Göçün Felsefî Temelleri ve Etik: Kavramlar ve Kuramlar Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, göç olgusunu disiplinlerarası bir perspektifle ele alarak, göçle ilişkili temel kavram ve kuramları felsefî ve etik boyutlarıyla birlikte değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Göç, yalnızca coğrafi bir yer değiştirme hareketi değil; aynı zamanda bireyin aidiyet, kimlik ve varoluşsal yönelimleriyle şekillenen çok boyutlu bir olgu alanıdır. Bu doğrultuda çalışma, göçün siyasi ve hukuki kavramlarını (mülteci, göçmen, sığınmacı, vatansız) ile klasik, çağdaş ve sosyokültürel göç kuramlarını analitik ve karşılaştırmalı bir yöntemle incelemekte; söz konusu yaklaşımların göç olgusunu açıklamadaki imkân ve sınırlılıklarını ele almaktadır. Çalışmada, göçün yalnızca ekonomik ya da yapısal nedenlerle açıklanamayacağı; aksine ötekiyle karşılaşma, misafirperverlik, etik sorumluluk ve adalet gibi felsefî kavramlar çerçevesinde yeniden düşünülmesi gerektiğini belirlemektedir. Bu bağlamda, göçmenlik deneyimi yalnızca bir hareketlilik biçimi değil, aynı zamanda insan hakları, tanınma ve kırılganlık ekseninde şekillenen etik bir sorun alanı olarak incelemektedir. Araştırmanın temel katkısı, göç kuramlarının indirgemeci açıklamalarına karşı, göçü insan merkezli, ilişkisel ve normatif boyutlarıyla birlikte değerlendiren bütüncül bir yaklaşım sunmasıdır. Bu yönüyle çalışma, göç olgusunu yalnızca açıklanması gereken bir toplumsal olgu olarak değil; aynı zamanda etik yükümlülükler ve insanî sorumluluklar bağlamında yeniden düşünülmesi gereken bir mesele olarak ele alarak literatüre katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mültecilik
• Öteki
• Misafirperverlik
• Etik Sorumluluk
• İnsan Hakları
• Küresel Adalet

Philosophical Foundations and Ethical Dilemmas of Migration: An Evaluation of Concepts and Theories

Öz

This study aims to examine the phenomenon of migration from an interdisciplinary perspective by evaluating key concepts and theories related to migration within their philosophical and ethical dimensions. Migration is not merely a geographical movement, but a multilayered experiential process shaped by individuals’ sense of belonging, identity, and existential orientation. In this context, the study analyzes the political and legal concepts of migration (such as refugee, migrant, asylum seeker, and statelessness), alongside classical, contemporary, and sociocultural migration theories through an analytical and comparative method, revealing both the explanatory capacities and limitations of these approaches. The study argues that migration cannot be reduced solely to economic or structural determinants; rather, it must be reconsidered within a broader framework that includes philosophical concepts such as the encounter with the Other, hospitality, ethical responsibility, and justice. Accordingly, the experience of migration is conceptualized not only as a form of mobility, but also as an ethical problem shaped by human rights, recognition, and vulnerability. The main contribution of this research lies in its development of a holistic and human-centered approach that challenges reductionist explanations in migration theories by incorporating relational and normative dimensions. In this respect, the study seeks to contribute to the literature by framing migration not only as a social phenomenon to be explained, but also as an ethical issue that necessitates reflection on human responsibility and moral obligations.

Anahtar Kelimeler

• Refugees
• The Other
• Hospitality
• Ethical Responsibility
• Human Rights
• Global Justice

Kaynakça

1. Abizadeh, Arash. “Democratic Theory and Border Coercion: No Right to Unilaterally Control Your Own Borders,” Political Theory 36, (2008): 37-65.
2. Agamben, Giordino. Homo Sacer. Çeviren: Daniel Heller Roazen, New York: Standford University Press, 1998. Akkayan, Taylan. Göç ve Değişme. İstanbul: İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1979.
3. Akyıldız, İbrahim Ethem. “Göç Teorilerinin Karşılaştırmalı Analizi,” B.U.Ü. İİBF Dergisi 5, sayı: 2 (2016): 127-176.
4. Altunbay, Müzeyyen. “Temel Bir Değer Olarak Dede Korkut'ta Misafirperverlik ve İzzeti İkram,” Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi 56, (2016): 359-371.
5. Arendt, Hannah. İnsanlık Durumu. Çeviren: Bahadır Sina Şeker, İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
6. Arendt, Hannah. Totalitarizmin Kaynakları 2: Emperyalizm. Çeviren: Bahadır Sina Şeker, İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
7. Balcı, Mesut Emre. “Zorunlu Göç: Kimlik, Aidiyet ve Uyum Çerçevesinde Bir Değerlendirme,” Tezkire Dergisi 81, (2022): 109-124.
8. Bentham, Jeremy. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Kitchener: Batoche Books, 2000.

9. Blake, Michael. “Distributive Justice, State Coercion, and Autonomy,” Philosophy and Public Affairs 30, (2001): 257-296.
10. Bozkaya, Şeyma ve Hakan Kum. “Neoklasik Makro Göç Kuramı Çerçevesinde Uluslararası Göç: En Çok Göç Alan Ülkeler Üzerine Bir Analiz,” International Journal of Social Inquiry 15, sayı: 1 (2022): 177-194.
11. Butler, Judith. Precarious Life. London & New York: Verso, 2003.
12. Carens, Joseph H. “Aliens and Citizens: The Case for Open Borders,” Review of Politics 49, (1987).
13. Çağlayan, Savaş. “Göç Kuramları, Göç ve Göçmen İlişkisi,” Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 17, (2006): 67-91.
14. Çırakman, Elif. “Levinas’ta Öteki ve Adalet: Eleştirel Bir Not,” Doğu Batı Düşünce Dergisi 13, sayı: 4 (2000): 179-199.
15. Daşlı, Yılmaz ve Nihat Harmandaoğlu. “İlk Çağdan Günümüze Göç ve Göçü Açıklamaya Yönelik Kuramlar,” International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal 10, sayı: 3 (2024): 370-381.
16. Gezgin, Mehmet Fikret. “İşgücü Göçü Teorileri,” Journal of Economy Culture and Society 23, (1991): 31-50.
17. Gezer Oğuz, Özden. “Göç, Kimlik ve Aidiyet Ekseninde Nil Yalter,” İdil Dergisi 74, 1504-1518.
18. Gültekin, Ahmet Cüneyt. “Bağışlanan Konukseverlik ve Konuksever Bağışlama: Derrida Felsefesinde Etik (Olanaksız) ve Politika (Olanaklı) İlişkisi,” FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 17 (2014): 13-34.
19. Güllüpınar, Fuat. “Göç Olgusunun Ekonomi Politiği ve Uluslararası Göç Kuramları Üzerine Bir Değerlendirme,” Yalova Sosyal Bilimler Dergisi 4, (2012): 53-85.
20. IOM (International Organization for Migration). Göç Terimleri Sözlüğü. Editörler: Richard Perruchoud ve Jillyanne Redpath-Cross. 2. baskı.
21. Kant, Immanuel. Ebedi Barış Üzerine. Çevirenler: Yavuz Abadan ve Seha L. Meray, Ankara: A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1960.
22. Kara, Polat ve Recep Korkut. “Türkiye’de Göç, İltica ve Mülteciler,” Türk İdare Dergisi 467, (2010): 153-162.
23. Kıykaç, Berkant. “Eşikteki Misafir: Derrida’nın Konukseverlik Anlayışı Işığında Yunan Mitlerinin İncelenmesi,” Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi 12, sayı: 1 (2025): 98-108.
24. Kılıç, Ramazan. “Göçmen ve Ötekilik: Aynılığın Narsizmi mi Öteki’nin Konukseverliği mi? Bir Göçmen Felsefesi Çağrısı,” Dini Araştırmalar Dergisi 10, (2023): 61-79.
25. Kukathas, Chandran. “The Case for Open Immigration” in Contemporary Debates in Applied Ethics, Editörler: Cohen and Wellman, 207-219. Oxford: Blackwell, 2005.
26. Lee, Everett. “A Theory of Migration” in Theories of Migration, Editör: Robin Cohen, 14-24. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 1996.
27. Levinas, E. Totality and infinity I. Çeviren: A. Lıngıs, Duquesne University Press, 2003.
28. Lortoğlu, Ceylan. “Suriyeli Mültecilerin ‘Misafir’ Olma Haline Misafirperverlik Hukuku ve Etiği Açısından Bakış,” İnsan & İnsan Dergisi 11, (2017): 54-80.
29. Massey, Douglas S., Jorge Arango, Graeme Hugo, Ali Kouaouci, Adela Pellegrino ve J. Edward Taylor. “Theories of International Migration: A Review and Appraisal,” Population and Development Review 19: 3, (1993): 431-466.
30. Özer, İnal. Kentleşme, Kentlileşme ve Kentsel Değişme. Bursa: Ekin Kitabevi, 2004.
31. Parekh, Bhikhu. Çok Kültürlülüğü Yeniden Düşünmek: Kültürel Çeşitlilik ve Siyasi Teori. Çeviren: Bilge Tanrıseven, Ankara: Phoenix Yayınevi, 2002.
32. Pogge, Thomas W. “Migration and Poverty” in Citizenship and Exclusion, Editör: Veit Bader, 23-24. London: Palgrave Macmillan, 1997.
33. Ravenstein, Ernst G. “The Laws of Migration,” Journal of the Statistical Society 48/2, (1885): 167-235.
34. Ravenstein, Ernst G. “The Laws of Migration,” Journal of the Royal Statistical Society 52/2, (1889): 241-305.
35. Sjaastad, Larry A. “The Costs and Returns of Human Migration,” The Journal of Political Economy 70/5, (2015): 80-93.
36. Smith, Adam. The Wealth of Nations. Electronic Classics Series, 2005.
37. Tiryaki Yenilmez, Dilek. “Deprem ve Göç İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme,” Akademik Düşünce Dergisi 7, (2023): 39-52.
38. Türker, Çağlar. “Göç Kavramları İçin Kavramsal Bir Çerçeve,” Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi 5, sayı: 8 (2018): 26-59.
39. Uslu Ak, Büşra. “Göç Kavramı ve Kuramları,” Journal of Social and Humanities Sciences Research 8/72, (2021): 1749-1758.
40. Üner, Sunday. Nüfusbilim Sözlüğü. Ankara: H.Ü. Yayınları, 1972.
41. Wallerstein, Immanuel. Jeopolitik ve Jeokültür. Çeviren: Mustafa Özel, İstanbul: İz Yayınları, 1998.
42. Wellman, Christopher Heath. “Immigration and Freedom of Association,” Ethics 119, sayı: 1 (2008): 109-141.
43. Yalçın, Cemal. Göç Sosyolojisi. Ankara: Anı Yayıncılık, 2004.
44. Yılmaz, Abdurrahman. “Uluslararası Göç: Çeşitleri, Nedenleri ve Etkileri,” Turkish Studies 9, sayı: 2 (2014): 1685-1704.
45. Yılmaz, Hayriye Erbaş ve Özlem Alioğlu Türker. “Göç Araştırmaları Alanında Kavramsal Sorunlar ve Etik/Politik Sorumluluk,” DTCF Dergisi 59, 2, (2019): 883-911.