Klasik Arap Şiirinde Bir Üstünlük Ölçütü: Beyitten Kasideye Anlam Bütünlüğü

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 534 - 556, 31.12.2025

Süheyla Hale Bayırbaş

https://doi.org/10.53352/tevilat.1811796

Öz

Eski Arap şiiri gerek biçim gerek içerik olarak kabul görmüş yerleşik bir yapıya sahiptir. Bu yerleşik şiir yapısı uzun bir süre Arap edebî eleştirisinde belirleyici bir rol oynamıştır. Araplarda şiir, biçim bakımından standart bir yapıya sahip olduğu gibi eleştirmenlerin çoğunlukla “mânâ” olarak isimlendirdikleri muhteva, içerik, tema ve mazmunlar bakımından da kabul edilmiş bazı temel niteliklere sahiptir. Eleştirmenlerin, şiirleri anlam açısından değerlendirdikleri ve anlam için açıklık, özgünlük, doğruluk gibi bazı ölçütler belirledikleri görülür. Eski Arap şiirinde anlam için belirlenmiş ölçütlerden biri “bütünlük”tür. Klasik dönem edebiyat âlimleri hem tek tek beyitlerde hem de kasidenin tamamında anlam bakımından bütünlüğü gerekli görmüşlerdir. Bütünlük ölçütüne bağlı olarak verilen eleştirel hükümler zamanla bu konuda bir terminolojinin oluşmasına sebep olmuştur. Eski Arap şiirinde bütünlük düşüncesi ayrıca eleştiri sahasında önemli bazı sonuçlar da doğurmuştur. Bu makalede klasik dönem Arap edebî eleştirisinde anlam bütünlüğü konusunda ortaya konulan görüşler kronolojik olarak karşılaştırmalı bir biçimde örtük kuram yöntemi ile ele alınmıştır. Edebî eleştirinin önemli tartışma konularından biri olan bütünlük ölçütünün Arap şiirinde ve edebî eleştiri alanındaki bazı etkileri değerlendirilmiştir. Araştırmamız Arap şiiri hakkında kuramsal bir inceleme olup özellikle klasik edebi eleştiri alanında literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Edebiyatı , Eleştiri , Şiir , Anlam , Bütünlük , Uyum

A Criterion of Superiority in Classical Arabic Poetry: Unity of Meaning from the Bayt to the Qaṣīda

Öz

Classical Arabic poetry possesses an established and accepted structure, both in terms of form and content. For a long time, this established poetic structure played a determining role in Arabic literary criticism. In Arabic poetry, just as the form has a standard structure, the content, substance, themes, and motifs—which critics often referred to as "ma'na" (meaning)—also have certain accepted fundamental characteristics. It is observed that critics evaluated poems in terms of meaning and set criteria for that meaning. One of the criteria established for meaning in ancient Arabic poetry is "unity." Classical literary scholars deemed unity of meaning necessary both in individual couplets (bayt) and throughout the entire ode (qasida). The critical judgments based on the criterion of unity eventually led to the formation of specific terminology regarding this concept. In this article, the views put forward on the concept of unity of meaning in classical Arabic literary criticism are examined chronologically and comparatively using the implicit theory method. Furthermore, some effects of the unity criterion, which is one of the important discussion topics of literary criticism, on Arabic poetry and the field of literary criticism are evaluated. Our research is a theoretical study on Arabic poetry and specifically fills a significant gap in the literature in the field of classical literary criticism.

Anahtar Kelimeler

Arabic Literature , Critics , Poetry , Meaning , Unity , Coherence

Kaynakça

• Alevî, Yahyâ b. Hamza b. Ali. et-Tırâz li esrâri’l-belâga, ʿUlûmi hakâiki’l-iʿcâz. thk. Abdülhamîd el-Hindâvî. 3 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-ʿUnsuriyye, 2002.
• Altuncî, Muhammed. Muʿcemü’l-Mufassal fi’l-Edeb. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.
• Ammârî, Ali Muhammed Hasan. Kadiyyetu’l-lafz ve’l-maʿnâ ve eseruhâ fî tedvîni belâgati’l-ʿArabiyye (ilâ ahdi’s-Sekkâkî). Kahire: Mektebetü Vehbe, 1999.
• Askerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl. Kitâbü’s-Sınâʿateyn el-kitâbe ve’ş-şiʿr. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2008.
• Bulaʿrâvî, Muhtâr. Cedeliyyetü’l-lafz ve’l-maʿnâ fî türâsi’n-nakdi’l-ʿArabî. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 1. Basım, 2009.
• Câhiz, Ebû Osman ʿAmr bin Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. Ali Bû Mulahham. 3 Cilt. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2009.
• Câhiz, Ebû Osman ʿAmr bin Bahr. Kitâbu’l-Hayevân. 7 Cilt. Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2011.
• Câsim, Azîz. “Vahdetü’l-Beyt fi’n-Nakdi’l-Edebi’l-Kadîm beyne’l-Îcâz ve ʿAybi’s-Sınaʿa ve İnfiʿâli’ş-Şâʿir”. Lark li’l-Felsefe ve li’l-Lisâniyyât ve’l-ʿUlûmi’l- İctimâʿiyye 3/26 (2017), 61-71.
• Cumahî, Ebû Abdillah Muhammed bin Sellâm. Tabakâtü fuhûli’ş-şuʿarâ’. thk. Mahmud Muhammed Şâkir. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Medenî, 1277.
• Çetin, Nihad M. Eski Arap Şiiri. İstanbul: Edebiyat Üniversitesi Matbaası, 1973.
• Ebû Ahmed el-Askerî, Ebû Ahmed el-Hasen bin Abdullah. el-Mesûn fi’l-edeb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kuveyt: Matbaʿatü Hükûmeti Kuveyt, 1984.
• Gibb, H. A. R. Arap Edebiyatı. çev. Onur Özatağ. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 2017.
• Hâtimî, Ebû Alî Muhammed b. Hasen b. Muzaffer el-Bağdâdî. Hilyetü’l-muhâdara fî sınâʿati’ş-şiʿr. thk. Cafer el-Kitânî. 2 Cilt. Irak: Dâru’l-Reşîd li’n-Neşr, 1979.
• İbn Abdirabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. el-ʿİkdü’l-Ferîd. thk. Müfîd Kumeyha. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1404.
• İbn Ebü’l-İsbaʿ, Ebû Muhammed Zekiyyüddîn Abdülazîm b. Abdilvâhid el-Mısrî. Tahrîru’t-tahbîr fî sınaʿati’ş-şiʿri ve’n-nesri ve beyâni iʿcâzi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Şeref. Suudi Arabistan: Lecnetü İhyâ-i Türâsi’l-İslâmî, ts.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî. el-Mukaddime. Tunus: Dâru’-Tunûsiyye li’n-Neşr, 1984.
• İbn Hicce, Takiyyüddin Ebu Bekr el-Hamevî. Hizânetü’l-edeb ve ğâyetü’l-ereb. thk. İsâm Şakiyyû. 2 Cilt. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2004.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. eş-Şiʿr ve’ş-şuʿarâ’. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, 1982.
• İbn Reşîk, Ebû Ali el-Hasan bin Reşîk el-Kayravânî. Kitâbu’l-ʿUmde fî nakdi’ş-şiʿr. thk. Afîf Nâyif Hâtûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâr Sâdır, 3. Basım, 2012.
• İbn Tabâtabâ, Muhammed Ahmed el-Alevî. ʿİyâru’ş-şiʿr. thk. Abbas Abdüssâtir. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2. Basım, 2005.
• İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Meselü’s-sâ’ir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir. thk. Bedevî Tabâne - Ahmed el-Hûfî. 4 Cilt. Kahire: Dâr Nahdati Mısr li’t-Tabʿi ve’n-Neşr, ts.
• İbnü’l-Muʿtezz, Ebu’l-Abbâs Abdullah b. Muhammed. Kitâbu’l-Bedîʿ. thk. İrfân el-Mataracî. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfe, 2012.
• İbrâhim, Tâhâ Ahmed. Târîhu’n-nakdi’l-edebî ʿinde’l-ʿArab, mine’l-asri’l-Câhilî ile’l-karni’r-râbiʿ el-hicrî. Kahire: Matbûatu Lecneti’t-Te’lif ve’t-Terceme ve’n-Neşr, 1937.
• İmru’ü’l-Kays, Ebû Vehb Hunduc b. Hucr el-Kindî. Dîvânu İmru’ü’l-Kays. thk. Abdurrahman el-Mustâvî. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 2004.
• Karataş, Turan. Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İz Yayıncılık, 2018.
• Kartâcennî, Ebu’l-Hasen Henîüddîn Hâzim b. Muhammed. Minhâcü’l-buleğâ ve sirâcü’l-udebâ’. thk. Muhammed el-Habîb. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslamî, 3. Basım, 1986.
• Kudâme, Ebû’l-Ferec Kudâme b. Cafer b. Kudâme el-Kâtib el-Bağdâdî. Nakdu’n-nesr. thk. Tâhâ Hüseyin - Abdülhamîd el-Abbâdî. Kahire: Vizâratü’l-Meʿârifi’l-ʿUmûmiyye, 1941.
• Kudâme, Ebû’l-Ferec Kudâme b. Cafer b. Kudâme el-Kâtib el-Bağdâdî. Nakdu’ş-şiʿr. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 2015.
• Kuseyme, Reşîd. “Min Simâti’t-Terkîb fî’ş-Şiʿri’l-ʿArabî”. Mecelletü Külliyeti’l-Âdab ve’l-Luğât 10-11 (2012), 87-100.
• Matlûb, Ahmed. Muʿcemu mustalahâti’n-nakdi’l-ʿArabî el-kadîm. Beyrut: Mektebetu Lübnân Nâşirûn, 2001.
• Merzübânî, Ebû Abdullah Muhammed b. İmrân. el-Muvaşşah fî meâhizi’l-ʿulemâ’ ale’ş-şuʿarâ’. thk. Muhammed Hüseyin Şemsuddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1995.
• Muhammed, Şa’ban Abdülhakîm. el-Maʿnâ fi’ş-şiʿri’l-ʿArabî el-kadîm. Mısır: el-ʿİlmu ve’l-Îmân li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 2010.
• Nâsif, Mustafa. Nazariyyetü’l-maʿnâ fi’n-nakdi’l-ʿArabî. Beyrut: Dâru’l-Endelüs, ts.
• Özdoğan, Mehmet Akif. Arap Dili ve Belâgatında Lafız ve Anlam. İstanbul: Ensar, 2018.
• Saʿleb, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ (Seyyâr) eş-Şeybânî. Kavâidü’ş-şiʿr. thk. Muhammed Abdülmunʿim el-Hafâcî. Kahire: Dâru’l-Mısriyyeti’l-Lübnâniyye, 1996.
• Seâlibî, Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâil Ebû Mansûr. Yetîmetü’d-dehr fî mehâsini ehli’l-asr. thk. Müfîd Muhammed Kumhiyye. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1983.
• Sûlî, Ebû Bekr Muhammed b. Yahyâ. Ahbâru Ebî Temmâm. Kahire: Matbûatu Lecneti’t-Telif ve’t-Tercüme ve’n-Neşr, 1937.
• Tabl, Hasan. el-Ma’na’ş-şi’rî fi’t-türâsi’n-nakdî. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 2. Basım, 1998.
• Usfur, Câbir. es-Sûratü’l-fenniyye fi’t-türâsi’n-nakdî ve’l-belâgî ʿinde’l-ʿArab. Beyrut: el-Merkezü’-Sekâfî’l-ʿArab, 1992.
• Züheyr bin Ebî Sülmâ. Dîvânu Züheyr. haz. Ali Hasan Fâʿûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1988.