Nietzsche’de Dünyaya Farklı Bakmanın Bir İmkânı Olarak Türk Dili

Öz

19. yüzyılın önemli filozoflarından olan Nietzsche, Batı uygarlığının sorunlarını eleştirel bir üslupla ele alarak o güne kadar keşfedilmeyen düşünme imkânlarının kapılarını aralamıştır. Nietzsche’nin modern akıl anlayışına yönelik eleştirileri kadar modern özne konusundaki eleştirileri de kendisinden sonraki tartışma konularını belirlemiştir. Nietzsche bir filolog olarak dönemindeki filoloji biliminin yetersizliğinden de şikayetçidir. Dil ve düşünce arasında ayrılmaz bağlantılar bulunduğunu düşünen Nietzsche, modern özne anlayışından Hıristiyanlığın Tanrı inancına kadar, pek çok farklı alanda dillerin gramer yapılarının etkili olduğunu düşünmektedir. Gramer felsefesi kavramlaştırmasını geliştiren Nietzsche’ye göre, ortak dil ailesine mensup bir dili kullanan toplumların dünyaya bakma tarzları da birbiriyle benzer olacaktır. Filozof, Hint-Avrupa dil ailesine mensup diller yoluyla üretilmiş felsefelerde böyle bir benzerlik görmektedir. Eleştirisinin odağında bulunan modern özne anlayışının temelleri de ona göre Hint-Avrupa dillerinin gramer yapılarına dayanmaktadır. Nietzsche’ye göre, özne kurulum tarzının Hint-Avrupa dillerinden oldukça farklı olduğu Ural-Altay dilleri, dünyaya farklı bakmanın imkânlarını sunan dillerdir. Türkçenin de Ural-Altay dil ailesinin bir mensubu olduğu düşünüldüğünde, Nietzsche’nin Ural-Altay dillerinin farklı düşünme imkânları sunduğu konusundaki tezlerini, Türk dili üzerinden değerlendirmek mümkün olabilecektir. Bu amaca yönelik olarak, Ural-Altay dil ailesinin bir üyesi olan Türkçe üzerinden dünyaya farklı bir şekilde bakmanın mümkün olup olmadığı konusu, makale boyunca tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Nietzsche
• Özne
• Hint-Avrupa Dilleri
• Ural-Altay Dilleri
• Türk Dili

Turkish Language as a Possibility to Look at the World Differently in Nietzsche

Abstract

Nietzsche, one of the important philosophers of the 19th century, opened the doors to previously unexplored possibilities of thought by addressing the problems of Western civilization in a critical manner. Nietzsche's criticisms of the modern subject as well as his criticisms of the modern understanding of reason determined the discussion topics that followed him. As a philologist, Nietzsche also complained about the inadequacy of philology in his time. Thinking that there are inseparable connections between language and thought, Nietzsche thought that the grammatical structures of languages were effective in many different areas, from the modern understanding of the subject to the Christian belief in God. According to Nietzsche, who developed the conceptualization of the philosophy of grammar, the ways in which societies using a language that is a member of a common language family will also be similar to each other. The philosopher sees such a similarity in the philosophies produced through languages that are members of the Indo-European language family. According to him, the foundations of the modern understanding of the subject, which is the focus of his criticism, are based on the grammatical structures of the Indo-European languages. According to Nietzsche, the Ural-Altaic languages, in which the subject construction style is quite different from the Indo-European languages, are languages that offer the opportunity to look at the world differently. When we consider that Turkish is also a member of the Ural-Altaic language family, it will be possible to evaluate Nietzsche's theses about the Ural-Altaic languages offering different thinking opportunities through the Turkish language. To this end, the issue of whether it is possible to look at the world differently through Turkish, which is a member of the Ural-Altaic language family, will be discussed throughout the article.

Keywords

• Nietzsche
• Subject
• Indo-European Languages
• Ural-Altaic Languages
• Turkish Language

Kaynakça

1. Akdeniz, Faezeh. “Lacan ve Levinas’ta Dilin Kurucu İşlevi,” FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 34, (2022): 105-121.
2. Akkın, İbrahim Okan. “Otantik Felsefenin Köksap Öbekleri,” FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 33, (2022): 1-22.
3. Altan, Aslı. “Acquisition Of a Null Subject Language,” Dil Dergisi 161, (2013): 5-22.
4. Altuğ, Taylan. Dile Gelen Felsefe. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2013.
5. Artun, Erman Türklerde İslamiyet Öncesi İnanç Sistemleri - Öğretiler-Dinler. Adana: Çukurova Üniversitesi Teknoloji Araştırma Merkezi, 2007. Erişim 24 Ocak 2025. https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/erman_artun_inanc_sistemleri.pdf
6. Barın, Erol ve Celal Demir. Türk Dil Bilgisi 2 Biçim Bilgisi. Ankara: Öncü Kitap, 2008.
7. Boz, Erdoğan. Yunus Emre Divan. Ankara: Yunus Emre Enstitüsü, 2021.
8. Çınar, Bayram. “İslam Kelam Ekollerinde İnsan Fiilleri ve İnsanın Sorumluluğu İlişkisi,” Yalova Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10, sayı: 21 (2020): 31-44.

9. Danto, Arthur. Nietzsche, Hayatı, Eserleri ve Felsefesi. Çeviren: Ahmet Cevizci, İstanbul: Paradigma Yayınları, 2002.
10. Deleuze, Gilles. Nietzsche ve Felsefe. Çeviren: Ferhat Taylan, İstanbul: Norgunk Yayınları, 2010.
11. Emden, Christian J. Modern Siyasal Düşünce ve Friedrich Nietzsche. Çeviren: Gamze Varım, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2008.
12. Foucault, Michel. Bu Bir Pipo Değildir. Çeviren: Selahattin Hilav, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
13. Hall, Calvin S. Freudyen Psikolojiye Giriş. Çeviren: Ersan Devrim, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2016.
14. Kant, Immanuel. Arı Usun Eleştirisi. Çeviren: Aziz Yardımlı, İstanbul: İdea Yayınevi, 2017.
15. Karahan, Leyla. Türkçede Söz Dizimi Cümle Tahlilleri. Ankara: Akçağ Yayınları, 1995.
16. Kaya, Musa ve Osman Demirel. “Türkçenin Konuşur Sayısı ve Dünya Dilleri Arasındaki Sıralamanın Analizi,” Aydın Tömer Dil Dergisi 8, sayı: 2 (2023): 295-330.
17. Keane, Augustus Henry. “Ural-Altaic. Encyclopedia Britannica,” 27, (1911): 784. Erişim 25 Ocak 2025. https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Ural-Altaic
18. Kuşoğlu, Mehmet Zeki. “Hüvelbâki,” Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları 19, (1999): 67-68.
19. Kutlusoy, Zekiye. Temel Sembolik Mantık. Ankara: Art Yayınları, 2003.
20. Küçükalp, Kasım. Nietzsche ve Postmodernizm. İstanbul: Kibele Yayınları, 2017.
21. Mills, Jon. “Linguistic Relativity and Linguistic Determinism: Idiom in 20th Century Cornish,” (Paper presented at the New Directions in Celtic Studies Conference, University of Luton, Newquay, November, 2000). Erişim 24 Ocak 2025. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED540362.pdf
22. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Güç İstenci. Çeviren: Nilüfer Epçeli, İstanbul: Say Yayınları, 2017.
23. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. İyinin ve Kötünün Ötesinde. Çeviren: Ahmet İnam, İstanbul: Say Yayınları, 2015.
24. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Jenseits von Gute und Böse, Vorspiel einer Philosophie der Zukunft. Leipzig: Alfred Kröner Verlag, 1924.
25. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Megaralı Theognis Üzerine. Çeviren: Yunus Emre Ceren, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021.
26. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Putların Alacakaranlığında ya da Çekiçle Felsefe Yapmak. Çeviren: Firuzan Gürbüz, İstanbul: Sis Yayıncılık, 2013.
27. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Putların Batışı Ya da Nasıl Çekiçle Felsefe Yapılır. Çeviren: Mustafa Tüzel, İstanbul: İthaki Yayınları, 2005.
28. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. Werke in drei Bänden. (1954): München Band 3, 323-332. Erişim 25 Ocak 2025. http://www.zeno.org/nid/20009257764
29. Noyan, Bedri. “Bektaşilikte Kullanılan Deyimler,” Türk Folklor Araştırmaları 28, sayı: 17 (1977): 7931-7936.
30. Papadopulos, Ben. “A Brief History of Gender-Inclusive Spanish,” DEP 48, (2022): 40-48.
31. Pham, L. Q. “Nietsche on language and our pursuit of truth,” The Expositor: A Journal of Undergraduate Research in the Humanities 12, (2016): 58-69.
32. Porzig, Walter. Dil Denen Mucize: Dil Biliminin Araştırma Konuları, Yöntemleri ve Ulaştığı Sonuçlar. Çeviren: Vural Ülkü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2005.
33. Şen, Oya. “Göktürk Yazıtlarının Kelime Varlığı.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2010.
34. Topkaya, Rabia. “Dilin Aynasında Kültür: Humboldt Felsefesinde Dil – Kültür İlişkisi,” Vira Verita 4, (2016): 59-71.
35. Ulutaş, İsmail. “Cümlede Özne ve Fâil Konusuna Bakış,” Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2, sayı: 1 (2018): 1-12.
36. Viscomi, Marco. “Nietzsche’s critique of positivism The dialectical unity of the existent” in Existence and the One, Editörler: Boško Pešić ve Pavao Žitko. TeseoPress, 2019.
37. Wittgenstein, Ludwig. Tractatus Logico-Philosophicus. Çeviren: Oruç Arıoba, İstanbul: Metis Yayıncılık, 2013.
38. Yılmaz, Kadir, Elif Sena Bayraktutar ve Nisa Nur Yağcı. “Türkçenin Söz Dizimi Matematiği,” Dil Araştırmaları Dergisi 16, sayı: 30 (2022): 157-167.