SOSYAL BİLGİLER EĞİTİMİNDE DEĞER KONUSUNA YÖNELİK HAZIRLANAN LİSANSÜSTÜ TEZLERİN BETİMSEL İNCELEMESİ

Öz

Çalışmada, Türkiye’de sosyal bilgiler eğitimi alanında değer konusu hakkında yapılan lisansüstü tezlerin çeşitli özelliklerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Çalışma, doküman incelemesi kullanılarak tasarlanmıştır. Çalışmanın veri kaynağını, 2007-2024 yılları arasında Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nin elektronik veri tabanından ulaşılan konu ile ilgili 230 lisansüstü eğitim tezleri oluşturmaktadır. Elde edilen veriler yıl, tez türü, hazırlandığı üniversite, araştırmacı cinsiyeti, araştırılan konu, araştırma yöntemi, örneklem / çalışma grubu temaları kapsamında betimsel analiz ile incelenmiştir. Araştırmanın sonucunda tezlerin en fazla yüksek lisans tezi türünde ve en fazla 2019 yılında yayımlandığı; üniversite bağlamında sırasıyla Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi, Marmara Üniversitesi ve Kastamonu Üniversitesinin olduğu; kadın araştırmacıların erkek araştırmacılardan sayıca fazla olduğu; ilgili konu hakkında yüksek lisans tezlerinde en fazla değer / değer eğitimine ilişkin görüşler, doktora tezlerinde ise değer eğitimine ilişkin uygulamalara yönelik olduğu; araştırma yöntemi olarak en fazla nitel yöntem tercih edildiği; yüksek lisans tezlerinde en fazla sosyal bilgiler öğretmenleri ve doktora tezlerinde ise ortaokul öğrencileri ile çalışıldığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal bilgiler eğitimi
• doküman incelemesi
• lisansüstü tezi
• değer eğitimi

A DESCRIPTIVE EXAMINATION OF GRADUATE THESES PREPARED ON THE TOPIC OF VALUES IN SOCIAL STUDIES EDUCATION

Öz

This study aims to examine the characteristics of postgraduate theses conducted on the topic of values within the field of social studies education in Türkiye. The research was designed as a document analysis study. The data source consists of 230 postgraduate theses accessed from the database of the Council of Higher Education National Thesis Center and published between 2007-2024. The data were analyzed using descriptive analysis based on the following themes: year of publication, thesis type, university, researcher gender, research topic, research method, and sample or study group. The findings indicate that the majority of the theses were master’s theses and that the highest number of publications occurred in 2019. In terms of institutional distribution, Niğde Ömer Halisdemir University, Marmara University and Kastamonu University ranked highest. The results also show that the number of female researchers exceeds that of male researchers. Regarding research focus, master’s theses predominantly addressed opinions on values and values education, whereas doctoral theses mainly focused on practices related to values education. Qualitative research designs were the most frequently employed methodological approach. Finally, social studies teachers were the most common study group in master’s theses, while middle school students were most frequently included in doctoral theses.

Anahtar Kelimeler

• Social studies education
• document analysis
• postgraduate thesis
• value education

Kaynakça

1. Aran, Ö. C. & Demirel, Ö. (2013). Dördüncü ve beşinci sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde değerler eğitimi uygulamalarına ilişkin görüşleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 12(46), 151-168. https://izlik.org/JA33LK57UA
2. Arslan, A. & Sungur, Ş. (2024). Türkiye’de sosyal bilgiler ve hayat bilgisi derslerinde değerler eğitimi konusunda yapılan lisansüstü tezlerin doküman incelemesi. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal (Smart Journal), 10(1), 137-145. https://doi.org/10.5281/zenodo.10620631
3. Arslan, A. & Yılmaz Nas, F. (2024). Değerler nasıl edinilir? How are values acquired or acquired? Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 10(48), 169-180. https://doi.org/10.5281/zenodo.14582358
4. Atmaca, T. & Dağ, S. (2023). Okul marşları ve sloganlarında yer alan değerlerin okul kültürü oluşturma ve kimlik inşası bağlamında incelenmesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 13(2), 1259-1284. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1282909
5. Aydemir, A. (2013). Türkiye’de tarih öğretimi hakkında yayımlanmış makaleler: Bir bibliyografya denemesi (İlâve). International Journal of Social Science, 5(6), 113-135. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS1729
6. Aydın, M. (2011). Değerler, işlevleri ve ahlak. Eğitime Bakış Dergisi, 7(19), 39-45. https://doi.org/10.18069/fusbed.10221
7. Balcı, A. & Yelken, T. (2013). İlköğretim sosyal bilgiler programında yer alan değerler ve değer eğitimi uygulamaları konusunda öğretmen görüşleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(1), 195-213. https://izlik.org/JA22TP65SK
8. Ballı, M. N. & Deveci, H. (2023). Sosyal bilgiler dersi değer eğitimi etkinliklerinde aile katılımı: öğretmen görüşleri ve uygulamaları. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (68), 249-281. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1320680

9. Baş, K., Taşkıran, C. & Bulut, B. (2016). Views of social studies teachers on values education. International Journal of Turkish Education Sciences, 2016(6), 75-84. https://izlik.org/JA83LL43XX
10. Bayazit, M., Sabır, M., Kızılbağ, C. & Nurbiye, H. (2023). Türkiye’de değerler eğitimi ile ilgili yapılan lisansüstü çalışmaların incelenmesi. Cihanşümul Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(6), 17-29. https://izlik.org/JA57LJ75CH
11. Berkant, H. G., Efendioğlu, A. & Sürmeli, Z. (2014). Değerler eğitimine yönelik öğretmen görüşlerinin incelenmesi. Electronic Turkish Studies, 9(5), 427-440. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.6732
12. Canbulut, T., Avcı, G. & Sipahi, S. (2016). ABD ve Kanada’da sosyal bilgiler eğitimi alanındaki tezlerin değerlendirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(2), 351-370. https://izlik.org/JA89TF77SC
13. Creswell, J. W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri, beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (Çev. M. Bütün & S. B. Demir). Siyasal.
14. Çelik, M. E. & Güleç, S. (2022). Sosyal bilgiler eğitimi alanında yapılan doktora tezlerinin değerler yönünden incelenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(4), 1289-1300. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1012159
15. Çetin, N. & Balanuye, Ç. (2015). Değerler ve eğitim ilişkisi üzerine. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, (24), 191-203. https://doi.org/10.20981/kuufefd.03311
16. Değirmençay, Ş. A. & Yeşiltaş, İ. (2020). Değer eğitimi konusunda yapılmış lisansüstü tezlerin incelenmesi. Turkish Studies Education, 15(4), 2513-2530. https://doi.org/10.47423/TurkishStudies.44457
17. Dilek, A., Baysan, S. & Öztürk, A. A. (2018). Türkiye'de sosyal bilgiler eğitimi üzerine yapılan yüksek lisans tezleri: Bir içerik analizi çalışması. Turkish Journal of Social Research/Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 22(2), 581-602. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/403167/turkiyede-sosyal-bilgiler-egitimi-uzerine-yapilan-yuksek-lisans-tezleri-bir-icerik-analizi-calismasi
18. Dönmez, Ö. & Uyanık, G. (2022). Farklı ülkelerde değerler eğitimi ve değer eğitimi programlarından örnekler. Temel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 74-88. https://doi.org/10.55008/te-ad.1099697
19. Ekici, Ö. (2023). Öğretmen görüşleri doğrultusunda değer aktarımının gerçekleşmeme nedenleri. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(2), 820-840. https://doi.org/10.17679/inuefd.1299310
20. Emiroğlu, B. (2017). Değerler eğitiminin gençlerin sağlıklı sosyalleşmelerine etkisi. International Journal of Eurasian Education and Culture, 2(3), 115-126. https://izlik.org/JA82BD72AU
21. Erbaş, A. A. (2021). Sosyal bilgiler öğretim programındaki değerlerin sosyal bilgiler ders kitaplarına yansımaları. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11(1), 23-40. https://doi.org/10.48146/odusobiad.779737
22. Erden, M. (ty). Sosyal bilgiler öğretimi. Alkım.
23. Ersoy, E. (2018). Sosyolojide değerler ve değer araştırmaları. Journal of International Social Research, 11(56). 357-366. https://doi.org/10.17719/jisr.20185639009
24. Fidan, N. K. (2024). Sosyal bilgiler dersinde değerler eğitimi: nitel bir araştırma. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(3), 361-388. https://doi.org/10.9761/JASSS796
25. Güler, A., Halıcıoğlu, M. B. & Taşğın, S. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma (2. Baskı). Seçkin.
26. Gürdal, A., Bakioğlu, A. & Öztuna, A. (2005). Fen bilgisi eğitimi lisansüstü tezlerinin incelenmesi. Dokuz Eylül Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (17), 53-58. https://izlik.org/JA75AL69SD
27. Karadağ, E. (2009). Eğitim bilimleri alanında yapılmış doktora tezlerinin tematik açıdan incelemesi. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(3), 75-87. https://izlik.org/JA86ZY98HH
28. Karagöz, B. (2018). Emin Özdemir’in çocuk kitaplarına değerler eğitimi bağlamında bir bakış: bir çözümleme çalışması. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (31), 63-85. https://doi.org/10.30794/pausbed.414620
29. Karakaya, İ. & Memişoğlu, H. (2021). Sosyal bilgiler eğitimi alanında değerler eğitimi ile ilgili yapılmış olan lisansüstü tezlerin incelenmesi (2000-2020). Kesit Akademi Dergisi, 7(28), 229-243. https://izlik.org/JA89WX28DC
30. Kasapoğlu, H. (2013). Okulda değer eğitimi ve hikâyeler. Milli Eğitim Dergisi, 43(198), 97-109. https://izlik.org/JA72NM66MM
31. Kızılçelik, S. & Erjem, Y. (1994). Açıklamalı sosyoloji terimleri sözlüğü. Atilla.
32. Köksal, K., Yaylacı, Z., Yel, Ü., Erbaş, S. & Kılcan, B. (2022). Sosyal bilgiler ders kitaplarının kök değerler açısından incelenmesi. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 5(2), 74-87. https://doi.org/10.48174/buaad.52.1
33. Kurtdede Fidan, N. & Öner, Ö. (2018). Değerler eğitimine yönelik yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. International Journal of Field Education, 4(1), 1-17. https://doi.org/10.32570/ijofe.388289
34. Küçük, N. (2016). Schwartz’ın değer yönelimleri ölçeği ile Türkiye’deki öğrenciler üzerine yapılmış bazı araştırma bulgularının değerlendirilmesi. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 57, 280-296. https://izlik.org/JA53UG52CA
35. Küçüközer, A. (2016). Fen bilgisi eğitimi alanında yapılan doktora tezlerine bir bakış. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 10(1), 107- 141. https://doi.org/10.17522/nefefmed.54132 Li, T., Yang, X. & Cai, J. (2025). A systematic literature review on the impact of the COVID-19 pandemic on faculty members’ research performance. Humanities and Social Sciences Communications, 12(1), 1-12. https://doi.org/10.1057/s41599-025-05257-1
36. Merey, Z., Kuş, Z. & Karatekin, K. (2012). Türkiye ve ABD ilköğretim sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler eğitimi açısından karşılaştırılması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(2), 1613-1632.
37. Merriam, S. B. (2018). Qualitative research and case study applications in education (Çev. S. Turan). Nobel. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2. Baskı). SAGE.
38. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Sosyal Bilgiler dersi öğretim programı. Devlet Kitapları.
39. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı Türkiye yüzyılı maarif modeli. Ankara.
40. Nazirova, Z. & Borbala, S. (2024). Values, attitudes and the behaviour paradigm: A systematic literature review. Journal of Human Values, 30(2), 214-239. https://doi.org/10.1177/09716858241236902
41. Oğuz Haçat, S. & Demir, F. B. (2020). Sosyal bilgiler ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi. Journal of History School, 49, 4443-4466. https://doi.org/10.29228/joh.46733
42. Özenç, M. & Özenç, E. G. (2013). Sınıf öğretmenleri ile yapılan lisansüstü eğitim tezlerinin yöntem bölümü açısından incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(1), 133-141. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/511508
43. Öztürk, M. & Mutlu, N. (2017). Sosyal bilgiler ve tarih derslerinde beceri ve değerleri ne kadar öğretiyoruz? Sakarya University Journal of Education, 7(3), 552-563. https://doi.org/10.19126/suje.328256
44. Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. Advances in Experimental Social Psychology, 25, 1-65. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60281-6
45. Sığrı, Ü. (2021). Nitel araştırma yöntemleri (Genişletilmiş 2. Baskı). Beta.
46. Tangülü, Z. & Karakuş, A. (2021). Sosyal bilgiler alanında vatandaşlık eğitimi konuları üzerine yapılan tezlerin eğilimleri. Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 8(2), 399-417. https://doi.org/10.51725/etad.910681
47. Tarkoçin, S., Berktaş, D. & Uyanık Balat, G. (2013). Okul öncesi öğretmenlerinin sınıf içi etkinliklerde çocuklarla olan iletişimlerinde kullandıkları değerlerin incelenmesi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 3(2), 37-49. https://izlik.org/JA87YY39YY
48. Taş, H. (2022). İlkokul 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitabının evrensel değerler açısından incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (62), 455-475. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1054065
49. Tevrüz, S., Turgut, T. & Çinko, M. (2015). Integrating Turkish work and achievement goals with Schwartz’s human values. Europe's Journal of Psychology, 11(2), 259-279. https://doi.org/10.5964/ejop.v11i2.825
50. Topkaya, Y. (2016). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin değer aktarım yaklaşımları hakkındaki görüşlerine ait nitel bir çalışma. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 637-652. https://izlik.org/JA86JJ85LZ
51. Yazıcı, M. & Bekereci, Ü. (2015). Fen bilimleri eğitimi alanında 2012-2014 yılları arasında yapılan doktora tezleri üzerine istatistiksel bir araştırma. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 263-275. https://izlik.org/JA48JL29FB
52. Yazıcı, S. (2014). Değerler ve toplumsal yapıda sosyal değerlerin yeri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (Fırat University Journal of Social Science), 24(1), 209-223. https://doi.org/10.18069/fusbed.10221
53. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (Genişletilmiş 2. Baskı). Seçkin.
54. Yılmaz, S. (2013). Sosyal bilgiler dersinde kazandırılması amaçlanan değerlere ilişkin öğretmen adayı görüşleri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14, 645-680. https://doi.org/10.14520/adyusbd.611
55. Yiğen, V. & Dündar, R. (2020). Sosyal bilgiler dersinin etkili vatandaş yetiştirme rolüne yönelik öğretmen adaylarının algıları. Journal of Innovative Research in Social Studies, 3(2), 131-146. https://doi.org/10.47503/jirss.817058
56. Yükseköğretim Kurulu [YÖK]. (2025, 18 Mart). YÖK Ulusal Tez Merkezi kullanıcı sayısı 6 milyonu aştı. Yükseköğretim Kurulu. https://dokumantasyon.yok.gov.tr/tr/news-detail/3