İbn Sînâ’nın Psikolojisi Açısından Hilomorfizmin Kavramsal Sınırlılıkları

Öz

Bu makale, hilomorfizmin Antik ve Geç Antik geleneklerde kazandığı çok katmanlı anlamları ele alarak, İbn Sînâ’nın insani akli nefs (nefs-i nâṭıka) anlayışı bakımından sıkı bir Aristotelesçi hilomorfizm takipçisi olarak nitelendirilip nitelendirilemeyeceğini incelemektedir. İlk olarak, hilomorfizm kavramı incelenmekte ve Aristoteles sonrası yorumcularda görülen suret kavramının yetkinlik (kemâl) kavramına doğru kayışı ele alınmakta; bu dönüşümün ruhun tamamen içkin bir suret olmaktan çıkarılarak daha aşkın bir işlev yüklenmesini mümkün kıldığı gösterilmektedir. Yeni-Platoncu etkilerle şekillenen bu yaklaşım, sonraki yüzyıllarda ruhun bedenden ayrılabilir bir töz olarak düşünülmesine zemin hazırlamıştır. Çalışmanın kapsamı, İbn Sînâ’nın biyolojik ve psikolojik eserlerinin yanı sıra, Aristotelesçi arka plan dikkate alınarak okunan eş-Şifâ’daki Kitâbü’n-Nefs ve el-İşârât ve’t-tenbîhât’taki kilit metafizik pasajları da içerir. Amaç, İbn Sînâ’nın canlılık işlevlerini açıklamakta madde-suret öğretisinin açıklayıcı gücünü koruduğunu, ancak tümelleri düşünen ve bilen nefsi tanımlarken hilomorfizmden ayrıldığını göstermektir. Yöntemsel olarak makale, İbn Sînâ’nın suret ve yetkinlik kavramlarını metinsel ve kavramsal bir yaklaşımla yakından inceler ve bunları, nefs, suret ve yetkinlik (entelekheia) üzerine yürütülen Meşşâî (Peripatetik) ve Geç Antik Çağ tartışmalarıyla ilişkilendirir. Çalışmanın temel bulgusu, İbn Sînâ’nın suret kavramının yerine yetkinlik kavramını ikame ederek, nefsin ontolojik statüsünü yeniden tanımladığıdır. Bitkisel ve hayvani yaşam faaliyetleri için nefs, organik bir bedenin birinci yetkinliği olup organlar aracılığıyla iş görür. Ancak akli nefs söz konusu olduğunda yetkinlik iki işlevli hale gelir. Nefs, bir yandan bedensel yetileri araçsal olarak bilfiilleştirir, öte yandan maddesel olmayan, kendi kendisinin farkında olan bir özneyi ifade eder. Uçan Adam düşünce deneyi, öz-farkındalığın bedensel algıya bağlı olmadığını, gemici-gemi benzetmesi ise bedenin, nefsin eylemlerini gerçekleştirdiği bir araç olduğunu ancak onun kurucu sureti olmadığını gösterir. Sonuç olarak İbn Sînâ, hilomorfizmin açıklayıcı işlevini canlılık eylemleri için korur ancak entelektüel ve öz-farkındalık gibi eylemler söz konusu olduğunda onu terk eder. Makale, İbn Sînâ’yı bir hilomorfist olarak nitelendirmenin, onun bilinçli kavramsal dönüşümünü gizlediği sonucuna varır. Yetkinlik kavramını suret kavramına tercih ederek İbn Sînâ, psikolojiyi metafiziğe açılan bir yola dönüştürür. Buna göre insan, eylem bakımından beden aracılığıyla birleşmiş ancak bedenin bozulmasından sonra da varlığını sürdüren maddesel olmayan bir özneye dayanır. Bu sonuç, onun sistemine ilişkin geleneksel değerlendirmeleri yeniden biçimlendirir ve ölümsüzlük ile aklın özerkliği konularının neden felsefesinin merkezinde yer aldığını açıklar.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• İbn Sînâ
• Aklî Nefs
• Hilomorfizm
• Yetkinlik

The Conceptual Limits of Hylomorphism in the Context of Avicenna’s Psychology

Öz

This article examines whether Avicenna can be characterized as a strict follower of Aristotelian hylomorphism with respect to his understanding of the human rational soul (al-nafs al-nāṭiqa), by exploring the multilayered meanings that hylomorphism acquired in Ancient and Late Antique traditions. First, the concept of hylomorphism is analyzed, and followed by a discussion of the post-Aristotelian shift among commentators from the notion of “form” to that of separable “actuality”. It is shown that this transformation allowed the soul to be conceived not as a fully intrinsic form but as something with a more transcendent function. Shaped by Neoplatonic influences, this approach laid the groundwork in later centuries for conceiving the soul as a substance that can be partially separable from the body. The scope of this study includes not only Avicenna’s biological and psychological works, but also key metaphysical passages from the Book of the Metaphysics of the Healing and al-Ishārāt wa’l-tanbīhāt, analyzed in relation to their Aristotelian background. The aim is to show that while Avicenna preserves the explanatory power of the matter–form doctrine in accounting for the functions of life, he departs from hylomorphism in defining the nafs that thinks and knows universals. Methodologically, the article closely examines Avicenna’s concepts of form and actuality through textual and conceptual analysis and relates them to the Peripatetic and Late Antique debates on soul, form, and actuality (entelecheia). The main finding of the study is that by replacing the concept of form with that of actuality, Avicenna redefines the ontological status of the nafs. For vegetative and animal life-activities, the nafs is the first actuality of an organic body and operates through bodily organs. However, regarding the rational nafs, actuality takes on a dual function. On the one hand, the nafs actualizes bodily capacities instrumentally, while on the other, it represents a non-material subject that is aware of itself. The Flying Man thought experiment shows that self-awareness does not depend on bodily perception, while the sailor-ship analogy demonstrates that the body is merely an instrument through which the soul performs its actions, and not its constitutive form. Consequently, Avicenna maintains the explanatory role of hylomorphism for vital activities but abandons it when intellectual acts and self-awareness are at issue. The article concludes that labeling Avicenna a hylomorphist obscures his deliberate conceptual transformation. By privileging actuality over form, Avicenna positions psychology as a discipline that leads to metaphysics. Accordingly, the human being, though united with the body instrumentally in action, ultimately rests on a non-material subject that continues to exist after the body’s dissolution. This result reshapes traditional evaluations of his system and explains why the themes of immortality and the autonomy of intellect occupy a central place in his philosophy.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Avicenna
• Rational Soul
• Hylomorphism
• Perfection.

Kaynakça

1. Alexander of Aphrodisias. Alexander of Aphrodisias: Part I: Soul As Form of the Body, Parts of the Soul, Nourishment, and Perception. çev. Victor Caston. London: Bloomsbury Publishing PLC, 1st ed., 2014.
2. Alpina, Tommaso. Subject, Definition, Activity: Framing Avicenna’s Science of the Soul. De Gruyter, 2021. https://doi.org/10.1515/9783110706840
3. Aristoteles. Ruh Üzerine. çev. Ömer Aygün - Yasin Gurur Sev. İstanbul: Pinhan Yayınları, 2018.
4. Aristotle. The Metaphysics. çev. Hugh Lawson-Tancred. London: Penguin Classics Press, 2004.
5. Avicenna. Ibn Sina’s Remarks and Admonitions: Physics and Metaphysics: An Analysis and Annotated Translation. çev. Shams Constantine Inati. New York: Columbia University Press, 2014.
6. Cohoe, Caleb. “Why the Intellect Cannot Have a Bodily Organ: De Anima 3.4”. Phronesis 58/4 (2013), 347-377.
7. Cohoe, Caleb M. “The Separability of Nous”. Aristotle’s On the Soul: A Critical Guide. ed. Caleb Cohoe. 229-246. Cambridge Critical Guides. Cambridge: Cambridge University Press, 2022. https://doi.org/10.1017/9781108641517.013
8. Druart, Thérèse-Anne. “The human soul’s individuation and its survival after the body’s death: Avicenna on the causal relation between body and soul: Thérèse-Anne Druart”. Arabic Sciences and Philosophy 10/2 (2000), 259-273.

9. Erkan, Ahmet. İbn Sînâ’da nefs ve ölümsüzlük. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
10. Görücü, Ömer Faruk. İbn Sînâ Descartes Psikolojisi Karşılaştırmalı Bir Analiz. Çizgi Kitabevi Yayınları, 2024.
11. Gutas, Dimitri. “Avicenna: The Metaphysics of the Rational Soul”. The Muslim World 102/3-4 (Ekim 2012), 417-425. https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.2012.01413.x
12. Haring, Ellen Stone. “Substantial Form in Aristotle’s ‘Metaphysics’ Z, I”. The Review of Metaphysics 10/2 (1956), 308-332.
13. İbn Sînâ. en-Necat Felsefenin Temel Konuları. çev. Kübra Şenel. Dergah Yayınları, 2020.
14. İbn Sînâ. Kitabu’ş-Şifa Metafizik. çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. Litera Yayıncılık Ansiklopedik Kitaplar, 2017.
15. İbn Sînâ. Kitâbü’ş-Şifâ: Nefs. ed. Eşref Altaş. çev. Mehmet Zahit Tiryaki. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları, 2021.
16. Kupreeva, Inna. “Alexander of Aphrodisias and Aristotle’s De anima: What’s in a Commentary?” Bulletin of the Institute of Classical Studies 55/1 (2012), 109-129. https://doi.org/10.1111/j.2041-5370.2012.00036.x
17. Manning, Gideon. “The History of ‘Hylomorphism’”. Journal of the History of Ideas 74/2 (2013), 173-187.
18. McGinnis, Jon. Avicenna. Oxford ; New York: Oxford University Press, 2010.
19. McGinnis, Jon. “Experimental Thoughts on Thought Experiments in Medieval Islam”. The Routledge Companion to Thought Experiments. Routledge, 2017.
20. Mittelmann, Jorge. “Neoplatonic Sailors and Peripatetic Ships: Aristotle, Alexander, and Philoponus”. Journal of the History of Philosophy 51/4 (2013), 545-566. https://doi.org/10.1353/hph.2013.0086
21. Philoponus, John. On Aristotle’s “On the soul 2.1-6”. Cornell University Press, 2005.
22. Sebti, Meryem. “La Signification De La Définition Avicennienne De L’âme Comme « Perfection Première D’un Corps Naturel Organique » Dans Le Livre I Du "Traité De L’âme Du Šifā’”. Bulletin d’études orientales 51 (1999), 299-312.
23. Shields, Christopher. “Aristotle’s Psychology”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2020). ed. Edward N. Zalta. Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2020. https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/aristotle-psychology/
24. Whiting, Jennifer. Body and Soul: Essays on Aristotle’s Hylomorphism. Oxford, New York: Oxford University Press, 2023.
25. Wisnovsky, Robert. İbn Sînâ Metafiziği. çev. İbrahim Halil Üçer. İstanbul: Klasik Yayınları, 2. Basım, 2020.
26. Yılmaz, Aykut Alper. “İbn Sînâcı ve Kartezyen İkiciliğe Dair Bir Karşılaştırma”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/1 (15 Haziran 2021), 173-194. https://doi.org/10.18505/cuid.860096