An Examination of the Relationship Between Worship Procrastination, Religious Attitudes, and General Procrastination Among Muslim Adults

Yıl 2026, Sayı: 9 , 34 - 64 , 31.03.2026

Sema Abanoz

https://izlik.org/JA54DA38UK

Öz

The psychology of religion conceptualizes the individual's relationship with religion as religious attitude and typically examines it through subdimensions such as belief, worship, morality and emotion. Of these, worship is the dimension of religion that is reflected in daily life, expressing the believer’s responsibilities towards God. Although the forms and times of worship vary from religion to religion, every religion has time-dependent worship practices in every religion, especially Islam. However, individuals may procrastinate in performing their religious duties, as well as their various other responsibilities. This study examined, the relationship between worship procrastination, religious attitude and general procrastination alongside various other variables. The study aimed to answer the following questions “What is the relationship between worship procrastination behavior, religious attitude and general procrastination?” and “How do worship procrastination, religious attitude and general procrastination behavior vary according to various demographic variables?”. The study population comprises adult individuals living in Ankara and Kırıkkale who have at least a. primary school education and identify themselves as Muslim. The study was carried out in between April-June 2023 with 399 respondents. A relational survey model was used in this study. The Ok-Religious Attitude Scale, the Çakıcı-General Procrastination Sclae and the Scaleand Worship Procrastination Scale were used as data collection tools. The data obtained were analyzed using the “SPSS for Windows 23.0" program and the significance was tested at a minimum p<.05 level. Based on the data, it was concluded that those with high religious attitudes procrastinate their worshipless, and those who procrastinate in general also procrastinate their worship. According to the demographic variables, it was found that single people exhibit more general procrastination behavior than married people, young people more than older people, students more than public employees, and women more than men. Additionlly, it was  been found that people living in cities and metropolitan areas procrastinate with regard to worship more than those living in villages and districts. Further studies examining the relationship between the procrastination of worship behavior and different variables would contribute to the field.

Anahtar Kelimeler

Psychology of Religion , Procrastination , Worship Procrastination , Religious Attitude , General Procrastination

Etik Beyan

This article is extracted from my master thesis/doctorate dissertation entitled “The Development of a Scale For Procrastination in Worship and the Analysis of Relationship Between Procrastination in Worship, Religious Attitudes, and Overall Procrastination of Individuals Between the Ages of 18-65”, which we submitted/completed on January 2, 2024 supervised by Fatıma Zeynep Belen (Master’s Thesis, Kırıkkale University, 2024)

Müslüman Yetişkinlerde İbadet Erteleme, Dinî Tutum ve Genel Erteleme İlişkisinin İncelenmesi

https://izlik.org/JA54DA38UK

Öz

Din psikolojisi bireyin din ile ilişkisini dinî tutum olarak değerlendirir ve çoğunlukla inanç, ibadet, ahlak, duygu gibi alt boyutlarla inceler. Bunlardan ibadet, dinin günlük hayata yansıyan ve inanan bireyin Allah’a karşı sorumluluklarını ifade eden boyutudur. İbadetlerin yapılış şekilleri ve zamanları dinden dine değişse de başta İslam olmak üzere her dinde zamana bağlı ibadetler bulunmaktadır. Ancak bireyler çeşitli sorumluluklarını olduğu gibi ibadetlerini yapmayı da erteleyebilmektedir. Bu çalışmada çeşitli değişkenlerle ibadet erteleme, dinî tutum ve genel erteleme ilişkisi incelenmiştir. “İbadet erteleme davranışı ile dinî tutum ve genel erteleme arasında nasıl bir ilişki vardır?” ve “Çeşitli demografik değişkenlere göre ibadet erteleme, dinî tutum ve genel erteleme davranışı nasıl bir değişiklik göstermektedir?” soruları araştırmanın problemleri olarak belirlenmiştir. Araştırmanın evrenini; Ankara ve Kırıkkale’de yaşayan, en az ilkokul düzeyinde eğitimi olan, kendini Müslüman olarak tanımlayan yetişkin bireyler oluşturmaktadır. Çalışma 2023 yılı Nisan- Haziran aylarında 399 kişi ile gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Veri toplama araçları olarak Ok-Dinî Tutum Ölçeği, Çakıcı-Genel Erteleme Ölçeği ve İbadet Erteleme Ölçeği kullanılmıştır. Elde edilen veriler “SPSS forwindows 23.0” programıyla çözümlenmiş, manidarlıklar minimum p<.05 düzeyinde sınanmıştır. Verilerden hareketle dinî tutumu yüksek olanların ibadetlerini daha az ertelediği, genel erteleme yapanların ibadetlerini de ertelediği sonucuna ulaşılmıştır. Demografik değişkenlere göre bekârların evlilerden, gençlerin yaşlılardan, öğrencilerin kamu çalışanlarından, kadınların erkeklerden daha fazla genel erteleme davranışı sergilediği ortaya çıkmıştır. Ayrıca il ve büyükşehirde yaşayanların köy ve ilçede yaşayanlara göre ibadetlerini daha fazla ertelediği tespit edilmiştir. Farklı çalışmalarda ibadet erteleme davranışının çeşitli değişkenlerle ilişkisinin incelenmesi alana katkı sağlayacağı düşüncesiyle önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Din Psikolojisi , Erteleme , İbadet Erteleme , Dinî Tutum , Genel Erteleme

Etik Beyan

Bu çalışma Fatıma Zeynep Belen danışmanlığında 02/01/2024 tarihinde sunduğumuz/tamamladığımız “İbadet Erteleme Ölçeği Geliştirilmesi ve 18-65 Yaş Arası Bireylerde İbadet Erteleme, Dinî Tutum ve Genel Erteleme İlişkisinin İncelenmesi” başlıklı yüksek lisans esas alınarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

• Abanoz, Sema. İbadet Erteleme Ölçeği Geliştirilmesi ve 18-65 Yaş Arası Bireylerde İbadet Erteleme, Dinî Tutum ve Genel Erteleme İlişkisinin İncelenmesi. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Abanoz, Sema - Belen, Fatıma Zeynep. “İbadet Erteleme: Bir Ölçek Geliştirme Çalışması”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/2 (Aralık 2023), 514-540. https://doi.org/10.52637/kiid.1364489
• Abanoz, Süleyman. “Türkiye’de Yapılan ‘Dinî Başa Çıkma’ Konulu Araştırmalar Hakkında Bir Değerlendirme”. Eskiyeni 40 (Mart 2020), 407-429. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.673386
• Ackerman, David S. - Gross, Barbara L. “My InstructorMade Me Do It: TaskCharacteristics of Procrastination”. Journal of Marketing Education 27/1 (Nisan 2005), 5-13. https://doi.org/10.1177/0273475304273842
• Açıkel, Cafer. Kur’ân Ayetleri Işığında İbadet Vakitleri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Akalın, Şükrü Haluk vd. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 11. Basım, 2011.
• Albayrak, Esra. Genel Erteleme Davranışı Olan ve Olmayan Bireylerin Yönetici İşlevler Açısından İncelenmesi. İstanbul: Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Allport, Gordon W. - Murchison, Carl A. “Attitudes”. Handbook of SocialPsychology. 798-844. Worcester MA: Clark UniversityPress, 1935.
• Altunışık, Remzi vd. Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri SPSS Uygulamalı. Sakarya: Sakarya Kitabevi, 3. Basım, 2004.
• Arslan, Hasan. “Dinî Tutumların Oluşum, Gelişim ve Değişimi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2009), 77-96.
• Aydoğan, Didem - Özbay, Yaşar. “Akademik Erteleme Davranışının Benlik Saygısı, Durumluluk Kaygı, Öz-Yeterlilik Açısından Açıklanabilirliğinin İncelenmesi”. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi 2/3 (Eylül 2012), 1-10. https://doi.org/10.14527/C2S3M1
• Ayhan, Hatice. Dini Tutumun Adalete Duyarlılık, Ahlaki Yüreklilik Ve Psikolojik İyi Oluş Üzerine Etkisi. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Ayyıldız, Fatma. Ergenlerin Sahip Oldukları Değerler ile Akademik Erteleme ve Genel Erteleme Düzeyleri Arasındaki Yordayıcı İlişkiler. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Balkıs, Murat. Öğretmen Adaylarının Davranışlarındaki Erteleme Eğiliminin, Düşünme ve Karar Verme Tarzları ile İlişkisi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
• Balta, Alimert. Belirsizliğe Tahammülsüzlük ve Bilişsel Esneklik ile Genel erteleme ve Akademik Erteleme Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Kent Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Baş, Türker. Anket Nasıl Hazırlanır Uygulanır Değerlendirilir. Ankara: Seçkin Yayınevi, 4. Basım, 2006.
• Cüceloğlu, Doğan. İnsan ve Davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 13. Basım, 2004.
• Çakıcı, Deniz Ç. Lise ve Üniversite Öğrencilerinde Genel Erteleme ve Akademik Erteleme Davranışının İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Çelik, Pınar. Dini Tutum, Öz Düzenleme, Özgür İrade ve Belirlenimcilik Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Demir, Ömer. “Erteleme Eğilimi ve Baş Etme Yolları Araştırmaları Bulgularının Dini Erteleme Açısından Yorumlanması”. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi 12/4 (Aralık 2017), 747-780.
• Deniz, Seda. Zaman Yönetimi Becerileri ile Erteleme Davranışı Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Elazığ Sağlık Kuruluşları Örneği. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Doğan, Türkan vd. “Kişilik Özelliklerinin Erteleme Davranışını Yordayıcılığı”. Başkent UniversityJournal of Education 1/1 (2014), 1-8.
• Düzgüner, Sevde - Sevi̇nç, Kenan. “Farklı Bölümlerde Okuyan Üniversite Öğrencilerinde Özgecilik ve Dini Tutum İlişkisi”. Theosophia 1 (2020), 53-69.
• Ferrari, Joseph R. Beck, Brett L. “Affective Responses Before and After Fraudulent Excuses by Academic Procrastinators”. Education 118/4 (1998), 529-537.
• George, Darren – Mallery, Paul, IBM SPSS Statistics 23 Step by Step: A Simple Guide and Reference. New York, NY: Routhledge, 2016.
• Gökmen, Rabia - Altaş, Nurullah. “Lise Öğrencilerinin Dini Tutum ve Davranışlarını Etkileyen Faktörler”. Talim: Journal of Education in MuslimSocietiesandCommunities 6/1 (Haziran 2022), 7-21. https://doi.org/10.37344/talim.2022.28
• Gül, Ali. Yurt Dışındaki Türk Okullarında Öğrenim Gören Lise Öğrencilerinin Dini Tutum ve Ahlaki Değer Düzeyleri. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Harriott, Jesse - Ferrari, Joseph R. “Prevalence of ProcrastinationamongSamples of Adults”. PsychologicalReports 78/2 (Nisan 1996), 611-616. https://doi.org/10.2466/pr0.1996.78.2.611
• Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisine Giriş. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2016.
• İnceoğlu, Metin. Tutum Algı İletişim. Ankara: Beykent Üniversitesi Yayınları, 2010.
• İrk, Esra vd. “Günlük Hayatta ve Dinî Pratiklerde Erteleme Davranışı Üzerine Nitel Bir Araştırma”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 10/1 (Ocak 2024), 21-51. https://doi.org/10.5281/ZENODO.10518547
• Kağıtçıbaşı, Çiğdem. İnsan ve İnsanlar. İstanbul: Evrim Yayınları, 1988.
• Karaman, Mesut. “Keşfedici ve Doğrulayıcı Faktör Analizi: Kavramsal Bir Çalışma”. Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 9/1 (Haziran 2023), 47-63. https://doi.org/10.29131/uiibd.1279602
• Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 10. Basım, 2010.
• Katar, Mehmet. “Dinlerde Günlük İbadet Uygulamaları”. Dini Araştırmalar 1/1 (1998), 59-75.
• Kaya, Mevlüt. Din Eğitiminde İletişim ve Dini Tutum. İstanbul: Etüt Yayınları, 1998.
• Koca, Necla. Üniversite Öğrencilerinde Dini Tutum, Romantizm ve Eş Seçim Tercihleri Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi (Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Örneği). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3.Basım, 2009.
• Lay, Clarry H. “At Last, My ResearchArticle on Procrastination”. Journal of Research in Personality 20 (1986), 474-495. https://doi.org/10.1016/0092-6566(86)90127-3
• Meyers, Lawrence S. vd. AppliedMultivariteResearh Design andInterpretation. London: SAGE Publications Inc., 2005.
• Milgram, Norman (Noach) vd. “Procrastination, GeneralizedorSpecific, in CollegeStudentsandTheirParents”. PersonalityandIndividualDifferences 25/2 (Ağustos 1998), 297-316. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(98)00044-0
• Milgram, Norman (Noach) - Tenne, Rachel. “PersonalityCorrelates of DecisionalandTaskAvoidantProcrastination”. EuropeanJournal of Personality 14/2 (2000), 141-156. https://doi.org/10.1002/(sici)1099- 0984(200003/04)14:23.0.co;2-v
• Myers, David G. Sosyal Psikoloji. çev. Serap Akfırat. İstanbul: Nobel Yayınları, 10.Basım, 2015.
• Ok, Üzeyir. “Dini Tutum Ölçeği: Ölçek Geliştirme ve Geçerlik Çalışması”. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi 8/2 (2011), 528-549.
• Öğüt, Selman. “Ef‘âl-i Mükellefîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/452. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
• Özberk, Eren Halil - Türk Kurtça, Tuğba. “Profiles of AcademicProcrastination in HigherEducation: A Cross-CulturalStudy Using Latent Profile Analysis”. International Journal of PsychologyandEducationalStudies 8/3 (Ekim 2022), 150-160. https://doi.org/10.52380/ijpes.2021.8.3.465
• Özdemir, Orhan Selçuk. İlköğretim Okulu Yönetici ve Öğretmenlerinin Genel Erteleme Davranışı Eğilimleri ile Düşünme Stillerinin Analizi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Peker, Hüseyin. Din Psikolojisi. Samsun: Sönmez Matbaa ve Yayınevi, 1993.
• Pychyl, Timothy A. Prokrastineyşın Başlanıp Bitirilmesi Gereken İşleri İnatla Erteleme Savsaklama ve Oturup Çalışmak Yerine Ivır Zıvır Şeylerle Oyalanma Alışkanlığı ile Mücadele Kılavuzu. çev. Onur Öztürk. İstanbul: Metropolis Yayıncılık, 2022.
• Sari, Hakan. Dindar Bireylerin Peygamber Tasavvurlarıyla Dini Tutumları Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma (Bursa Örneği). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Söylemez, Ezgi. Üniversite Öğrencilerinde Genel Erteleme ve Akademik Erteleme Davranışı ile Savunma Mekanizmaları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Şahin, Murat. Okul Yöneticilerinde Genel Erteleme Davranışının Mükemmeliyetçilik Düzeyleri ve Kişilik Özellikleri ile İlişkisi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Şengül, Fatma Nur. Gençlerde Dini Tutum ve Hedonizm. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021. Tabachnick, Barbara G. Fidell, Linda S. Using Multvarite Statistics. New York, NY: Pearson, 2019.
• Teke, Hilal Sena - Yılmaz, Sema. “Yetişkinlerde Maneviyat Erteleme Davranışı İlişkisinde Yetersizlik Duygusunun Aracılık Rolü”. ATEBE Dinî Araştırmalar Dergisi 12 (Aralık 2024), 88-118. https://doi.org/10.51575/atebe.1569969
• Uzun, Bilge - Demir, Ayhan. “Erteleme: Türleri, Bileşenleri, Demografik Etkenler ve Kültürel Farklılıklar”. Ege Eğitim Dergisi 16/1 (Temmuz 2015), 106-121. https://doi.org/10.12984/eed.09571
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Vakit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/488-491. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
• Yılmaz, Merve Şehide. Kronik Hastalığı Olan Kişilerde Erteleme Davranışı Varlığının Tedavi Uyumu Üzerine Etkisinin Değerlendirilmesi. İstanbul: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Şişli Hamidiye Etfal Sağlık Uygulama ve Araştırma Merkezi, Tıpta Uzmanlık Tezi, 2023.