EVALUATION OF TURKISH ETYMOLOGICAL ANALYSES IN A GALAT DICTIONARY

Öz

Words that form the basis of a language’s vocabulary are due to frequent usage and changes in meaning, words are used in different meanings than their basic meaning and sometimes incorrectly. Galat dictionaries written in historical Turkish aim to determine the correct forms, meanings and origins of words by examining such incorrect usages. The work Tahsisü'l- Galatât ve'l-Muḥarrefât fil'l-Esma'i ve'l-Lugât written by Mustafa İzzet in 1884 was Words that constitute a language’s core vocabulary undergo semantic change through frequent use and are sometimes used in meanings different from their original sense. Galat dictionaries in historical Turkish were produced to identify such incorrect usages and to determine the correct forms, meanings, and origins of words. Tahsisü’l-Galatât ve’l-Muḥarrefât fi’l-Esma’i ve’l-Lugât, written by Mustafa İzzet in 1884, focuses on Turkish words and loanwords believed to be misused. This study examines etymological analyses in the dictionary under eleven categories and evaluates their accuracy by comparing them with scientific data and modern etymological dictionaries. Beyond assessing these analyses, the study also aims to demonstrate that insufficient linguistic awareness among Turkish speakers and a tendency to associate Turkish words with foreign languages rather than their native context may lead to erroneous etymological interpretations. In this respect, the study contributes to the field by encouraging reflection on the scope and function of galat dictionaries.

Anahtar Kelimeler

• Vocabulary
• loanword
• galat dictionaries
• etymological analyses

BİR GALAT SÖZLÜĞÜNDEKİ TÜRKÇE ETİMOLOJİK ÇÖZÜMLEMELERİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Söz varlığının temelini oluşturan sözcükler, sık kullanıma ve anlam değişikliklerine bağlı olarak temel anlamının dışında farklı anlamlarda ve kimi zaman yanlış şekilde kullanılmaktadır. Tarihî Türkiye Türkçesinde yazılan galat sözlükleri, bu yanlış kullanımları inceleyerek sözcüklerin doğru biçimlerini, anlamlarını ve kökenlerini belirlemeyi hedeflemektedir. Mustafa İzzet tarafından 1884’te yazılan Tahsisü’l- Galatât ve’l-Muḥarrefât fil’l-Esma’i ve’l-Lugât, yanlış kullanıldığı düşünülen Türkçe ve alıntı sözcükler hakkında yazılmıştır. Bu çalışmada sözlükte yer alan Türkçe etimolojik çözümlemeler on bir başlık altında incelenerek bunların doğru olup olmadıkları, bilimsel veriler ve çağdaş etimoloji sözlüklerindeki çözümlemeler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı sadece eserde ele alınan etimolojik çözümlemeleri değerlendirmek değildir. Türkçeyi konuşanların bu dile karşı yeterli hassasiyeti göstermemelerinin ve Türkçe sözcükleri kendi bağlamında ele almak yerine yabancı dillere bağlama eğiliminde olmalarının yanlış etimolojik yorumlara yol açabileceğini göstermek de bu çalışmanın amaçları arasındadır. Bunu göz önünde bulundurarak çalışmanın okuyuculara galat sözlüklerinin kapsamı ve işlevi üzerine düşünme imkânı sunmasıyla alana anlamlı bir katkı sağlaması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Söz varlığı
• ödünçleme
• galat sözlükleri
• etimolojik çözümleme

Kaynakça

1. Aydın, E. (2018). Orhon yazıtları (Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor). Bilge Kültür Sanat.
2. Buniyatov, Z. M. (1991). “Azerbaycan”. TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 4, 317-322.
3. Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
4. Duru, B. B. (2020). 19. Yüzyıl İstanbulu’nda İkinci El Eşya Ticaretinin Mekânı Olarak Bitpazarı. (Tez No: 632016) Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi-İstanbul. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
5. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Bizim Büro.
6. Gökbilgin, M. T. (1992). “Beşiktaş”. TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 6, 251-262.
7. Gökdağ, B. A. & Doğan, T. (2018). “Halaç Türkçesi”, Türk Dilinin uzak lehçeleri -Çuvaş Türkçesi, Saha/Yakut Türkçesi, Halaç Türkçesi- (Editör: Ahmet Buran), 191-272. Akçağ.
8. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü I-II. Türk Dil Kurumu.

9. Güneş, K. (2015). Arapça-Türkçe sözlük. Mektep.
10. Kafesoğlu, İ. (1983). Türk-Bulgar’ların tarih ve kültürüne kısa bir bakış. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 1-92. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/12798. Kültüral, Z. (2008). Galatât sözlükleri. Simurg.
11. Mangır, M. (2021). Türkiye Türkçesi ağız çalışmalarındaki ‘ünsüz türemesi’ tespitleri üzerine. Kesit Akademi Dergisi, 281-312. Doi: 10.29228/kesit.51628.
12. Mustafa İzzet. (1884). Tahsisü’l- galatât ve’l-muḥarrefât fil’l-esma’i ve’l-lugât. Kostantiniyye: Matba’a-yı Ebuzziyâ.
13. Özyaşamış Şakar, S. (2024). “Dangalak” sözcüğü üzerine. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 394-405. https://doi.org/10.20322/littera.1485470.
14. Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen wörterbuchs der Türksprachen. Suomalais-Ugrilainen Seura.
15. Sevortyan, E. V. (1974). Etimologiçeskiy slovar’ Tyurkskiy yazıkov I. İzdatel’stvo Nauka.
16. Sümer, F. (1991). “Atsız b. Muhammed”. TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 4, 91-92.
17. Yüce, N. (1992). “Bulgar”. TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 6, 390-391.