Mahfil Mecmuası Özelinde Hint Alt Kıtası’nda Ahmedîlik/Kâdiyânîlik Hareketi Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 567 - 593, 31.12.2025

Süleyman Çam

https://doi.org/10.33718/tid.1755800

Öz

Ahmedîlik/Kâdiyânîlik 19. yüzyılın sonlarında Hint Alt Kıtası’nın Pencap bölgesinde yer alan Kâdiyân kasabasında doğan Mirza Gulâm Ahmed’in düşünceleri doğrultusunda oluşan bir mezheptir. Bu hareketin ortaya çıkışı, İngiliz sömürge yönetimi altındaki Hint Alt Kıtası’nda Müslümanların siyasal ve toplumsal baskılara maruz kaldığı bir döneme rastlamaktadır. Bu süreçte Müslümanlar, gerçekleştirdikleri isyanların başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından gelecek kaygılarının artmasıyla birlikte bir kurtarıcı arayışına yönelmişlerdir. Müslümanların beklentisini İngilizlerin desteğiyle kendi lehine çevirmeyi başaran Mirza Gulâm Ahmed, başlangıçta İslâm’ı savunan bir din adamı kimliğiyle tanınmış; ancak zamanla kendisini müceddid, mehdî, mesih olarak tanımlamış ve vahiy aldığını öne sürerek peygamberlik iddialarında bulunmuştur. Onun bu tür iddiaları İslâm dünyasında büyük yankı uyandırmış, geleneksel İslâm anlayışına aykırı olarak değerlendirilmiştir. Gulâm Ahmed’in ölümünden sonra ise oğlu Mirza Beşîrüddin Mahmud Ahmed, babasının peygamberliğini kabul etmeyenleri tekfir etmesiyle mezhep içi anlaşmazlıklar zuhur etmiş ve Ahmedîlik hareketi, Kâdiyân ve Lahor olmak üzere iki kola ayrılmıştır. Kâdiyân kolu, Mirza Gulâm Ahmed’in peygamberlik iddiasını kabul ederken; Lahor kolu ise bu iddiayı reddetmiş, onu yalnızca müceddid, mesih ve mehdî olarak benimsemiştir. Ahmedîlik hareketi, ortaya çıktığı ilk zamanlarda, dönemin dinî, içtimaî, edebî ve ilmî meselelerini ele alan Mahfil mecmuasında dikkat çekici bir şekilde yer bulmuş; bu dergide Ahmedîlik, hem teolojik hem de toplumsal yönleriyle kapsamlı biçimde tartışılmıştır. Mahfil mecmuasında, Tâhirülmevlevî ve Emir Mesûd gibi dönemin önemli yazarlarının Ahmedîlik hareketi üzerine kaleme aldıkları yazılar yer almaktadır. Bu çalışma, Mahfil mecmuası çerçevesinde, İslâm Mezhepleri Tarihi açısından Cumhuriyet’in ilk yıllarında Ahmedîlik algısına dair bir perspektif sunmakta; Ahmedîlik hareketine nasıl yaklaşıldığını incelemekte ve bu hareketin İslâm düşüncesindeki konumunu değerlendirmektedir. Sonuç olarak, Mahfil mecmuasının Ahmedîlik hareketini hem kelâmî hem de sosyo-politik yönleriyle ele aldığı; bu hareketi yalnızca mezhepsel bir farklılık olarak değil, aynı zamanda İslâm dünyasında kabul görmeyen bir oluşum olarak değerlendirdiği ve eleştirel bir tutum benimsediği tespit edilmiştir. Mecmua yazarları Tâhirülmevlevî ve Emir Mesûd’un da Ahmedîlik hareketini İslâm dünyasında büyük oranda reddedilen bir akım olarak değerlendirdikleri anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Mezhepleri Tarihi , Kâdiyânîlik , Mahfil , Mirza Gulâm Ahmed , Nübüvvet.

A Study on the Ahmadiyya/Kādiyānīyyah Movement in the Indian Subcontinent with Special Reference to Mahfil Journal

Öz

Ahmadiyya/Kādiyānīyyah is a sect that emerged in the late 19th century in the town of Qadian, located in the Punjab region of the Indian Subcontinent, based on the ideas of Mirza Ghulām Ahmad. The emergence of this movement coincided with a period in which Muslims in the Indian Subcontinent, under British colonial rule, were subjected to political and social pressures. During this period, Muslims, following the failure of their uprisings, experienced growing concerns about the future and consequently turned towards the search for a savior. Mirza Ghulām Ahmad, who succeeded in turning the expectations of Muslims to his advantage with the support of the British, was initially known as a religious scholar defending Islam; however, over time, he began to identify himself as a mujaddid, mahdi, and messiah, and eventually claimed to receive divine revelation, leading to assertions of prophethood. His claims sparked significant controversy in the Islamic world and were regarded as contrary to the traditional understanding of Islam. After the death of Ghulām Ahmad, internal disagreements emerged within the movement when his son, Mirza Bashiruddin Mahmood Ahmad, declared those who rejected his father’s prophethood to be unbelievers. As a result, the Ahmadiyya movement split into two branches: Qadian and Lahore. The Qadian branch accepted Mirza Ghulām Ahmad’s claim to prophethood, whereas the Lahore branch rejected this claim, recognizing him solely as a mujaddid, messiah, and mahdi. In its early stages, the Ahmadiyya movement received notable attention in Mahfil magazine, which addressed the religious, social, literary, and intellectual issues of the time. In this journal, Ahmadiyya was extensively discussed in both its theological and social dimensions. Mahfil magazine featured articles on the Ahmadiyya movement written by prominent authors of the time, such as Tāhir al-Mawlawī and Emir Mas‘ud. This study, within the framework of Mahfil magazine, offers a perspective on the perception of Ahmadiyya during the early years of the Turkish Republic from the standpoint of the History of Islamic Sects. It examines how the movement was approached and evaluates its position within Islamic thought. In conclusion, it has been determined that Mahfil magazine addressed the Ahmadiyya movement from both theological and socio-political perspectives. The movement was not merely regarded as a sectarian difference but was evaluated as a formation that lacked acceptance in the Islamic world, and the magazine adopted a critical stance toward it. It is also understood that Mahfil contributors, such as Tāhir al-Mawlawī and Emir Mas‘ud, considered the Ahmadiyya movement to be a current largely rejected within the broader Muslim community.

Anahtar Kelimeler

History of Islāmic Sects , Kādiyānīyyah , Mahfil , Mirza Ghulām Ahmad , Prophethood.

Kaynakça

• Ahmadipedia. “Mufti Muhammad Sadiq”. Erişim: 3 Haziran 2025. https://www.ahmadipedia.org/content/ personality/110
• Bayram, Aydın. “20. Yüzyılın Başında Londra’da Bir İslâm Misyoneri: Hoca Kemaleddin ve Woking Müslim Misyonu”. Akademik-Us 1/2 (Aralık 2017), 204-226.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail Ebû Abdillâh. el-Câmiu’l-Müsnedü’s-Sahîhu’l-Muhtasar min Umûri Rasûlillâh ve Sünenihî ve Eyyâmih, thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır Dımaşk: Dâru Tûki’n-Necât, 2001.
• Çam, Süleyman. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş Sürecinde Mezhep Tartışmaları. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2022.
• Demirci, Kürşat. “Hindistan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/92-94. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
• Durguti, Abdylkader. “Arnavutça Kur’ân Meali Bağlamında Kâdiyânîliğin Mesihlik/Mehdîlik Anlayışı”. Tasavvur-Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (Haziran 2023), 803-835.
• Ebû Dâvûd Süleyman b. el-Eş‘as. Sünenü Ebî Dâvud. thk. Şu‘ayb el-Arnaût vd. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l Âlemiyye, 2009.
• Emir Mesûd. “Ahmediyye Harekâtı Hakkında Bazı Notlar”. Mahfil 3/32-33 (1341/1922, 1923),139.
• Emir Mesûd. “Ahmediyye Harekâtı Hakkında Bazı Notlar-I”. Mahfil 3/29 (1341/1922), 100-102.
• Emir Mesûd. “Ahmediyye Harekâtı Hakkında Bazı Notlar-II”. Mahfil 3/30 (1341/1922), 122.
• Emir Mesûd. “Ahmediyye Harekâtı Hakkında Bazı Notlar-III”. Mahfil 3/31 (1341/1922, 1923), 132.
• Fığlalı, Ethem Ruhi. “Kâdiyânîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/137-139. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
• Fığlalı, Ethem Ruhi. Çağımızda İtikadî İslâm Mezhepleri. Ankara: Selçuk Yayınları, 5. Baskı. 1991.
• Fığlalı, Ethem Ruhi. Kâdiyânilik. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
• Hergüner, Esra-Şık, İsmail. “Mirza Gulâm Ahmed’in Risalet İddiasına Dönüşen Mehdîlik Anlayışı”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 17/2 (Aralık2024), 824-858.
• Kahraman, Alim. “Mahfil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/333-334. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
• Kamal-ud-din, Khwaja. Attitude of Muslims in India Towards British Government. Lahore, [y.y.], 1912.
• Kartaloğlu, Habib. “Kâdiyân Ahmedîlerinin Dijital Platformlarda Türkçe Faaliyetleri”. İslâm ve Yorum V. haz. Fikret Karaman. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2021, 2/275-292.
• Korkmaz, Sıddık. “Kâdiyânîlik/Ahmedîlik”. İslâm Mezhepleri Tarihi El Kitabı. ed. Hasan Onat-Sönmez Kutlu Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
• Kumbalı, Serhat. “İngiltere Basınında Osmanlı-Türk Propagandası Yapan Bir Dergi: The Islamic Review (1913-1931)”, History Studies 11/6 (Aralık 2019) 2289-2310.
• Kutlu, Sönmez. “Beklenen Kurtarıcı İnanışına Dayalı Siyasi ve Dinî Hareketlerde Mehdîlik Tipolojileri”. Beklenen Kurtarıcı İnancı. ed. Yusuf Şevki Yavuz. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.
• Küçüköner, Halide Rumeysa. “Ahmedîlik/Kâdiyânîlik”. İslâm Mezhepleri Tarihi II. ed. Yusuf Gökalp-Nail Karagöz Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022.
• Küçüköner, Halide Rumeysa. Mirza Gulâm Ahmed ve Ahmedî Algılardaki Farklılaşması. Ankara: Araştırma Yayınları, 2022.
• Mahmud Ahmad, Mirza Bashiruddin. Ahmadiyya Movement. Lahore, [y.y.], 1967.
• Mansûrîzâde Said. “İslâm’da Îtikad (Lord Headley Niçin Müslüman Oldum?). İslâm Mecmuası 1/9 (1330/1914).
• Metin, Vildan-Alibekiroğlu Eren, Fatmanur. “Kâdiyan Ahmedilerinin Güncel Faaliyetlerine Mehdîlik Algısı Perspektifinden Bir Bakış”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/2 (Aralık 2024), 255-283.
• Mevdûdî, Ebü’l-Â’lâ. Kâdiyânilik Nedir?. çev. Ahsen Batur. İstanbul: İhya Yayınları, 1975.
• Mirza Gulâm Ahmed. “Addendum to the Booklet Jihad”. The British Government and Jihad. translated by. Tayyba Seema Ahmed UK Farnham: Islam International Publications, 2018.
• Mirza Gulâm Ahmed. “The Messenger of the Latter Days”. Review of Religions 1907.
• Mirza Gulâm Ahmed. A Misconception Removed. UK: Islam International Publications, 2007.
• Muhammed Ebû Zehrâ. Mezhepler Tarihi. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2018.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahîhu Müslim, thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Baskı, 1992.
• Öz, Mustafa. Başlangıçtan Günümüze İslâm Mezhepleri Tarihi. İstanbul: Ensar Yayınları 6. Baskı 2021.
• Özcan, Azmi. “Muhammed Ali Lâhûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/500-502. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları 2005.
• Şems, Muhammed Celal. Beklenen Mehdî ve Mesih Hakkında Bir İnceleme. Frankurt: Islam International Publications, 2018.
• Şık, İsmail, Gökalp, Yusuf. “Sosyal Teoloji Bağlamında “Mehdîlik” Algısına Bir Bakış: İzmirli İsmail Hakkı ve Cemaleddin Afgânî Karşılaştırması”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/3 (2014), 468-490. Tâhirülmevlevî. “Ahmediyye Mezhebi Kitaplarından Biri”. Mahfil 4/37 (1341/1923), 7-11.
• Tarsy, M. Garcin De. “Hindistan’da İngiliz Hükmü Altında Bulunan Aded-i Nüfus”. Ulûm Gazetesi 11 (1286/1869), 675.
• Tözlüyurt, Mehmet. “Kâdiyânîlik”. İslâm Mezhepleri Tarihi. ed. Maksut Çetin-Muhammed Raşit Batur İstanbul: Lisans Yayıncılık 2023, 347-363.
• Ünsal, Hadiye. “Mevlana Muhammed Ali’nin Meal-Tefsiri Bağlamında Kâdiyânîlik (Ahmedîlik) ve Kur’an”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (Haziran 2010), 125-160.
• Yağir Ahmetoğlu, Gülşen. “Hint Alt Kıtasında Çağdaş Dinî Bir Hareket Olarak Birelvîlik”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 14/2 (Aralık 2021), 780-822.
• Yönem, Ahmet. “Kâdiyânîlik Bağlamında Mehdîlik”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/24 (Aralık 2011), 175-191.
• Zaman, Şenol. “Kâdiyânîliğin Teşekkül Süreci”. ÂSÂR Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi 1/3 (Ekim 2023), 74-91.