the Common Text of the Century of Türkiye Education Model Curricula were analyzed. The findings indicate that educational philosophy is not merely a historical or theoretical background; rather, it provides a decisive framework for educational policy aims, curriculum orientation, teacher roles, learner identity, and values education. The Century of Türkiye Education Model is found to present a philosophically value-based and skill-oriented orientation through its emphasis on the “competent and virtuous person,” holistic education, skills, values, and teacher reflection. In conclusion, philosophy should be considered the foundational intellectual ground that shapes the aims, values, knowledge conception, and human ideal of education.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of education
• Philosophical approaches
• Critical pedagogy
• Qualitative document analysis
• The Century of Türkiye Education Model

Kaynakça

1. Biesta, G. J. J. (2010). Why “what works” still won’t work: From evidence-based education to value-based education. Studies in Philosophy and Education, 29(5), 491–503.
2. Biesta, G. J. J. (2015). The beautiful risk of education. Routledge.
3. Carr, D. (2003). Making sense of education: An introduction to the philosophy and theory of education and teaching. Routledge.
4. Cevizci, A. (2016). Eğitim felsefesi. Say.
5. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3. b.). Sage.
6. Dewey, J. (1938). Experience and education. Kappa Delta Pi.
7. Fakioğlu-Bağcı, H. (2023). Türk eğitim felsefesi literatürü üzerine bibliyografik bir inceleme. Alanyazın, 4(2), 105–158. https://doi.org/10.59320/alanyazin.1345069
8. Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed (M. B. Ramos, Çev.). Herder and Herder.

9. Gutek, G. L. (2014). Eğitime felsefi ve ideolojik yaklaşımlar (N. Kale, Çev.). Ütopya Yayınevi.
10. Koca, B. U. (2022). Pragmatizmin ahlaki temelleri ve ahlak eğitimi açısından değerlendirilmesi. Amasya İlahiyat Dergisi, 19, 244–279. https://doi.org/10.18498/amailad.1184544
11. MEB. (2023). 2023 Yılı İdare Faaliyet Raporu. Millî Eğitim Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı. https://sgb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_10/30104246_1211.pdf sayfasından erişilmiştir.
12. MEB. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. Millî Eğitim Bakanlığı. https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin sayfasından erişilmiştir.
13. Noddings, N. (2018). Philosophy of education (4. b.). Westview.
14. Sönmez, V. (2020). Eğitim felsefesi (13. b.). Anı.
15. Yeşilyurt, E. (2013). Eğitim felsefesinin temel sorunları ve eğitim akımları. Turkish Studies, 8(8), 2257–2272.
16. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. b.). Seçkin.