Anadolu İmam Hatip Lisesi İslam Ahlakı Ders Kitabının Kök Değerlerin Öğretimi Açısından İncelenmesi

Öz

Bu araştırmanın temel amacı, Anadolu İmam Hatip Lisesi (AİHL) İslam Ahlakı ders kitabının, belirlenen on kök değerin öğretimi açısından pedagojik potansiyelini ve içeriğini betimsel olarak incelemektir. Çalışma, öğretim materyallerinin değer aktarımındaki kritik rolünü esas alarak, ders kitabının mevcut yapısının bu sürece ne ölçüde hizmet ettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında incelenen kök değerler; adalet, dostluk, dürüstlük, özdenetim, sabır, saygı, sevgi, sorumluluk, vatanseverlik ve yardımseverliktir. Araştırmada bu değerlerin ders kitabında yer alma oranları, içeriklerin İslam ahlakı ilkeleriyle tutarlılığı, sunulan etkinliklerin niteliği, görsel materyal kullanım düzeyi ve değerlerin içselleştirilmesine yönelik pedagojik öğeler incelenmiştir. Nitel araştırma yaklaşımı kapsamında doküman incelemesi yöntemiyle yürütülen araştırmada, veriler içerik analizi tekniğiyle çözümlenerek tablolaştırılmış ve seçilmiş örnek içerikler üzerinden betimsel analiz yoluyla yorumlanmıştır. Analiz sürecinde kök değerler; MEB öğretim programındaki tanımları esas alınarak, üniteler arasındaki dağılımı ve hangi metinsel bağlamlarda (naslar, hadisler vb.) ele alındığının yanı sıra; içerik doğruluğu, görsel materyal kullanımı, etkinlik niteliği ve duyuşsal katkı potansiyeli ölçütleri açısından tematik olarak kategorize edilerek değerlendirilmiştir. Bulgular, kitapta en yoğun işlenen değerin sevgi, en az yer verilen değerin ise vatanseverlik olduğunu göstermiştir. Bunun yanı sıra saygı ve sorumluluk gibi değerlerin de oldukça yüksek bir frekansla işlendiği saptanmıştır. Çalışma sonucunda değerlerin aktarım biçiminin çoğunlukla metin temelli ve bilişsel bilgi aktarımına dayalı olduğu; öğrencilerin duyuşsal öğrenmelerini destekleyecek uygulamalı ve etkileşimli etkinliklerin sınırlı kaldığı tespit edilmiştir. Buna göre, kitap kavramsal açıdan güçlü ve içerik bakımından tutarlı olmakla birlikte, bu bilgilerin öğrencilerin günlük yaşamlarına aktarılmasını destekleyecek içerik çeşitliliğinin yeterince geliştirilmediği görülmüştür. Ayrıca, görsel materyal kullanımının yetersiz olduğu ve mevcut görsellerin öğrencilerin ilgisini çekme ve öğrenme sürecine katkı sağlama açısından sınırlı kaldığı değerlendirilmiştir. İçeriklerde bilgi hatasına rastlanmamış olsa da kitabın genelinde duyuşsal öğrenmeyi ve değerlerin içselleştirilmesini destekleyen pedagojik öğelerin zayıf olduğu görülmüştür. Bu yönleriyle, İslam Ahlakı ders kitabı, kök değerlerin bilişsel düzeyde kazandırılmasına belirli ölçüde katkı sağlamakta, ancak bu değerlerin duyuşsal öğrenmeyi destekleme ve öğrencide kalıcı içselleştirme sürecini teşvik etme potansiyeli açısından sınırlı kalmaktadır. Bu durum, ders kitabının içerik doğruluğu ve teknik yapı bakımından yeterli olmasına rağmen, pedagojik derinlik ve öğrenci merkezli değer eğitimi açısından geliştirilmeye açık olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, incelenen ders kitabının zengin bir bilgi içeriğine sahip olduğu görülmekle birlikte; kök değerlerin öğretiminde sunulan örneklerin daha çok teorik düzlemde kaldığı, öğrenciyi aktif kılan uygulama ve günlük yaşamla doğrudan ilişkili deneyim odaklı etkinliklerin ise geliştirilmeye muhtaç olduğu saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Değerler Eğitimi
• İmam Hatip Lisesi
• Kök Değerler
• Ders Kitabı

Etik Beyan

Bu çalışma Doç. Dr. Yasin Yiğit danışmanlığında devam eden “Ortaöğretim Öğrencilerinin Ahlaki Olgunluk ve Mutluluk Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi" başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

An Analysis of the Islamic Ethics Textbook of Anatolian Imam Hatip High Schools in Terms of Teaching Core Values

Öz

The main purpose of this study is to descriptively examine the pedagogical potential and content of the Islamic Ethics textbook used in Anatolian Imam Hatip High Schools (AIHL) in terms of teaching ten identified core values. Grounded in the critical role of instructional materials in value transmission, the study aims to reveal the extent to which the current structure of the textbook serves this process. The core values examined within the scope of the study are justice, friendship, honesty, self-control, patience, respect, love, responsibility, patriotism, and helpfulness. The analysis focuses on the frequency of these values in the textbook, the consistency of the content with principles of Islamic ethics, the quality of the activities presented, the level of visual material use, and the pedagogical elements supporting the internalization of values. Within the framework of a qualitative research approach, the study was conducted using the document analysis method. The data were analyzed through content analysis, organized into tables, and interpreted via descriptive analysis based on selected sample contents. During the analysis process, the core values were evaluated by being thematically categorized based on the definitions provided in the Ministry of National Education curriculum, considering their distribution across units and the textual contexts in which they are addressed (such as verses, hadiths, etc.), as well as according to the criteria of content accuracy, use of visual materials, quality of activities, and potential for affective contribution. The findings indicate that love is the most frequently addressed value in the textbook, whereas patriotism is the least emphasized. In addition, values such as respect and responsibility were found to be addressed with relatively high frequency. The results reveal that value transmission in the textbook is predominantly text-based and relies largely on cognitive knowledge transfer, while practical and interactive activities that support students’ affective learning remain limited. Accordingly, although the textbook is conceptually strong and consistent in terms of content, the diversity of content that would facilitate the transfer of this knowledge into students’ daily lives has not been sufficiently developed. Furthermore, the use of visual materials is inadequate, and the existing visuals contribute only limitedly to attracting students’ interest and supporting the learning process. Although no factual errors were identified in the content, the pedagogical elements supporting affective learning and the internalization of values were found to be weak overall. In this respect, while the Islamic Ethics textbook contributes to the acquisition of core values at the cognitive level to a certain extent, it remains limited in its potential to support affective learning and promote lasting internalization among students. This indicates that, despite being adequate in terms of content accuracy and technical structure, the textbook is open to improvement in terms of pedagogical depth and student-centered values education. In conclusion, although the examined textbook is observed to have rich informational content, it has been determined that the examples presented in the teaching of core values remain largely at a theoretical level, while practice-based activities that actively engage students and are directly related to everyday life and experiential learning require further development.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Values Education
• Imam Hatip High School
• Core Values
• Textbook

Etik Beyan

This article is extracted from my master thesis entitled “"Examination of the Relationship Between Moral Maturity and Happiness Levels of Secondary School Students”, supervised by Assoc. Prof. Yasin Yigit Master’s Thesis Dissertation, Kırıkkale University, Kırıkkale/Türkiye, 2026).

Kaynakça

1. Ağca, Cihan - Meydan, Hasan. “Yedinci Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitabının Kök Değerlerin Öğretimi Açısından İncelenmesi”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/1 (Haziran 2022), 94-116. https://doi.org/10.34086/rteusbe.1114158
2. Allport, Gordon. The Person in Psychology. Boston:Beacon Press, 1968.
3. Kuran-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Baskı, 2011.
4. Arıcı, İsmail - Maden, Kenan. “İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programında Saygı Değeri”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 22/1 (Nisan 2018), 237-256.
5. Arpacı, Mücahit. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmeni Adaylarının Değer ve Değerler Eğitimine İlişkin Görüşleri”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/2 (Nisan 2013), 205-228.
6. Arslan, Aysel - Turan, Furkan. “8. Sınıf Türkçe Ders Kitabının Kök Değerler Açısından İncelenmesi”. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama 15/29 (Temmuz 2024), 105-130. https://doi.org/10.58689/eibd.1429452
7. Arslan, Aysel - Yıldırım, Büşra. “Examination of The 6th Grade Religious Culture and Ethic Course Book in Terms of Root Values”. Studies in Educational Research and Development 9/1 (Haziran 2025), 42-68.
8. Arslan, Zarife Şeyma - Yaşar, Fatma Tunç. “Yükselen Değer Kavramı Üzerine Eleştirel Bir Yaklaşım”. Dem Dergi 1/1 (2007), 8-11.

9. Dikmen, Fatmanur. “Ahlak, Değerler ve Eğitimi”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (Ocak 2015), 167-174.
10. Durkheim, Emile. Ahlak Eğitimi. çev. Oğuz Adanır. İstanbul: Say Yayınları, 2004.
11. Eker, Cevat - Ünlü, Sümeyra. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitabının Kök Değerleri İçermesi Bakımından İncelenmesi”. The Journal of International Educational Sciences null/25 (Ağustos 2024), 71-88. https://doi.org/10.29228/INESJOURNAL.47190
12. Güçlü, Nezehat - Topses, Gürsen. Konu Alanı Ders Kitabı İnceleme Kılavuzu. Ankara: Nobel Yayınları, 3. Baskı., 2001. Hökelekli, Hayati. Ailede, Okulda, Toplumda Değerler Psikolojisi ve Eğitim. İstanbul: Timaş Yayınları, 2. Baskı., 2013.
13. Hökelekli, Hayati. Çocuk, Genç, Aile Psikolojisi ve Din. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi, 2016.
14. Kan, Çiğdem - Çevik, Serkan. “Öğrenme Alanları ve Değerler Açısından 2018 ve 2024 Sosyal Bilgiler Öğretim Programlarının Karşılaştırılması”. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi 9/1 (Temmuz 2025), 19-34.
15. Kılıç, Abdurrahman - Seven, Serdal. Konu Alanı Ders Kitabı İncelemesi. Ankara: Pegem Akademi, 2007.
16. Koca, Hüseyin Kasım. “Evrensel Değerler Bağlamında Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 64/2 (Kasım 2023), 629-657. https://doi.org/10.33227/auifd.1196313
17. MEB. Anadolu İmam Hatip Lisesi Meslek Dersleri Öğretim Programları. Ankara: MEB Yayınları, 2018.
18. MEB. İslam Ahlakı Dersi Öğretim Programı. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 2014.
19. Meydan, Hasan. “Okulda Değerler Eğitiminin Yeri ve Değerler Eğitimleri Yaklaşımları Üzerine Bir Değerlendirme”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (Eylül 2014), 93-108.
20. Milli Eğitim Bakanlığı [MEB]. İslam Ahlakı Dersi Öğretim Programı (Orta Öğretim 11-12.Sınıflar). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, 2014.
21. Oruç, Cemil. “Okul Öncesi Dönem Çocuğunda Ahlaki Değerler Eğitimi”. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama 2 (Temmuz 2016), 37-60.
22. Özırmak, Metehan. Türk Medyasında Etik Kavramı Üzerinden Yurttaş Gazeteciliğinin Değerlendirilmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
23. Pehlivan Ağırakça, Gülsüm vd. İslam Ahlakı. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 2025.
24. Rokeach, Milton. The Nature of Human Values. New York: The Free Press, 1973.
25. Ryff, Carol D. - Keyes, Corey Lee M. “The Structure of Psychological Well-Being Revisited”. Journal of Personality and Social Psychology 69/4 (1995), 719-727.
26. Schwartz, Shalom. H. “Universal in the Content and Structure of Values: Theoretical Advances and Empirical Tests in 20 Countries”. Advances in Experimental Social Psychology. ed. Mark P. Zanna. 25/1-65. New York: Academic Press, 1992.
27. Schwartz, Shalom H. - Bilsky, Wolfgang. “Toward a Universal Psychological Structure of Human Values.” Journal of Personality and Social Psychology 53/3 (1987): 550-562. https://doi.org/10.1037/0022-3514.53.3.550
28. Talim ve Terbiye Kurumu Başkanlığı. Müfredatta Yenileme ve Değişiklik Çalışmalarımız Üzerine. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 18 Temmuz 2017.
29. TDK, Türk Dil Kurumu. “Adalet”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
30. TDK, Türk Dil Kurumu. “Değer”. Erişim 26 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
31. TDK, Türk Dil Kurumu. “Dostluk”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
32. TDK, Türk Dil Kurumu. “Dürüstlük”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
33. TDK, Türk Dil Kurumu. “Özdenetim”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
34. TDK, Türk Dil Kurumu. “Sabır”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
35. TDK, Türk Dil Kurumu. “Saygı”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
36. TDK, Türk Dil Kurumu. “Sevgi”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
37. TDK, Türk Dil Kurumu. “Sorumluluk”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
38. TDK, Türk Dil Kurumu. “Vatanseverlik”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
39. TDK, Türk Dil Kurumu. “Yardımseverlik”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/
40. Turan, Onat - Duman, Burcu. “Ortaöğretim Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitaplarındaki Öğretici Metinlerin Kök Değerler Bağlamında İncelenmesi”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 35 (Ağustos 2023), 265-287.
41. Yapıcı, Asım - Zengin, Zeki Salih. “İlâhiyat Fakültesi Öğrencilerinin Değer Tercih Sıralamaları Üzerine Psikolojik Bir Araştırma: Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Örneği”. Değerler Eğitimi Dergisi 1/4 (Ekim 2003), 173-206.
42. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi, 2021.
43. Yıldız, Mehmet. “Ortaokul Peygamberimizin Hayatı Ders Kitaplarının Kök Değerler Açısından İncelenmesi”. Tasavvur10/1 (Haziran 2024), 343-383. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1448881
44. Yiğit, Yasin. Maneviyat Eğitimi & Manen Güçlenmenin Yollarını Aralayan Dinî, Manevi, Tasavvufi, Psikolojik ve Pedagojik Bir Değerlendirme. Ankara: Nobel Yayınları, 3. Baskı., 2023.
45. Zengin, Mahmut - Mengüç, Dilek. “Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Din ve Ahlak Dersi Kitapları Üzerine Bibliyografik Bir Çalışma (1924-1982)”. Turkish Studies 12/10 (2017), 361-386.
46. Zhanykulov, Nurlybek. “Modern Toplumda Din ve Ahlak”. Tabula Rasa: Felsefe ve Teoloji 38 (Haziran 2022), 77-88.