Türkiye’de Çok Duyulu ve Çok Bileşenli Erken Okuryazarlık Müdahaleleri: Sistematik Bir Derleme

Öz

Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de okul öncesi dönemde gerçekleştirilen ve erken okuryazarlık ile okuma-yazmaya hazırlık becerilerini hedefleyen çok duyulu ve çok bileşenli müdahale çalışmalarını sistematik olarak incelemektir. Araştırma, PRISMA 2020 raporlama rehberi doğrultusunda yürütülen bir sistematik derleme çalışmasıdır. Bu kapsamda Google Scholar, ULAKBİM, ERIC, YÖKTEZ ve Academic Search Complete (EBSCO) veri tabanlarında yapılan taramalar sonucunda belirlenen çalışmalar incelenmiştir. Tanımlama, eleme, uygunluk ve dahil etme aşamalarının ardından, belirlenen ölçütleri karşılayan toplam 19 çalışma (13 makale, 6 tez) derlemeye dahil edilmiştir. Bu çalışmaların 8’i çok duyulu, 11’i ise çok bileşenli müdahale programlarını ele almaktadır. Dahil edilen çalışmalar; müdahale türleri, hedeflenen erken okuryazarlık becerileri, uygulama süreleri, örneklem özellikleri ve elde edilen bulgular açısından betimsel içerik analizi yöntemiyle sentezlenmiştir. Elde edilen bulgular, çok duyulu ve çok bileşenli müdahalelerin çocukların yazı farkındalığı, fonolojik farkındalık, harf bilgisi, sözcük bilgisi, dil ve dinlediğini anlama becerilerinin gelişimini desteklediğini göstermektedir. Bu sonuçlar, erken okuryazarlık becerilerini kazandırmada öğrenme sürecini duyusal açıdan zenginleştiren çok duyulu uygulamalar ile birden fazla erken okuryazarlık becerisini sistematik biçimde bütünleştiren çok bileşenli müdahalelerin etkili ve tamamlayıcı yaklaşımlar olabileceğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Erken okuryazarlık
• çok duyulu müdahale
• çok bileşenli müdahale
• sistematik derleme

Multisensory and Multicomponent Emergent Literacy Interventions in Türkiye: A Systematic Review

Öz

The aim of this study is to systematically review multisensory and multicomponent intervention studies conducted in Türkiye that target emergent literacy and reading readiness skills in preschool children. The study was carried out using a systematic review methodology. In this context, studies identified through searches conducted in Google Scholar, ULAKBİM, ERIC, YÖKTEZ, and Academic Search Complete (EBSCO) databases. In line with the PRISMA guidelines, the processes of identification, screening, eligibility, and inclusion were followed during data collection. A total of 19 studies (13 journal articles and 6 theses) that met the predetermined inclusion criteria were included in the review. Of these studies, eight focused on multisensory interventions, while eleven examined multicomponent interventions. The included studies were analyzed using descriptive content analysis in terms of intervention type, targeted early literacy skills, program duration, sample characteristics, and reported findings. The findings indicate that both multisensory and multicomponent interventions support the development of children’s print awareness, phonological awareness, letter knowledge, vocabulary, language skills, and listening comprehension. Accordingly, multisensory applications that enrich the learning process through sensory engagement, along with multicomponent interventions that systematically integrate multiple early literacy skills, may be effective approaches to early literacy instruction.

Anahtar Kelimeler

• Emergent literacy
• multisensory intervention
• multicomponent intervention
• systematic review

Kaynakça

1. Afacan, K., Wilkerson, K. L., & Ruppar, A. L. (2017). Multicomponent reading interventions for students with intellectual disability. Remedial and Special Education, 39(4), 229-242. https://doi.org/10.1177/0741932517702444
2. Akın, R. G., & Duran, M. (2025). Developing early literacy skills through extracurricular activities. Pegem Journal of Education and Instruction, 15(4), 2582–2637. https://pegegog.net/index.php/pegegog/article/view/4452
3. Aksu, B., Kara, H., & Ataş, A. (2024). Effect of music integrated phonological awareness program on preschool cochlear implant users. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 180, 111923. https://doi.org/10.1016/j.ijporl.2024.111923
4. Alisinanoğlu, F., & Şimşek, Ö. (2012). Okuma yazmaya hazırlık çalışmalarından okul öncesi dönemdeki çocukların yazmaya hazırlık becerilerinin etkisinin incelenmesi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 2(2), 1-14. https://izlik.org/JA53GN32TC
5. Altınkaynak, Ş. Ö., & Akman, B. (2016). Aile temelli okuma yazmaya hazırlık programının çocukların okuma yazmaya hazırlık becerilerine etkisi. Eğitim ve Bilim, 41(186), 185–204. https://doi.org/10.15390/EB.2016.6711.
6. Altınkaynak, Ş. Ö. (2019). Okul öncesi dönemde erken okuryazarlık becerilerinin gelişimi. Dumlupınar Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(1), 37-49. https://izlik.org/JA86NJ86BC
7. Arslan, R. (2021). Annelere yönelik hazırlanan duyusal gelişim destek programının otizmli çocuklarının duyusal ve sosyal gelişimlerine olan etkisinin incelenmesi (Doktora tezi). İnönü Üniversitesi.
8. Barsalou, L. W. (2008). Grounded cognition. Annual Review of Psychology, 59, 617–645. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.59.103006.093639

9. Bartan, S. (2024). Duyu temelli ilkokula hazırlık eğitim programının 60–72 aylık çocukların ilkokula hazırbulunuşluğuna etkisinin incelenmesi (Doktora tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Bellibaş, M. Ş., & Gümüş, S. (2018). Eğitim yönetiminde sistematik derleme çalışmaları. İçinde K. Beycioğlu, N. Özer & Y. Kondakçı (Ed.), Eğitim yönetiminde araştırma (ss. 507–508). Pegem Akademi.
11. Birsh, J. R., & Carreker, S. (Eds.). (2018). Multisensory teaching of basic language skills (4th ed.). Paul H. Brookes Publishing Co.
12. Büyüktaskapu, S. (2012). Okul öncesi eğitimi sürecinde çocuklara uygulanan aile destekli okumaya hazırlık programının ilkokuldaki okuma başarılarına etkisi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(1), 301–316.
13. Cabell, S. Q., Justice, L. M., Konold, T. R., & McGinty, A. S. (2011). Profiles of emergent literacy skills among preschool children who are at risk for academic difficulties. Early Childhood Research Quarterly, 26(1), 1–14. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2010.05.003
14. Coşkun, L., & Deniz, Ü. (2019). Evde uygulanan eğitim etkinliklerinin 48–60 aylık çocukların okumaya ve yazmaya hazırlık becerileri üzerine etkisinin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(2), 873–893. https://doi.org/10.17152/gefad.401224
15. Cusiter, J., Short, K., Webb, A., & Munro, N. (2025). Combined language and code emergent literacy intervention for at-risk preschool children: A systematic meta-analytic review. Child Development, 96(4), 1519–1545. https://doi.org/10.1111/cdev.14252
16. Cuturi, L. F., Cappagli, G., Yiannoutsou, N., Price, S., & Gori, M. (2022). Informing the design of a multisensory learning environment for elementary mathematics learning. Journal on Multimodal User Interfaces, 16(2), 155-171. https://doi.org/10.1007/s12193-021-00382-y
17. Çalık, M., & Sözbilir, M. (2014). İçerik analizinin parametreleri. Eğitim ve Bilim, 39(174), 33–38. https://doi.org/10.15390/EB.2014.3412
18. Çay, E., & Çetin, M. E. (2024). Çoklu yetersizliği olan bireylerin eğitiminde birden fazla duyuya hitap etme: Çok duyulu ortamlar, öğretim stratejileri ve hikâyeler. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 7(2), 802–818. https://doi.org/10.33400/kuje.1509983
19. Çetin, A., & Bencik Kangal, S. (2021). The impact of early literacy skills curriculum on early literacy and mathematics skills. Kastamonu Education Journal, 29(2), 514–523. https://izlik.org/JA24LT49LF
20. Çınar, N. (2021). İyi bir sistematik derleme nasıl yazılmalı? Online Turkish Journal of Health Sciences, 6(2), 310–314. https://doi.org/10.26453/otjhs.888569
21. Dennis, L. R. (2016). The effects of a multi-component intervention on preschool children’s literacy skills. Topics in Early Childhood Special Education, 36(1), 15–29. https://doi.org/10.1177/0271121415577399
22. Denton, C. A., Fletcher, J. M., Anthony, J. L., & Francis, D. J. (2006). An evaluation of intensive intervention for students with persistent reading difficulties. Journal of Learning Disabilities, 39(5), 447–466. https://doi.org/10.1177/00222194060390050601
23. Dickinson, D. K., McCabe, A., Anastasopoulos, L., Peisner-Feinberg, E. S., & Poe, M. D. (2003). The comprehensive language approach to early literacy: The interrelationships among vocabulary, phonological sensitivity, and print knowledge among preschool-aged children. Journal of Educational Psychology, 95(3), 465–481. https://doi.org/10.1037/0022-0663.95.3.465
24. Efe, M., & Temel, Z. F. (2018). Okul öncesi dönem 48–66 ay çocuklarına etkileşimli kitap okuma programı’nın yazı farkındalığına etkisinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 2(2), 257–283. https://doi.org/10.24130/eccd-jecs.196720182257
25. Ehri, L. C. (2005). Learning to read words: Theory, findings, and issues. Scientific Studies of Reading, 9(2), 167–188. https://doi.org/10.1207/s1532799xssr0902_4
26. Ergül, C., Sarıca, A. D., & Akoğlu, G. (2016). Etkileşimli kitap okuma: Dil ve erken okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesinde etkili bir yöntem. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(2), 193–206. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.246307
27. Ertekin, B. D., & Çakmak, Ö. Ç. (2024). Erken Okuryazarlık Eğitim Programı’nın 60-69 aylık çocukların erken okuryazarlık becerilerine etkisinin incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(3), 1517–1539. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2024..-1409534
28. Fadel, C., & Lemke, C. (2008). Multimodal learning through media: What the research says. Cisco Systems.
29. Gengeç, H., & Aygürt, S. (2023). Erken okuryazarlık becerilerini değerlendirme ve müdahale araçlarının incelenmesi. Uluslararası Karamanoğlu Mehmetbey Eğitim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 59–71. https://doi.org/10.47770/ukmead.1204387
30. Glenberg, A. M. (2010). Embodiment as a unifying perspective for psychology. Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science, 1(4), 586–596. https://doi.org/10.1002/wcs.55
31. Gough, D., Oliver, S., & Thomas, J. (2017). Introducing systematic reviews. In D. Gough, S. Oliver, & J. Thomas (Eds.), An introduction to systematic reviews (2nd ed., pp. 1–16). Sage.
32. Gökkuş, İ., & Akyol, H. (2020). Sesbilgisel farkındalık öğretiminin erken okuryazarlık becerilerinin gelişimine etkisi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 8(2), 368–385. https://doi.org/10.16916/aded.686465
33. Gönüldaş, H. (2025). Özel öğrenme güçlüğü riski olan okul öncesi dönem öğrencileri için geliştirilen erken okuryazarlık becerileri destek eğitim paketinin (EROBDEP) etkililiği (Doktora tezi, Anadolu Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
34. Güldenoğlu, B., Kargın, T., & Ergül, C. (2016). Sesbilgisel farkındalık becerilerinin okuma ve okuduğunu anlama üzerindeki etkisi: Boylamsal bir çalışma. İlköğretim Online, 15(1). https://doi.org/10.17051/io.2016.25973
35. Hay, I., & Fielding-Barnsley, R. (2006). Enhancing the early literacy development of children at risk for reading difficulties. Australian Journal of Learning Disabilities, 11(3), 117–124. https://doi.org/10.1080/19404150609546814
36. Ismael, N., Lawson, L. M., Dean, E., & Dunn, W. (2018). Effects of sensory processing patterns on social skills and problem behaviors. The American Journal of Occupational Therapy, 72(4_Supplement_1), 7211500060p1–7211500060p9. https://doi.org/10.5014/ajot.2018.72S1-PO7004
37. Işıtan, S., Saçkes, M., & Biber, K. (2020). Erken okuryazarlık becerilerinin ev ortamında desteklenmesi. Yaşadıkça Eğitim, 34(2), 284-298. https://doi.org/10.33308/26674874.2020342154
38. İşlek, S., & Turan, F. (2023). Erken okuryazarlik müdahalesinde yaziyi referans gösterme stratejisinin kullanimi. Trakya Eğitim Dergisi, 13(1), 128–140. https://doi.org/10.24315/tred.1012196
39. Jones, S. (2018). SPARK early literacy: Testing the impact of a family–school–community partnership literacy intervention. School Community Journal, 28(2), 247-264.
40. Justice, L. M., & Ezell, H. K. (2002). Use of storybook reading to increase print awareness in at-risk children. American Journal of Speech-Language Pathology, 11(1), 17–29. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2002/003)
41. Justice, L. M., Chen, J., Jiang, H., Tambyraja, S., & Logan, J. (2020). Early-literacy intervention conducted by caregivers of children with language impairment: Implementation patterns using survival analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders, 50(5), 1668-1682. https://doi.org/10.1007/s10803-019-03925-1
42. Justice, L. M., & Kaderavek, J. N. (2004). Embedded–explicit emergent literacy intervention I: Background and description of approach. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 35(3), 201–211. https://doi.org/10.1044/0161-1461(2004/020)
43. Justice, L. M., McGinty, A. S., Piasta, S. B., Kaderavek, J. N., & Fan, X. (2010). Print-focused read-alouds in preschool classrooms: Intervention effectiveness and moderators of child outcomes. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 41(4), 504–520. https://doi.org/10.1044/0161-1461(2010/09-0056)
44. Kargın, T., Ergül, C., Büyüköztürk, Ş., & Güldenoğlu, B. (2015). Anasınıfı çocuklarına yönelik erken okuryazarlık testi (EROT) geliştirme çalışması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 16(3), 237–270. https://doi.org/10.21565/auebfoed.12068
45. Kargın, T., Güldenoğlu, B., & Ergül, C. (2017). Anasınıfı çocuklarının erken okuryazarlık beceri profili: Ankara örneklemi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 18(1), 61–87. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.299868 Kaynak Ekici, K. B. (2017). MEB okul öncesi eğitim programına uyarlanmış piramit metodunun 5 yaş çocuklarının dil ve erken okuryazarlık becerilerine etkisinin incelenmesi (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
46. Koyuncuoğlu, B. (2017). Anasınıfına devam eden dört beş yaş çocukların yaratıcı düşünme becerilerine duyu eğitim programının etkililiğinin incelenmesi (Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
47. Kucirkova, N., & Rodriguez-Leon, L. (2023). Multisensory reading in early childhood: Systematic review with theoretical guidance for human development studies. Human Development, 67(4), 193–210. https://doi.org/10.1159/000531633
48. Kumaş, Ö. A. (2021). The effects of environmental writing intervention on early literacy skills of pre-school children at risk. Anatolian Journal of Education, 6(1), 91–102. https://doi.org/10.29333/aje.2021.617a
49. Kurul, N., & Durmuşoğlu Saltalı, N. (2025). Investigating the effects of the Discovering Print through Play Program on print awareness skills of preschool children. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(3), 1556–1582. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1585697
50. Massachusetts Department of Elementary and Secondary Education. (2019). Guidelines for preschool learning experiences. https://www.mass.gov/doc/guidelines-for-preschool-learning-experiences-updated-november-2019/download
51. Myhra, M. J. (2009). Sensory integration programs' effect on academics in children in early childhood special education (Master’s thesis). Southwest Minnesota State University.
52. National Early Literacy Panel. (2008). Developing early literacy: Report of the National Early Literacy Panel. National Institute for Literacy. https://lincs.ed.gov/publications/pdf/NELPReport09.pdf
53. Neumann, M. M., Hood, M., & Ford, R. M. (2013). Mother–child referencing of environmental print and its relationship with emergent literacy skills. Early Child Development, 24(8), 1175–1193. https://doi.org/10.1080/10409289.2013.753567
54. Offer-Boljahn, H., Hövel, D. C., & Hennemann, T. (2019). Multicomponent interventions in early childhood education: A systematic review. Psychoeducational Assessment, Intervention and Rehabilitation, 1(1), 31-44. http://dx.doi.org/10.30436/PAIR19-01
55. Piasta, S. B., & Wagner, R. K. (2010). Developing early literacy skills: A meta-analysis of alphabet learning and instruction. Reading Research Quarterly, 45(1), 8–38. https://doi.org/10.1598/RRQ.45.1.2
56. Puranik, C. S., & Lonigan, C. J. (2014). Emergent writing in preschoolers: Preliminary evidence for a theoretical framework. Reading research quarterly, 49(4), 453-467. https://doi.org/10.1002/rrq.79
57. Ritchey, K. D., & Goeke, J. L. (2006). Orton–Gillingham and Orton–Gillingham–based reading instruction: A review of the literature. The Journal of Special Education, 40(3), 171–183. https://doi.org/10.1177/00224669060400030501
58. Schmitt, M. C., & Gregory, A. E. (2005). The impact of an early literacy intervention: Where are the children now? Literacy Teaching and Learning, 10(1), 1-20.
59. Shams, L., & Seitz, A. R. (2008). Benefits of multisensory learning. Trends in Cognitive Sciences, 12(11), 411–417. https://doi.org/10.1016/j.tics.2008.07.006
60. Solichah, N., & Fardana, N. A. (2024). Exploring multisensory programs as early literacy interventions: A scoping review. International Journal of Evaluation and Research in Education, 13(5), 3411–3418. https://doi.org/10.11591/ijere.v13i5.28991
61. Sönmez, N. Ö., (2021). 60–72 ay arası çocukların matematik becerilerinin desteklenmesinde duyu temelli matematik eğitimi programının etkisi (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
62. Stanovich, K. E. (2017). Matthew Effects in reading: Some consequences of individual differences in the acquisition of literacy. Journal of Education, 189(1-2), 23-55. https://doi.org/10.1177/0022057409189001-204
63. Stevens, E. A., Stewart, A., Vaughn, S., Lee, Y. R., Scammacca, N., & Swanson, E. (2024). The effects of a tier 2 reading comprehension intervention aligned to tier 1 instruction for fourth graders with inattention and reading difficulties. Journal of School Psychology, 105, 101320. https://doi.org/10.1016/j.jsp.2024.101320
64. Şahin, A. Ç. (2024). Çok bileşenli etkileşimli paylaşımlı kitap okuma programı’nın öğrenme güçlüğü riski olan okul öncesi dönem çocukların dil ve erken okuryazarlık becerileri üzerindeki etkililiği (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
65. Şepitci-Sarıbaş, D., & Sarıbaş, M. (2025). Sözlü ve tekerlemeli geleneksel çocuk oyunlarının okul öncesi çocukların sesbilgisel farkındalık becerileri üzerindeki etkisi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 23(1), 1032–1055. https://doi.org/10.37217/tebd.1641847
66. Tekerci, H. (2022). Erken çocukluk döneminde duyu eğitimi ve nörobilim. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(3), 975–994. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1142094
67. Tekgül, N. (2025). Okul öncesi dönemde sosyal-duygusal gelişim açısından risk grubunda yer alan çocuklara yönelik çok bileşenli müdahale programının etkililiği (Doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
68. Tezcan, F. (2023). Müzik ve yaratıcı drama temelli erken okuryazarlık eğitim programının 4-5 yaşlarındaki roman çocukların erken okuryazarlık becerilerine etkisi (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
69. Uyanık Aktulun, Ö., & Gözüm, A. İ. C. (2024). Görsel algılama destekli okuma yazmaya hazırlık etkinliklerinin yazı farkındalığına etkisinin incelenmesi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(2), 439–453. https://doi.org/10.33206/mjss.1392690
70. Wanzek, J., & Vaughn, S. (2007). Research-based implications from extensive early reading interventions. School Psychology Review, 36(4), 541–561. https://doi.org/10.1080/02796015.2007.12087917
71. Wasik, B. A., & Bond, M. A. (2001). Beyond the pages of a book: Interactive book reading and language development in preschool classrooms. Journal of Educational Psychology, 93(2), 243–250. https://doi.org/10.1037/0022-0663.93.2.243
72. Whitehurst, G. J., & Lonigan, C. J. (1998). Child development and emergent literacy. Child Development, 69(3), 848–872. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1998.tb06247.x
73. Xu, M., & Wu, Q. (2021). Investigation and research on children's sensory education from the perspective of Montessori and sensory integration. Proceedings of the 2021 International Conference on Education, Language and Art (ICELA 2021). Atlantis Press. https://doi.org/10.1109/ICPHDS53608.2021.00048
74. Yalman, F. (2020). Kütüphanede verilen “kitapların eğlenceli dünyası” eğitim programının çocukların erken okuryazarlık becerilerine etkisinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Karabük Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
75. Yazıcı, E., & Kandır, A. (2014). Okuma yazma becerilerini destekleyici duyu eğitimi programının 61–66 aylık çocukların okuma yazma becerilerine etkisi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(33), 61–66.
76. Yazıcı, E., Kandır, A., & Keskin, H. K. (2020). Okuma yazma becerilerini destekleyici duyu eğitimi programı’nın etkililiğinin boylamsal olarak incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 4(2), 30–48. https://doi.org/10.24130/eccd-jecs.1967202042259
77. Yıkmış, A., & Özbey Gökçe, S. (2024). Türkiye’de özel eğitim alanında yapılan erken okuryazarlık araştırmalarının incelenmesi. Turkish Special Education Journal: International, 6(1), 105-135. https://doi.org/10.69485/tseji.1483889