Sulaymān Faydī Pasha's Grammar Witness Method: The Example of Fayd al-Bihār ʿalā Riyād al-Izhār

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 557 - 575, 31.12.2025

Mahmut Aslan , İzzet Marangozoğlu

https://doi.org/10.53352/tevilat.1817029

Öz

A grammatical witness (shāhid nahwī) is a reliable linguistic proof transmitted by native Arab speakers and used by philologists, grammarians, or exegetes. In Arabic, such a witness may be a Qurʾānic verse, a line of poetry, or a hadīth. Its significance lies in the fact that Arabic grammar was not developed independently of the Qurʾān or poetry. When early exegetes and linguists discussed grammatical issues, they unknowingly contributed to the formation of Arabic grammatical science. Their citations laid the foundations for the growth of Arabic linguistics. This study systematically examines Sulaymān Faydī Pasha’s (d. 1206/1791–92) use of grammatical witnesses in his commentary Fayd al-Bihār ʿalā Riyād al-Izhār, written on Iẓhār al-Birgivī. It seeks to answer the following questions: How does Faydī Pasha select his witnesses? What types does he prefer? How does he employ them—as evidence of ʿirāb, meaning, or rule? Does he follow an independent grammatical approach or the classical method? The analysis focuses on Qurʾānic and poetic witnesses, while juridical or rhetorical examples are included only when they serve grammatical explanation. The findings of the study show that while Feyzî Pasha largely adheres to the classical grammatical tradition in his selection of evidentiary examples, he develops a distinctive and coherent method by functionally integrating Qur’anic verses and Arabic poetry in the determination of syntactic parsing, semantic indication, and grammatical rules.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Faydī Pasha , Nahw Shāhid Method , Fayd al-Bihār , Riyād al-Izhār

Süleyman Feyzî Paşa’nın Nahiv Şâhidi Yöntemi: Feyzu’l-Bihâr alâ Riyâzi’l-İzhâr Örneği

Öz

Nahiv (dilbilgisi) şâhidi, dilciler, nahiv âlimleri veya müfessirler tarafından, incelenen dilin doğal konuşurları olan Araplardan nakledilmiş, güvenilir ve kesin nitelikteki bir delildir. Arapçada bu şâhid, bir Kur’ân âyeti, bir şiir beyti yahut bir hadis olabilir. Nahiv şâhidinin öneminin temelinde, dil kurallarının ne Kur’ân metninden ne de Arap şiirinden bağımsız olarak inşa edilmemiş olması yatar. Zira müfessirler ve dilciler, tefsirlerinde veya açıklamalarında bazı nahiv meselelerine değinirken, aslında farkında olmaksızın sonraki dönemde şekillenecek olan nahiv ilminin teşekkülüne zemin hazırlamışlardır. Onların bu atıfları ve benzeri ifadeleri, bütün düzeyleriyle Arap dilbiliminin gelişimine altyapı oluşturmuştur. Bu çalışmada, Süleyman Feyzî Paşa’nın (ö. 1206/1791-92) İzhârü’l-Birgivî üzerine kaleme aldığı Feyzu’l-Bihâr alâ Riyâzi’l-İzhâr adlı şerhinde nahiv şâhidlerini kullanma yöntemine dair sistematik bir inceleme yapılmaktadır. Çalışmada şu sorulara yanıt aranacaktır: Feyzî Paşa şâhidi nasıl seçmektedir? Hangi tür şâhitleri tercih etmektedir? Şâhidi hangi yönleriyle (irab, delalet, kaide) delil olarak kullanmaktadır? Kendine özgü bir nahiv ölçütü mü takip etmektedir, yoksa klasik yöntemi mi benimsemektedir? Araştırmanın odak noktası, eserin metninde en sık kullanılan nahiv şâhitleri olan Kur’ân âyetleri ve Arap şiirleridir. Fıkhî veya belâgatle ilgili şâhitler ise yalnızca nahivsel bir anlamın açıklanmasında kullanıldıkları durumlarda analize dahil edilmiştir. Çalışmanın bulguları, Feyzî Paşa’nın şâhit seçiminde klasik nahiv geleneğine büyük ölçüde bağlı kaldığını, ancak ayet ve şiirleri irab, delalet ve kaide tespitinde işlevsel bir biçimde harmanlayarak kendine özgü tutarlı bir yöntem geliştirdiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgati , Feyzi Paşa , Nahiv Şahidi Yöntemi , Feyzu’l-Bihâr , Riyâzi’l-İzhâr

منهجيَّة الشَّاهد النَّحويّ عند سليمان فيضي باشا: فيض البحار على رياض الإظهار نموذجًا

Öz

الشاهد النحويّ هو دليلٌ لغويّ موثوق به ومنقول عن العرب، وهم المتحدثون الأصليون للّغة المدروسة يستعمله اللغويّون والنحويّون والمفسّرون على حدّ سواء. وقد يكون هذا الشاهد في العربية آيةً قرآنية، أو بيتًا من الشعر، أو حديثًا نبويًّا. وتكمن أهمية الشاهد النحوي في أنّ قواعد اللغة العربية لم تُبْنَ بمعزلٍ عن نصّ القرآن الكريم أو عن الشعر العربي، إذ إنّ المفسّرين واللغويّين، عندما تناولوا بعض المسائل النحوية في تفاسيرهم وشروحهم، قد مهّدوا – من حيث لا يشعرون – لتكوين علم النحو في صورته المنهجية اللاحقة. فإشاراتهم واستعمالاتهم المختلفة شكّلت الأساس الذي بُنيت عليه علوم العربية في جميع مستوياتها . تتناول هذه الدراسة بحثًا منهجيًّا في طريقة استعمال سليمان فيضي باشا )ت. 1206 / 1791 – 1792 ) للشواهد النحوية في شرحه الموسوم ب فيض البحار على رياض الإظهار، وهو شرح على كتاب إظهار البركوي. وتسعى للإجابة عن الأسئلة الآتية: كيف يختار فيضي باشا شواهده؟ وما أنواعها المفضَّلة لديه؟ وبأيّ وجهٍ يستدلّ بها: من حيث الإعراب أو الدلالة أو القاعدة؟ وهل يتّبع منهجًا نحو يًّا خاصًّا أم يعتمد الطريقة التقليدية؟ ويركّز البحث على أكثر الشواهد ورودًا في النصّ، وهي الآيات القرآنية والأشعار العربية، أمّا الشواهد الفقهية أو البلاغية فلا تُدرج في التحليل إلا إذا استُعملت لتوضيح معنى نحويّ بحت. تُبيِّّن نتائجُ الدراسةِّ أنَّ فيضي باشا التزم إلى حدٍّ كبير بالتراثِّ النحويّ الكلاسيكي في اختيار الشواهد، غيرَ أنّه مزج بين الآياتِّ القرآنيةِّ والأشعارِّ العربية مزجًا وظيفيًّا في تحديد الإعراب والدلالة والقواعد، مما أفضى إلى تطوير منهجٍ خاصٍّ متماسك

Anahtar Kelimeler

اللغة العربية وبلاغتها , فيضي باشا , منهج الشاهد النحوي , فيض البحار , رياض الإظهار

Kaynakça

• Askerî, Ebû Hilâl el-Hasan b. Abdillah. es-Sınâ‘ateyn. Thk. Ali Muhammed el-Becâvî – Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 1998.
• Avn, Hasan. el-Luga ve’n-Nahv. İskenderiye: Mektebetu Royal, 1952.
• Aynî, Bedreddîn. el-Makâsıdu’n-Nahviyye fî Şerhi Şevâhidi Şurûhil-Elfiyye. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2010.
• Bağdâdî, Abdulkâdir b. Ömer. Hizânetu’l-Edeb ve Lubbu Lubâbi Lisâni’l-Arab. Thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1997.
• Bağdâdî, Abdulkâdir b. Ömer. Şerhu Ebiyâti Muğnî’l-Lebîb. Thk. Abdulazîz Rebâh – Ahmed Dakkâk. Dimaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1988.
• Câhız, Ebû Osmân Amr. el-Beyân ve’t-Tebyîn. Thk. Ali Bû Mulham. Beyrut: Menşûrâtu Dâri’l-Hilâl, 1412/1992.
• Câsim, Mahmûd Hasan. “Te‘addudu’l-Evcuh fi’t-Tahlîli’n-Nahvî.” Mecelletu Cuzûr 28/11 (Temmuz 2009): 29–58.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcu’l-Luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye. Thk. Ahmed Abdulğafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• Dayf, Şevkî. el-Medârisu’n-Nahviyye. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
• Ebû Hayyân el-Endelusî, Muhammed b. Yusuf. el-Bahru’l-Muhît. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Enbârî, Kemâleddîn Ebu’l-Berekât. el-İnsâf fî Mesâili’l-Hilâf beyne’n-Nahviyyîn el-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2003.
• Ezherî, Hâlid b. Abdullah. Şerhu’l-Ezheriyye. Kahire: el-Matba‘atu’l-Kubrâ bi Bûlâk, ts.
• Ezherî, Hâlid b. Abdullah. Şerhu’t-Tasrîh alâ’t-Tavdîh. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
• Ferrâ, Ebû Zekeriya Yahyâ b. Ziyâd. Me‘ânî’l-Kur’ân. Thk. Ahmed Yusuf en-Necâtî – Muhammed Alî en-Neccâr – Abdulfettâh İsmâil eş-Şelebî. Kahire: Dâru’l-Mısriyye, ts.
• Feyzî Paşa, Süleyman. Feyzu’l-Bihâr alâ Riyâzi’l-İzhâr. Çorum: Çorum Halk Kütüphanesi, Hasan Paşa, 2660, 1a-282a.
• Hammûde, Tâhir Süleymân. Celâluddîn es-Suyûtî: ‘Asruhû ve Hayâtuhû ve Âsâruhû ve Cuhûduhû fi’d-Dersi’l-Lugavî. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1410/1989.
• Hudeysî, Hadîce. eş-Şâhid ve Usûlu’n-Nahv fî Kitâbi Sîbeveyh. Kuveyt: Matbû‘âtu Câmi‘ati’l-Kuveyt, 1394/1974.
• İbn Akîl, Abdullah b. Abdurrahman. Şerhu İbn Akîl alâ Elfiyeti İbn Mâlik. Thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamîd. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1970.
• İbn Fâris, Ahmed b. Zekeriyya. es-Sâhibî fî Fıkhi’l-Luğati’l-Arabiyye ve Mesâilihâ ve Suneni’l-Arabi fî Kelâmihâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
• İbn Fâris, Ahmed b. Zekeriyya. Mekâyîsu’l-Luğa. Thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1969-1972.
• İbn Hâleveyh, Huseyin b. Ahmed. Muhtasar fî Şevâzzi’l-Kur’ân min Kitâbi’l-Bedî‘ li İbn Hâleveyh. Kahire: Mektebetu’l-Mutenebbî, 2012.
• İbn Hişâm, Cemâleddîn el-Ensârî. Evdahu’l-Mesâlik ilâ Elfiyeti İbn Mâlik. Thk. Berakât Yusuf Hubûd. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• İbn Hişâm, Cemâleddîn el-Ensârî. Katru’n-Nedâ ve Bellu’s-Sedâ. Riyad: Dâru’s-Sumey‘î, 1999.
• İbn Hişâm, Cemâleddîn el-Ensârî. Muğnî’l-Lebîb an Kutubi’l-E‘ârîb. Thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamîd. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2018.
• İbn Hişâm, Cemâleddîn el-Ensârî. Tahlîsu’ş-Şevâhid ve Telhîsu’l-Fevâid. Thk. Abbas Mustafa es-Sâlihî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1986.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mukerrem. Lisânu’l-Arab. Beyrut: Dâr Sâdır, 1993.
• İbn Ya‘îş, Muvaffakuddîn. Şerhu’l-Mufassal. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
• İbnuş-Şecerî, Hibetullah b. Alî. el-Hamâsetu’ş-Şeceriyye. Thk. Abdulmu‘în el-Melûhî – Esmâ el-Hımsî. Dimaşk: Vezâretu’s-Sekâfe, 1970.
• Lubedî, Muhammed Semîr. Mu‘cemu’l-Mustalâhâti’n-Nahviyye ve’s-Sarfiyye. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2009.
• Muberred, Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. Thk. Muhammed Abdulhâlık ‘Udayme. Kahire: el-Meclisu’l-A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1984.
• Neffâh, Ahmed Râtib. Fihris Şevâhidi Sîbeveyh: Şevâhidu’l-Kur’ân – Şevâhidu’l-Hadîs – Şevâhidu’ş-Şi‘r. Beyrut: Dâru’l-İrşâd, 1389/1970.
• Ömer, Ahmed Muhtâr. el-Bahsu’l-Lugavî ‘inde’l-Arab. Kâhire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1971.
• Sukkerî, Ebû Saîd el-Hasan b. el-Huseyin. Şerhu Eş‘âri’l-Huzeyliyyîn. Thk. Abdussettâr Ahmed Ferrâc. Kahire: Mektebetu Dâri’t-Turâs, ts.
• Suyûtî, Celâleddîn. Hem‘u’l-Hevâmi‘ fî Şerhi Cem‘i’l-Cevâmi‘. Thk. Abdulhamîd Hindâvî. Kahire: el-Mektebetu’t-Tevfîkıyye, ts.
• Suyûtî, Celâleddîn. Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî. y.y.: Lecnetu’t-Turâsi’l-Arabî, 1966.
• Şelkânî, Abdulhamîd. Mesâdiru’l-Luga. Trablus (Libya): el-Munşeetu’l-Âmme li’t-Tıbâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1381/1982.
• Şerâb, Muhammed Hasan. Şerhu’ş-Şevâhid eş-Şi‘riyye fî Ummâti’l-Kutub en-Nahviyye. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2007.
• Ubâde, Muhammed İbrahim. en-Nahvu’t-Ta‘lîmî fî’t-Turâs el-Arabî. İskenderiye: Menşeetu’l-Ma‘ârif, 1987.
• Udayme, Muhammed Abdulhâlık. Fehârisu Kitâbi Sîbeveyh. Kâhire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1395/1975.
• Uşmûnî, Nûreddîn. Şerhu’l-Eşmûnî alâ Elfiyeti İbn Mâlik. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1998.
• Zemahşerî, Cârullah Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an Hakâiki Ğavamizi’t-Tenzîl ve Uyûni’l-Ekâvîl fî Vucûhi’t-Te’vîl. Kahire: Dâru’r-Reyyân li’t-Turâs, 1987.