ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNE YÖNELİK ÖZETLEME STRATEJİLERİ EĞİTİMİNİN ÖZETLEME BAŞARISINA, ÖZETLEME ÖZ YETERLİK ALGISINA VE ÖZETLEME TUTUMUNA ETKİSİ

Öz

Alan yazınında öğrencilerin özetleme kabiliyetlerinin yetersiz düzeyde olduğu vurgulanmaktadır. Bununla birlikte özetleme stratejilerinin öğretimi önem kazanmıştır ve farklı özetleme stratejileri ön plana çıkmıştır. Araştırmanın amacı, ortaokul 7. sınıf öğrencilerine özetleme stratejilerinin öğretiminin özetleme başarısına, özetleme öz yeterlik algısına ve özetleme tutumuna etkisine bakmaktır. Araştırma 106 ortaokul öğrencisiyle (7. Sınıf) yürütülmüştür. Araştırmada kontrol gruplu ön test- son test yarı deneysel desen kullanılmıştır. Uygulama öncesinde grupların denk olduğu görülmüştür. Bu sebeple parametrik testlerden bağımlı değişkenler t-testi kullanılmıştır. Veri toplama aracı olarak “Özetleme Stratejileri Puanlama Ölçeği”, “Özetleme Öz Yeterlik Algı Ölçeği”, “Özetleme Tutum Ölçeği” kullanılmıştır. Veriler SPSS’te analiz edilmiştir. Sonuçlara göre deney grubu kontrol grubuna göre özetleme başarısında anlamlı fark elde ederken özetleme öz yeterlik algısında ve özetleme tutumunda gelişme göstermesine rağmen anlamlı bir farklılık elde edememiştir. Özetleme eğitiminde strateji öğretimi göz ardı edilmemeli, özetleme öz yeterlik algısının ve özetleme tutumunun olumlu yönde gelişmesi için öğrencilerin sistematik olarak özetleme becerilerinin geliştirilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Özetleme
• özetleme stratejileri
• özetleme başarısı
• özetleme öz yeterlik algısı
• özetleme tutumu

Proje Numarası

47

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim dergisinin tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim.

THE EFFECT OF SUMMARIZING STRATEGIES TRAINING FOR SECONDARY SCHOOL STUDENTS ON SUMMARIZING ACHIEVEMENT, SUMMARIZING SELF-EFFICACY PERCEPTION AND SUMMARIZING ATTITUDE

Öz

The literature emphasizes that students’ summarizing abilities are inadequate. However, teaching summarizing strategies has gained importance, and different summarizing strategies have come to the fore. The study aimed to examine the effects of teaching summarizing strategies to 7th-grade middle school students on their summarizing success, perception of their self-efficacy for summarizing, and attitude towards summarizing. The study was conducted with 106 middle school students (7th grade). A pretest-posttest quasi-experimental design with a control group was used in the study. It was observed that the groups were equivalent before the application. Therefore, the dependent variable t-test was used as a parametric test. The “Summarizing Strategies Rating Scale”, the “Summarizing Self-Efficacy Perception Scale” and the “Summarizing Attitude Scale” were used as data collection tools. Data were analyzed using SPSS. The results showed that the experimental group achieved a significant difference compared to the control group in summarizing success, while despite improvements in their self-efficacy perception and attitude towards summarizing, no significant difference was observed. Strategy instruction should not be ignored in summarization education; students’ summarizing skills should be systematically developed in order to develop their self-efficacy perception and attitude towards summarizing positively.

Anahtar Kelimeler

• Summarization
• summarization strategies
• summarization success
• summarization self-efficacy perception
• summarization attitude

Proje Numarası

47

Etik Beyan

I hereby declare that this study is an original work; that I have acted in accordance with scientific ethical principles and rules in all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes to the data used; that I have accepted all terms and conditions of the International Journal of Turkish Literature, Culture and Education and that I have complied with ethical duties and responsibilities.

Kaynakça

1. Aktaş, E. ve Bayram, B. (2017). Ortaokul öğrencilerinin okuduğunu anlamada özetleme stratejilerini kullanma becerilerinin değerlendirilmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(1), 346-360. http://dx.doi.org/10.7884/teke.3787
2. Ateş, N. T. (2023). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki okuma metinlerinin okuma kazanımları açısından değerlendirilmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (32), 147-163. https://doi.org/10.29000/rumelide.1252794
3. Aydın, Y. (2024). Özetleme stratejileri eğitiminin 7. sınıf öğrencilerinin özetleme başarısına etkisi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(1), 388-412. https://doi.org/10.17679/inuefd.1209494
4. Bahçıvan, H. K. (2020). Ortaokul öğrencilerinin özetleme başarıları ile özetlemeye yönelik tutumları ve özyeterlik algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Tez No: 639173) [Yüksek lisans tezi, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi-Niğde]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
5. Bahçıvan, K. ve Çetinkaya, G., (2021). Ortaokul öğrencilerinin özetleme başarıları ile özetlemeye yönelik tutumları ve özyeterlik algıları arasındaki ilişki. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 137-162. https://doi.org/10.33400/kuje.907447
6. Bandura A. (1995). Exercise of personal and collective efficacy in changing societies, In Self-Efficacy in Changing Societies (Ed. A. Bandura), Cambridge University. https://doi.org/10.1017/CBO9780511527692.003
7. Bandura, A. ve Wood, R. (1989). Effect of perceived controllability and performance standards on self-regulation of complex decision making. Journal of Personality and Social Psycholog, 56(5), 805-814. https://doi.org/10.1037/0022-3514.56.5.805
8. Benzer, A., Karadağ, K. ve Evci, B. (2021). Ortaokul öğrencilerine strateji öğretiminin özet yazma becerilerine etkisi. Millî Eğitim Dergisi, 50(230), 259-278. https://doi.org/10.37669/milliegitim.681263

9. Benzer, A., Sefer, A., Ören, Z. ve Konuk, S. (2016). Öğrenci odaklı bir araştırma: Metin özeti yazma stratejisi ve puanlama anahtarı. Eğitim ve Bilim, 41(186), 163-183. http://dx.doi.org/10.15390/EB.2016.4603.
10. Bulut, P. (2013). İlköğretim 5. sınıf öğrencileri ve öğretmenlerinin özetleme stratejilerinin değerlendirilmesi: Türkçe dersi örneği. (Tez No: 328866) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
11. Bulut, P. (2017). The effect of primary school students’ writing attitudes and writing self- efficacy beliefs on their summary writing achievement. International Electronic Journal of Elementary Education, 10(2), 281-285. https://doi.org/10.26822/iejee.2017236123
12. Bulut, P. ve Akyol, H. (2014). Summarizing strategies of the primary school 5th grade students and teachers. International Journal of Language Academy, 2(4), 36-48. http://dx.doi.org/10.18033/ijla.165
13. Chen, Y. ve Su, S. (2012). A genre-based approach to teaching efl summary writing. ELT Journal, 6(6), 184-192. https://doi.org/10.5430/wjel.v11n2p95
14. Çelik, Ö. (2023). Öz düzenlemeli strateji gelişimi öğretim modelinin Türkçe öğretmeni adaylarının özetleme becerisine etkisi. (Tez No. 785550) [Yayımlanmamış doktora tezi, Gazi Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
15. Çelik, Ö. ve Doğan, Y. (2024). Öz düzenlemeli strateji gelişimi öğretim modelinin Türkçe öğretmeni adaylarının hikâye edici metinleri özetleme becerilerine etkisi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 12(1), 184-210. https://doi.org/10.16916/aded.1373869
16. Çetin, Ö. ve Bulut, K. (2020). 8. sınıf öğrencilerinin dinlediği ve okuduğu bilgilendirici metinleri özetleme becerilerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(2), 665-697. https://izlik.org/JA69WD38UG
17. Çetinkaya, G. ve Dikici, A. (2023). Özetleme öz yeterlik algısı ölçeğinin geliştirilmesi. Diyalektolog Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (32), 13-33. http://dx.doi.org/10.29228/diyalektolog.68896
18. Çetinkaya, G. ve Polat Demir, B. (2017). Özetlemeye yönelik tutum ölçeğinin geliştirilmesi: Güvenirlik ve geçerlik çalışması. (Ed. H. Ülper), 9. Uluslararası Türkçenin Eğitimi-Öğretimi Kurultayı bildirileri içinde (s. 206-221). Pegem Akademi.
19. Çetinkaya, G., Şentürk, R. ve Dikici, A. (2020) Özetleme stratejilerinin kullanımı ile özetleme başarımı arasındaki ilişki. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 6(2), 583-600. https://doi.org/10.31464/jlere.763574
20. Çıkrıkçı, S. S. (2008). İlköğretim öğrencilerinde özetleme becerilerinin gelişimi. Dil Dergisi, (141), 19-35. https://doi.org/10.1501/Dilder_0000000096
21. Deneme, S. (2009). İngilizce öğretmen adaylarının özetleme stratejilerini kullanım tercihleri. Journal of Language and Linguistic Studies. 5(2), 85-91. https://izlik.org/JA58WB84HH
22. Deniz, K., Tarakçı, R. ve Karagöl, E. (2019). Okuma kazanımları açısından ortaokul Türkçe ders kitapları, Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(3), 688-708. https://doi.org/10.16916/aded.569153
23. Dilidüzgün, Ş. (2013). Ortaokul Türkçe derslerinde okumadan özet yazmaya. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 46(2), 47-68. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001294
24. Eyüp, B., Stebler, M. ve Uzuner, S. (2012). Türkçe öğretmeni adaylarının özetleme stratejilerini kullanmadaki eğilimleri. Dil ve Edebiyat Eğitimi Dergisi, 1(1), 22-30. https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423875348.pdf
25. Fidan, D. ve Gerçek, Ş. (2017). 2017 Türkçe Öğretim Programı’nda ve ortaokul Türkçe 5. sınıf ders kitabında özetleme becerisi. (Ed. O. N. Akfırat, D. F. Staub ve G. Yavaş), Current debates in education içinde (s. 293-310). IJOPEC.
26. George, D. ve Mallery, P. (2003). SPSS for Windows Step by Step: A simple guide and reference. 11.0 Update (4th ed.). Allyn & Bacon.
27. Harris, K. R., Graham, S. ve Mason, L. H. (2006). Improving the writing, knowledge, and motivation of struggling young writers: Effects of self-regulated strategy development with and without peer support. American Educational Research Journal, 43(2), 295-340. https://doi.org/10.3102/00028312043002295
28. İpek, O. ve Ensar, F. (2022). Özetleme becerisiyle ilgili araştırmalar. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (29), 617-647. https://doi.org/10.29000/rumelide.1165002
29. Karadağ, Ö. (2019). Türkçe ders kitaplarında yer alan özetleme etkinlikleri üzerine bir değerlendirme. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(2), 469-485. https://doi.org/10.16916/aded.449294
30. Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel.
31. Karatay, H. ve Okur, S. (2012). Öğretmen adaylarının öyküleyici ve bilgilendirici metinleri özetleme becerileri. The Journal of Academic Social Science Studies, 5(7), 399-420. https://jasstudies.com/?mod=tammetin&makaleadi=&makaleurl=936818363_karatayhalit_okursema_399-420.pdf&key=26249
32. Karatay, H., Güngör, H., Bolat, K. K.ve Okur, S. (2013). 6, 7 ve 8. Sınıf Öğrencilerinin Özetleme Becerileri. (Ed. C. Demir ve H. Parlakyıldız), Prof. Dr. Abdurrahman Güzel’e Armağan içinde (s. 277-298). Akçağ.
33. Kaya, K. ve Kurudayıoglu, M. (2023). Türkiye’de anlama göstergesi olarak özetleme: Öğretim programı, ders kitapları ve öğretmenler. Eğitim ve Bilim, 48(216), 161-184. https://doi.org/10.15390/EB.2023.12132
34. Kintsch, W. ve Van Dijk, T. A. (1978). Toward a model of text comprehension and production. Psychological Review, 85(5), 363-394. https://doi.org/10.1037/0033-295X.85.5.363
35. Korkmaz, İ. (2018). Sosyal öğrenme kuramı. (Ed. B. Yeşilyaprak), Eğitim psikolojisi: Gelişim-öğrenme-öğretim içinde (s. 246-269). Pegem Akademi.
36. Kula, S. S. (2018). Karşılıklı öğretim tekniğinin ilkokul öğrencilerinin okuduğunu anlama, öğrenme kalıcılığı ve öz yeterlik algısına etkisi. (Tez No: 524686) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi- Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
37. MEB. (2019). Türkçe Dersi Öğretim Programı (ilkokul ve ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar). Devlet Kitapları Müdürlüğü.
38. Okur, S. (2011). Türkçe ve sınıf öğretmeni adaylarının Türkçe dersi öğretim araçlarındaki okuma metinlerini özetleme becerileri. (Tez No. 304284) [Yüksek lisans tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi-Bolu]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
39. Özbay, Ö. ve Seferoğlu, S. S. (2023). Artırılmış gerçeklikle beraber özetleme stratejisi kullanmanın öğrencilerin bilişsel yük ve başarısına etkisi. TRT Akademi, 8(17), 144-173. https://doi.org/10.37679/trta.1208221
40. Özçakmak, H. (2015). Türkçe öğretmeni adaylarının not alarak dinlemede özetleme stratejilerini kullanma becerileri. (Tez No: 1007608) [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
41. Schunk, D. H. & DiBenedetto, M. K. (2021). Self-efficacy and human motivation. In Advances in motivation science (Ed. A. J. Elliot), (pp. 153-179). Elsevier Academic. https://doi.org/10.1016/bs.adms.2020.10.001
42. Schunk, D. H. (1989). Self-efficacy and achievement behaviors. Educational Psychology Review, 1(3), 173-208. https://doi.org/10.1007/BF01320134
43. Smith, A. N. (1971). The importance of attitude in foreign language learning. The Modern Language Journal, 55(2), 82-88. https://doi.org/10.2307/321854
44. Soysal, M. (2006). Eyvah kitap. Günışığı.
45. Sulak, S. ve Arslan, Ş. (2017). Investigation of 4th grade primary school students’ level of usage of summarizing strategy. The Journal of Limitless Education and Research, 2(1), 63-77. https://doi.org/10.29250/sead.292372
46. Susar Kırmızı, F. ve Akkaya, N. (2011). İlköğretim özetleme stratejilerinin kullanımına ilişkin nitel bir araştırma. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41(41), 267-277. https://izlik.org/JA74TS47EU
47. Tabachnick, B. G. & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics. Pearson Education. Temur, T. (2015). Yazılı anlatım. (Ed. T. Temur ve A. Çakıroğlu), Etkinliklerle yazılı ve sözlü anlatım (3. Baskı) içinde (s. 3-157). Pegem Akademi.
48. Ülper, H. (2011). Özetleme becerisinin kazandırılmasına yönelik etkinlikler: ders kitapları temelinde bir araştırma. (Haz. D. Günay, Ö. Fidan, B. Çetin, F. Yıldız), Türkçe öğretimi üzerine çalışmalar. İzmir.
49. Ülper, H. ve Arıca Akkök, E. (2010). The effect of using expository text structures as a strategy on summarization skills. In Handbook of curriculum development (Ed. L. E. Kattington), (s. 303-328). Nova Science.
50. Ülper, H. ve Okuyan, F. (2010). Quality of written summary texts: an analysis in the context of gender and school variables. Procedia Social and Behavioral Sciences, 2(2), 1057-1063. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.03.149
51. Van Dijk, T. A. & Kintsch, W. (1983). Strategies of discourse comprehension. Academic.
52. Westby, C., Culatta, B., Lawrence, B. & Hall-Kenyon, K. (2010). Summarizing expository texts. Topics in Language Disorders, 30(4), 275-287. https://doi.org/10.1097/TLD.0b013e3181ff5a88
53. Yazıcı Okuyan, H. ve Gedikoğlu, Y. G. (2011). Öğretmenlerce üretilen yazılı özet metinlerin niteliksel özellikleri. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 1007-1020. https://izlik.org/JA86LP96EF