KUTADGU BİLİG’DE PASİF AGRESİF BİLGELİK: AYTOLDI’NIN SÖZ ARASINA SIKIŞTIRDIĞI ÖRTÜK ELEŞTİRİLERİN MİKROANALİZİ

Öz

Kutadgu Bilig’deki Ay-Toldı, stratejik iletişimi bilinçli biçimde kullanan bir söylem aktörüdür. Bu çalışma, Ay-Toldı’nın söylemlerinde görülen pasif-agresif iletişim örüntülerinin dolaylılık ve nezaket stratejileri çerçevesinde nasıl işlediğini ele alır. Temel sorunsal, hiyerarşik bir düzende açık eleştirinin sınırlı olduğu koşullarda, ast konumdaki bir figürün üst konumdaki muhatabına yönelttiği dolaylı söylemlerin işlevinin ne olduğudur. Ay-Toldı ile hükümdar Kün-Togdı arasındaki söyleşiler, örtük anlam, dolaylı söz eylemi, yüz stratejileri, ironi ve göstergebilimsel unsurlar açısından mikro düzeyde incelenmiştir. Grice, Searle ile Brown ve Levinson’un kuramsal yaklaşımları çalışmanın zeminini oluşturur. Bulgular, Ay-Toldı’nın dolaylı söylemi iktidarı sınayan ve yönlendiren işlevsel bir strateji olarak kullandığını; top metaforu, göz yummalar ve yüz çevirme gibi sözsüz jestlerin bu yapıyı desteklediğini göstermektedir. Bu bağlamda pasif-agresif bilgelik söylemi, danışman-hükümdar ilişkilerinin etik, politik ve iletişimsel boyutlarının tarihsel pragmatik açıdan yeniden değerlendirilmesine imkân tanır.

Anahtar Kelimeler

• Kutadgu Bilig
• söylem analizleri
• dolaylılık ve yüz kuramı
• pasif-agresif bilgelik söylemi
• Ay-Toldı’nın iktidar dili

PASSIVE-AGGRESSIVE WISDOM IN THE QUTADGU BILIG: A MICROANALYSIS OF THE IMPLICIT CRITIQUES EMBEDDED IN AY-TOLDI’S SPEECH

Öz

In Qutadgu Bilig, Ay-Toldi functions as a discourse actor who employs strategic communication in a deliberate manner. This study examines the passive-aggressive patterns in his speech through the lenses of indirectness and politeness. The central issue concerns the function of indirect discourse produced by a subordinate within a hierarchical order where open criticism remains constrained. The dialogues between Ay-Toldi and the ruler Kün-Togdi are analyzed at a micro level with regard to implicature, indirect speech acts, face strategies, irony, and semiotic elements. The theoretical framework draws on Grice, Searle, and Brown and Levinson. The findings show that Ay-Toldi uses indirect discourse as a functional strategy that tests and guides power, supported by nonverbal cues such as the ball metaphor, deliberate overlooking, and turning away. In this respect, the passive-aggressive discourse of wisdom allows a historical pragmatic reassessment of advisor-ruler relations in ethical, political, and communicative terms.

Anahtar Kelimeler

• Qutadgu Bilig
• discourse analysis
• indirectness and face theory
• passive-aggressive wisdom discourse
• Ay-Toldi’s language of authority

Kaynakça

1. Abdulla, K. (2012). Mitten yazıya veya gizli Dede Korkut. (Akt. Ali Duymaz). Ötüken.
2. Akün, Ö. F. (1994). Divan edebiyatı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9, 389-427.
3. Alan, S. (2023). Kutadgu Bilig’de acelecilik ve sabır kavramları. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(3), 2739-2756. https://doi.org/10.34083/akaded.1384471
4. Arat, R. R. (1959). Kutadgu Bilig II (Tercüme). Türk Tarih Kurumu.
5. Arat, R. R. (1992). Atebetü’l Hakayık. Türk Tarih Kurumu.
6. Atalay, M. Ö. (2022). Pasif-agresif liderlik. L. Sürücü (Eds.), Liderliğin karanlık yüzü (s. 59-80). Orion Akademi.
7. Barutçu-Özönder, S. (2018). Kutadgu Bilig II Kutadgu Bilig’in metin türü ve tarihsel diyalektoloji için değeri. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 3(2), 179-253. https://doi.org/10.32321/cutad.490986
8. Bilge, R. (1980). Şeyh Sâdî-i Şîrazî, Bostan ve Gülistan. Zafer Matbaası.

9. Bingöl, U. (2019). Bir kavram ve bir edebî tür: İroni ve roman. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 4(8), 125-134. https://doi.org/10.32579/mecmua.601399
10. Brown, P. ve Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge University Press.
11. Demircan, Ö. (1996, 7-9 Ağustos). Türkçede nedenli göstergeler: Yansımalarda anlamlama [Sözlü bildiri]. VIII. Uluslararası Türk Dilbilimi Konferans Bildirileri, Ankara.
12. Doygun, M. (2015). Tarihi şahitlikle Kutadgu Bilig’de vezir vasıfları üzerine bir değerlendirme. Current Research in Social Sciences, 1(2), 35-43. https://dergipark.org.tr/en/pub/curesosc/article/59566
13. Dönmez, S. (2013). Kutadgu Bilig’te metaforik dil ve kut felsefesi. Felsefe Dünyası, (58), 66-84. https://dergipark.org.tr/tr/pub/felsefedunyasi/article/853194
14. Elmas, P. (2012). Bir benlik yüceltme stratejisi olarak mazeret bulma eğilimi. (Tez No. 322338) [Yüksek lisans tezi, Mersin Üniversitesi-Mersin]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
15. Elyıldırım, S. (2007). Speech act theory: Austin and Searle / söz eylem kuramı: Austin ve Searle. The Free Library (March, 22). (Erişim tarihi: 20.06.2024). https://www.thefreelibrary.com/Speech%20act%20theory:%20Austin%20and%20Searle/Soz%20eylem%20kurami:%20Austin%20ve...-a0178451937
16. Enez-Bayar, M. (2025). Grice’in iş birliği ilkesi ışığında edebi bir sorgu: “Katharina Blum’un Çiğnenen Onuru”. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi (UDEKAD), 8(1), 105-119. https://doi.org/10.37999/udekad.1612305
17. Gökyay, O. Ş. (1966). Keykâvus, Kabusname. (Çev. Mercimek Ahmed). Milli Eğitim.
18. Grice, H. P. (1975). Logic and conversation. J. L. Morgan & P. Cole (Eds.), Syntax and semantics 3: Speech acts (pp. 41-58). Academic Press.
19. Güneş, A. (2023). Göstergebilimsel yöntemle film afişi çözümlemesi: Çanakkale Yolun Sonu örneği. Aksaray İletişim Dergisi, 5(1), 22-34. https://doi.org/10.47771/aid.1206742
20. Hirik, S. (2023). Türkçede nezaket ve yüz tehdit eden eylemler. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(1), 600-627. https://doi.org/10.34083/akaded.1252118
21. İzci, F. ve Yıldız, M. Ş. (2022). Yönetimde liyakat ilkesinin siyasetnameler çerçevesinden analizi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (30), 226-260. https://dergipark.org.tr/tr/pub/diclesosbed/article/1008290
22. Kansu-Yetkiner, N. (2016). İncelik kuramı ve yüz olgusu bağlamında çeviri çalışmalarında işlevsel-edimbilimsel eleştiri yöntemi uygulaması. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 19, 31-50. http://dad.boun.edu.tr/tr/pub/article/258323
23. Kaya, Ü. Ö. (2021). İletişim tarzları. N. Kurtdede Fidan (Eds.), İletişim becerileri (s. 49-88). Eğiten Kitap.
24. Keser, B. M. (2018). Nezaket, nezaket teorileri ve Türkçede kullanılan nezaket kavramları. Türük Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(15), 127-138. https://dergipark.org.tr/en/pub/turuk/article/516207
25. Kılıç, V. (2012). Söz-eylem kuramı. Dilbilim, (9), 249-258. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iudilbilim/article/12393
26. Noyan, B. (1998). Aşık Paşa-yı Velî, Garibnâme. (Haz. Şakir Keçeli). Ardıç.
27. Parlak, H. (2010). Art gönderim unsurlarından gönderge yinelemesinin Kutadgu Bilig’deki kahramanlar açısından değerlendirilmesi. Dil Araştırmaları, 7(7), 87-106. https://dergipark.org.tr/en/pub/dilarastirmalari/article/64696
28. Peng, Y. Y. (2020). A pragmatic study of junior high school teachers’ speech act of criticism from the perspective of politeness principle. English Language Teaching, Canadian Center of Science and Education, 13(4), 1-11. https://doi.org/10.5539/elt.v13n4p11
29. Prasad, M. (2024). Introduction to the GRADE tool for rating certainty in evidence and recommendations. Clinical Epidemiology and Global Health, 25, 101484, 1-5. https://doi.org/10.1016/j.cegh.2023.101484
30. Sapitri, P. A., Chasanah, A., Putri, A. A., ve Paulima, J. (2020). Exploring Brown and Levinson’s politeness strategies: an explanation on the nature of the politeness phenomenon. REiLA: Journal of Research and Innovation in Language, 1(3), 111-117. https://doi.org/10.31849/reila.v1i3.3801
31. Sifianou, M. ve Tzanne, A. (2021). Yüz, yüz çalışması ve yüz tehdit eden eylemler. M. Haugh, D. Z. Kádár & M. Terkourafi (Eds.), The Cambridge handbook of sociopragmatics (pp. 249-271). Cambridge University.
32. Smyrnaios, I. (2018). The ideal emperor and foreign ruler in the Strategikon by Kekaumenos. (Erişim tarihi: 20.06.2025). https://smyrnaios.eu/archaeology/the-ideal-emperor-and-foreign-ruler-in-the-strategikon-by-kekaumenos#:~:text=Rewarding%20and%20promoting%20those%20who,them%20in%20the%20first%20place
33. Tokyürek, H. (2020). Kutadgu Bilig’de semboller üzerinden Budist etki. Karadeniz Araştırmaları, 17(65), 203-216. https://dergipark.org.tr/tr/pub/karadearas/article/1074279
34. URL-1. Pragmatics. Penn Linguistics Department. (Erişim tarihi: 20.06.2025). https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2001/ling001/pragmatics.html
35. Yıldızlı, M. E. (2023). Kutadgu Bilig kahramanları üzerine yeniden düşünmek. Karadeniz Araştırmaları, 20(77), 199-214. https://doi.org/10.56694/karadearas.1267675
36. Yurt, C. (2019). Postmodernite ve ironi: Nietzsche ve Rorty örneği. (Tez No. 578893). [Yüksek lisans tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi-Sivas]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.