Bilim Tarihinde İki Öncü Metot: Paradigmalar ve Araştırma Programları

Öz

Bilim tarihi üzerine çalışma yapan düşünürlerin temel amacı, bilimin doğasını ve yapısını anlamak ve onun nasıl bir işleyişe sahip olduğunu ortaya koymaktır. Bu bağlam üzerinde girişilecek her türlü çaba bir yerde neyin bilim olup neyin bilim olmadığını tespit etmeyi beraberinde getirir. Literatürde sınır problemi olarak kavramsallaştırılan bu anlayış, birçok düşünür tarafından farklı şekillerde ortaya koyulmuştur. Sonrasında ise verilen cevaba uygun bir metodoloji inşasına girişilmiştir. Bilim tarihi üzerine incelemelerinin ardından Thomas S. Kuhn Bilimsel Devrimlerin Yapısı’nda hayli özgün düşünceler içeren paradigma görüşünü ortaya koymuştur. Kuhn ile benzer sorunlar ile ilgilenen Imre Lakatos da konuyu daha iyi açıklamak amacıyla araştırma programları görüşünü geliştirmiştir. Bu çalışma, birer metodoloji olarak hem paradigmalardan hem de araştırma programlarından ne anlamamız gerektiği üzerinde bilgilendirici bir amacı gözeterek kaleme alınmıştır. Söz konusu amaç, böylece paradigma görüşü ile araştırma programları arasındaki benzerlikle birlikte farklılık noktalarını ortaya koyma hedefini gerçekleştirecektir. Bu suretle ilk önce her iki metodoloji tanıtılacak ve sonrasında ise onlar üzerine birtakım tespit ve eleştiriler geliştirilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Bilim Tarihi
• Metodoloji
• Paradigma
• Araştırma Programı
• Thomas S. Kuhn
• Imre Lakatos

Two Leaded Methods in History of Science: Paradigms and Research Programs

Öz

The primary aim of thinkers studying the history of science is to understand the nature and structure of science and to reveal how it operates. Any effort undertaken within this context inevitably involves determining what constitutes science and what does not. This concept, conceptualized as the border problem in the literature, has been presented in different ways by many thinkers. Subsequently, a methodology appropriate to the given answer has been constructed. Following his studies on the history of science, Thomas S. Kuhn presented the paradigm view, containing highly original ideas, in The Structure of Scientific Revolutions. Imre Lakatos, who dealt with similar problems to Kuhn, developed the concept of research programs to better explain the subject. This study aims to inform us about what we should understand by both paradigms and research programs as methodologies. This aim will thus achieve the goal of revealing the similarities and differences between the paradigm view and research programs. Therefore, first, both methodologies will be introduced, and then an attempt will be made to develop some observations and criticisms on them.

Anahtar Kelimeler

• History of Science
• Methodology
• Paradigm
• Research Program
• Thomas S. Kuhn
• Imre Lakatos

Kaynakça

1. Althusser, Louis. Felsefe ve Bilim Adamlarının Kendiliğinden Felsefesi. Çeviren: Murat Belge, Ankara Birey ve Toplum Yayıncılık, 1984.
2. Barker, Stephen F. Matematik Felsefesi. Çeviren: Yücel Dursun, İmge Kitabevi, Ankara 2017.
3. Barnes, Barry. T.S. Kuhn ve Sosyal Bilimler. Çeviren: Hüsamettin Arslan, İstanbul: Paradigma Yayınları, 2008.
4. Bronowski, Jakob. The Common Sense of Science. Cambridge: Harvard University Press, 1953.
5. Chalmers, Alan. Bilim Dedikleri. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, 2016.
6. Durkheim, Émile. İntihar. Çeviren: Z. Zühre İlkgelen, İstanbul: Pozitif Yayınları, 2015.
7. Fara, Patricia. Bilim: Dört Bin Yıllık Bir Tarih. Çeviren: Aysun Babacan, İstanbul: Metis Yayınları, 2012.
8. Feyerabend, Paul. Akla Veda. Çeviren: Ertuğrul Başer, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2012.

9. Feyerabend, Paul. Yönteme Karşı. Çeviren: Ertuğrul Başer, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
10. Foucault, Michel. Kelimeler ve Şeyler. Çeviren: Mehmet Ali Kılıçbay, Ankara: İmge Kitabevi, 1994.
11. Gillies, Donald ve Yuxin Zheng. “Dynamic Interactions With The Philosophy Of Mathematics,” Logique et Analyse, Nouvelle Serie 40, sayı: 158 (1997).
12. Güzel, Cemal. Bilim Felsefesi. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2013.
13. Kabadayı, Talip. Duhem’den Laudan’a Çağdaş Bilim Felsefecileri. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2011.
14. Koyre, Alexander. Yeniçağ Biliminin Doğuşu. Çeviren: Kurtuluş Dinçer, Ankara: Gündoğan Yayınları, 1994.
15. Kuhn, Thomas S. “Eleştiriler Üzerine Düşüncelerim” Eleştiri ve Bilginin Gelişmesi içinde, Hazırlayanlar: Imre Lakatos ve Alan Musgrave, 288-353. İstanbul: İthaki Yayınları, 2017.
16. Kuhn, Thomas S. “Keşif Mantığı mı Araştırma Psikolojisi mi?” Eleştiri ve Bilginin Gelişmesi içinde, Hazırlayanlar: Imre Lakatos ve Alan Musgrave, 288-353. İstanbul: İthaki Yayınları, 2017.
17. Kuhn, Thomas S. Asal Gerilim. Çeviren: Yakup Şahan, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 1994.
18. Kuhn, Thomas S. Bilimsel Devrimlerin Yapısı. Çeviren: Nilüfer Kuyaş, İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2015.
19. Kuhn, Thomas S. Kopernik Devrimi: Batı Düşüncesinin Gelişiminde Gezegen Astronomisi. Çevirenler: Halil Turan, Dursun Bayrak ve Sinan K. Çelik, Ankara: İmge Kitabevi, 2007.
20. Lakatos, Imre. Bilimsel Araştırma Programlarının Metodolojisi. Çeviren: Duygu Uygun, İstanbul: Alfa Yayınevi, 2014.
21. Laudan, Larry. Science and Values: The Aims of Science and Their Role in Scientific Debate. Berkeley: University of California Press, 1984.
22. Loose, John. Bilim Felsefesine Tarihsel Bir Giriş. Çeviren: Elif Derviş, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2012.
23. Lyotard, Jean François. Postmodern Durum. Çeviren: İsmet Birkan, Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2014.
24. Marx, Karl. Fransa’da İç Savaş. Çeviren: Kenan Somer, Ankara: Sol Yayınları, 2012.
25. Munslow, Alun. The New History. London: Pearson Longman, 2003.
26. Oppenheimer, J. Robert. Bilim ve Sağduyu. Çeviren: Onur Öymen, Ankara: Bilgi Yayınevi, 1965.
27. Rothacker, Erich. Tarihselcilik Sorunu. Çeviren: Doğan Özlem, Ankara: Gündoğan Yayınları, 1995.
28. Serdar, Ziyauddin. Thomas Kuhn ve Bilim Savaşları. Çeviren: Ebru Kılıç, İstanbul: Everest Yayınları, 2001.
29. Skinner, Quentin. Çağdaş Temel Kuramlar. Çeviren: Ahmet Demirhan, Ankara: Vadi Yayınları, 1991.
30. Somay, Bülent. Tarihin Bilinçdışı. Ankara: Metis Yayınları, 2015.
31. Tekeli, Sevim, Esin Kâhya, Melek Dosay, Remzi Demir, Hüseyin Gazi Topdemir, Yavuz Unat ve Ayten Koç Aydın. Bilim Tarihine Giriş. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2015.
32. Trimberger, Ellen Kay, Tepeden İnmeci Devrimler. Çeviren: Mehmet Fatih Uslu, İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2003.
33. Watkins, John. “‘Olağan Bilim’e Karşı” Eleştiri ve Bilginin Gelişmesi içinde, Hazırlayanlar: Imre Lakatos ve Alan Musgrave, 37-53. İstanbul: İthaki Yayınları, 2017.
34. Wittgenstein, Ludwig. Felsefi Soruşturmalar. Çeviren: Haluk Barışcan, İstanbul: Metis Yayınları, 2010.
35. Yıldırım, Cemal. Bilim Felsefesi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2012.
36. Yıldırım, Cemal. Bilim Tarihi. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2012.