İslâm Hukukunda Ticari Bir Figür Olarak Tacir Köle (el-Abdu’l-Me’zûn)

Öz

Özgürlük insanoğlunun doğuştan sahip olduğu en temel haklardan biridir. Ancak tarihin çeşitli dönemlerinde birçok eski medeniyette bazı insanlar çeşitli nedenlerle bu haktan mahrum bırakılarak köleleştirilmiş ve bir eşya gibi telakki edilmiştir. Böylelikle toplumda hür ve köle olmak üzere iki tabaka teşekkül etmiştir. İslâm Hukuku, diğer medeniyetlerde olduğu gibi kölelik kurumunu toplumsal bir gerçeklik olarak kabul etmiş ve bu bağlamda çeşitli şer‘î hükümler ve düzenlemeler getirmiştir. Gündelik hayatın her sahasında bulunan köleler, ekonomik ve toplumsal gerekçelerle farklı meslek ve hizmetlerde istihdam olunmuştur. Bu sahalardan biri de ticaretin me’zûn köleler için bir istihdam alanı olarak kullanılmasıdır. Me’zûn köle ya da tacir köle şeklinde adlandırılabilecek bu kölelik statüsü, geçmiş dönemlerde ticaret sahasında oldukça yaygın biçimde kullanılmıştır. Bu noktadan hareketle dört bölümden oluşan bu makalede klasik fıkıh külliyatında yer alan tacir köle kavramı (me’zûn köle), onun iktisadi hayattaki yeri, hukuki statüsü ve sorumluluğu gibi meseleler incelenmektedir. Her ne kadar klasik kölelik ahkâmı genellikle âtıl bir alan olarak görülse de kölelik hükümleri, hukuk mantığı açısından ve günümüzde tüzel kişilik, sınırlı sorumluluk ve yapay zekânın hukuki kişiliği gibi bazı meselelere ışık tutması bakımından geniş ve zengin bir külliyat sunmaktadır. Zira hukuk ya bir özne olarak insanla yahut bir nesne olarak malla ilgilenir. Bu itibarla köle, hukukun hem öznesi hem de nesnesi olabilen nev‘i şahsına münhasır (sui generis) bir misaldir. Bu çalışma, klasik fıkıh literatüründe yer alan me’zûn köle (el-abdu’l-me’zûn) kavramını iktisadi, hukuki ve teorik boyutlarıyla ele alarak, modern dönemde tartışılan bazı meselelere ışık tutması suretiyle literatüre özgün bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Araştırma sonucunda, me’zûn köle müessesesinin İslâm hukukunda sınırlı sorumluluk fikrinin erken bir örneğini yansıttığı, ancak tüzel kişilik unsurunun tam olarak oluşmadığı anlaşılmaktadır. Ayrıca me’zûn köle hükümleri yapay zekâ tartışmalarına tarihsel bir zemin sunabilir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Me'zûn Köle
• Tüzel Kişilik
• Sınırlı Sorumluluk
• Yapay Zekâ.

The Merchant Slave (al-ʿAbd al-Maʾdhūn) as a Commercial Figure in Islamic Law

Öz

Freedom is one of the most fundamental rights that human beings possess by birth. However, throughout various periods of history, in many ancient civilizations, certain individuals were deprived of this right for various reasons, enslaved, and treated as property. Consequently, two classes emerged in society: free people and slaves. Islamic Law, like the legal systems of other, accepted slavery as a social reality and introduced various legal regulations and rules in this context. Slaves, who were present in every aspect of daily life, were employed in diverse professions and services for economic and social reasons. One such area was the employment of authorized slaves (al-ʿabd al-maʾdhūn) in commercial activities. This specific status of slavery-commonly termed “authorized slave” or “merchant slave”-was widely practiced in the commercial sphere during earlier periods. Within this framework, this article-comprising four main sections-examines the concept of the merchant slave (al-ʿAbd al-Maʾdhūn) as presented in the classical Islamic legal tradition, along with its economic role, legal status, and liability. Although the classical rulings on slavery are often perceived as obsolete, they offer a rich and nuanced legal corpus that can shed light on contemporary discussions concerning legal personality, limited liability, and the legal status of artificial intelligence. Law, after all, is primarily concerned either with the human being as a subject or with property as an object. In this respect, the slave represents a sui generis example, uniquely positioned as both a subject and an object of law. This study aims to make an original contribution to the literature by analyzing the concept of al-ʿAbd al-Maʾdhūn in its economic, legal, and theoretical dimensions and by offering historical insights into contemporary legal debates. The research indicates that the institution of the authorized slave (al-ʿAbd al-Maʾdhūn) represents an early form of limited liability in Islamic law, even though it does not fully establish independent legal personality. Moreover, the legal framework governing authorized slaves may offer valuable historical insights for contemporary debates on artificial intelligence.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• al-ʿAbd al-Maʾdhūn
• Legal Personality
• Limited Liability
• Artificial Intelligence.

Kaynakça

1. Abdülazîz el-Buhârî, Alaüddin. Keşfü’l-esrâr. thk. Abdullah Ömer. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
2. Akipek vd., Jale. Türk Medenî Hukuku Başlangıç Hükümleri Kişiler Hukuku. İstanbul: Beta, 15. Basım, 2019.
3. Akünal, Teoman. Türk Medeni Hukukunda Tüzel Kişiler. İstanbul: Beta, 2. Basım, 1995.
4. Akyüz, Yunus. İslâm Hukuku Açısından Tüzel Kişilik ve Sınırlı Sorumluluk. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
5. Akyüz, Yunus. “İslam Hukukundaki Şirket Akdinin Yapısal ‎Analizi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 45 (2025), 279-311. https://doi.org/10.59777/ihad.1611664
6. Akgündüz, Ahmet. İslam Hukukunda Kölelik-Cariyelik Müessesesi ve Osmanlı'da Harem (İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1995).
7. Ali, Cevâd. el-Mufassal fî tarihi’l-Arab kable’l-İslâm. Bağdat: İntişârâtü’l-Şerifi’l-Radiyyi, 1380.
8. Ali Haydar Efendi, Hocaeminefendizade. Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. çev. Raşit Gündoğdu - Osman Erdem. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.

9. Ali, Salih Ahmed. et-Tanzimatü’l-ictimaiyye ve’l-iktisadiyye fi’l-Basra. Bağdat: Matbaatü’l-Maârif, 1953.
10. Altun, Muhammed Latif. “Yapay Zekâ Üzerine Fıkhî Bir Analiz”. Dicle İlahiyat Dergisi 26/2 (2024), 227-249.
11. Apaydın, H. Yunus. “İzin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/510-512. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
12. Aybakan, Bilal. “Vekâlet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/1-6. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
13. Aydın, Mehmet Akif. “Çocuk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/361-363. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
14. Aydın, Mehmet Akif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta, 10. Basım, 2013.
15. Aydın, Mehmet Akif - Hamîdullah, Muhammed. “Köle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/237-246. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
16. Badshah, Syed Naeem - Zada, Najeeb. “Limited Liability in Islamic Jurisprudence: The Case of Authorized Slave”. Journal of Islamic Civilisation and Culture 1/2 (Aralık 2018), 1-8.
17. Bağdadi, Ebû Muhammed Gıyaseddin Ganim b. Muhammed Ganim. Mecmaü’d-damânât fi mezhebi’l-İmami’l-Azam Ebi Hanîfe en-Nu’man. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1999.
18. Bahtiyar, Mehmet. Ortaklıklar Hukuku. İstanbul: Beta, 19. Basım, 2022.
19. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmûsu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1970.
20. Bozkurt, Gülnihal. “Eski Hukuk Sistemlerinde Kölelik”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 38/1 (01 Mayıs 1981), 65-103. https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000000803
21. Bozkurt, Tamer. Şirketler Hukuku. Ankara: Yetkin Yayınları, 2021.
22. Brown, Jonathan A. C. Slavery and Islam. London: Oneworld Academic, 2019.
23. Buhârî, Ebû Abdillâh. Sahihu’l-Buhârî. thk. Ebû Süheyb el-Karmî. Riyad: Beytü’l-Efkârü’l-Düveliyye li’n-Neşr, 1998.
24. Buhûtî, Mansur b. Yunus b. Salahiddin. Keşşâfü’l-kınâ‘‎. Suudi Arabistan: Vizâratü’l-Adl, 2006.
25. Burhânü’ş-şerîa, Abdilazîz el-Buhârî. el-Muhîtü’l-Burhânî. thk. Naim Eşref. Pakistan: İdaratü’l-Kurân ve’l-Ulumu’l-İslâmîyye, 2004.
26. Ceylan, Metin. İslam Hukukunda Kölelik. Ankara: Adalet Yayınevi, 2018.
27. Çebi, Hakan. Şirketler Hukuku. Ankara: Seçkin, 2020.
28. Çeker, Orhan. İslam Hukukunda Çocuk. Konya: Tekin Kitabevi, 2016.
29. Çekin, Mesut Serdar. Yapay Zeka Teknolojilerinin Hukuki İşlem Teorisine Etkileri. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2021.
30. Çınar, Yusuf. İslam Hukukunda Mümeyyiz Kavramı ve Mümeyyizin Hukuki Tasarrufları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
31. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Temyiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/437-439. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
32. Dûri, Abdulmeziz. Tarihu’l-Irakı’l-iktisadî. Beyrut: Merkezu Dirâsâti’l-Vuhdeti’l-Arabiyye, 2001.
33. Durmuş vd., Tezcan. İnsan Hakları El Kitabı. Ankara: Seçkin, 9. Basım, 2021.
34. Ebû Talib, Tahâni Hâmid. “er-Robot min manzûri’l-kânunui’l-Mısrî eş-şahsiyye ve’l-mesuliyye”. Mecelletü’l-Buhûsi’l-Fıkhiyye ve’l-Kânuniyye 37 (2022), 143-197.
35. Erol (Vahapoğlu), Ayten. İslâm Hukukunda Geçerliliği İzne Bağlı Olan Tasarruflar. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1994.
36. Ersan, Songül. İslam Hukukunda Kişilik Bağlamında Yapay Zekâ Sorunu. Burdur: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
37. Etymoline. Erişim 26 Eylül 2025. https://www.etymonline.com/search?q=robot
38. Göger, Yunus Emre. Sermaye Şirketlerinde Sınırlı Sorumluluk İlkesi ve Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması. Ankara: Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
39. Hacak, Hasan. İslam Hukukunun Klasik Kaynaklarında Hak Kavramının Analizi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2000.
40. Hafeez, Malik M. “An Analysis of Corporate Entity and Limited Liability in Islamic and Western Perspectives of Corporate Governance”. International Journal of Business, Economics and Law 2/3 (2013), 104-107.
41. Hasanuzzaman, Mahmud. “Limited Liability of Shareholders: An Islamic Perspective”. Islamic Research Institute 28/4 (1989), 353-361.
42. Hatemi, Hüseyin. Kişiler Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2020.
43. İbn Âbidîn. Reddü’l-muhtâr. thk. Ahmed Abdülmevcud - Muhammed Muavvaz. Riyad: Dâru’l-Alemi’l-Kütüb, 2003.
44. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah et-Türkî. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 2003.
45. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn. el-Mugnî şerhu muhtasarı’l-Hırakî. thk. Abdullah et-Türki - Abdülfettah el-Hulv. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1997.
46. İbn Müflih, Ebû Abdillâh. Kitâbü’l-Fürû. thk. Abdullah et-Türkî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2003.
47. İbn Receb, Ebü’l-Ferec. el-Kavâdi’l-fıkhiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
48. İbnü’l-Hümâm, Kemâleddin. Şerhu Fethü’l-kadîr. 10 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1970.
49. İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed. Hilyetü’l-evliya. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
50. Karadeniz, Özcan. “Roma Hukuku’nda Peculium Müessesesi”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 25/3 (Eylül 1968), 179-194.
51. Karadeniz, Salih. Yapay Zekânın Sorumluluğu. “Yapay Zekânın Anonim Şirket Yönetim Kuruluna Üyeliği ve Üyelikten Doğan Sorumluluğun Değerlendirilmesi”. TAAD 14/54 (2023), 255-288.
52. Karâfî, Ebü’l-Abbas Şehabeddin. ez-Zahîre. thk. Muhammed Ebû Hubze. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1994.
53. Karaman, Hayreddin. Anahatlarıyla İslâm Hukuku Cilt 2 Hususi Hukuk. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2011.
54. Karî, Muhammed Ali. “eş-Şahsiyyetü’l-itibariyye zâtü’l-mesuliyyeti’l-mahdude”. Dirâsâtün İktisadiyyetün İslâmiyyetün 5/2 (1998), 9-60.
55. Karî, Muhammed Ali. “Eserü’l-ihtilâf beyne’ş-şahsiyeti’t-tebî‘iyye ve’l-itibâriyye fi’l-ahkâmi’l-fıkhiyye”. el-Mu’temeru’l-fıkhiyyi’l-hâmis li’l-müessesâti’l-mâliyyeti’l-İslâmiyye. 1-41. Kuveyt: y.y. 2013.
56. Kâsânî, Ebû Bekr Alaeddin. Bedâ’i‘u’s-sanâi’ fî tertibi’ş-şerâ‘i‘‎. Kahire: el-Mektebetü’l-Tevfikiyye, 2015.
57. Kayacan, Yuşa. Negotiatio Per Servos Communes Roma Hukukunda Kölenin Yönettiği Peculium Temelli İşletme. İstanbul: Filiz Yayınevi, 2023.
58. Kayıhan, Şaban. Şirketler Hukuku. Ankara: Seçkin, 2021.
59. Kervankıran, Emrullah. “Sermaye Ortaklıklarında Sınırlı Sorumluluk İlkesine Karşı Önemli Bir İstisna: Tüzel Kişilik Perdesi’nin Kaldırılması”. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11/3-4 (2007), 453-472.
60. Kocayusufpaşaoğlu vd., Necip. Borçlar Hukuku Genel Bölüm. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2017.
61. Komisyon. Açıklamalı Mecelle. nşr. Ali Himmet Berki. İstanbul: Hikmet Yayınları, 1990.
62. Komisyon. “Me’zûn”. el-Mevsuatü’l-fıkhiyye. 36/7-11. Kuveyt: Vizaretü’l-Evkaf, 1996.
63. Krämer, Ludwig. “Rights of Nature in Europe: The Spanish Lagoon Mar Menor Becomes a Legal Person”. Journal for European Environmental & Planning Law 20/1 (2023), 5-23.
64. Kuhistânî, Şemsüddîn Muhammed. Câmiü’r-rumuz fî şerhi’n-Nukaye. thk. Ahkar İbadussad - Kebirüddin Ahmed. Kaltüta: Matbaatü Mazhari’l-Acâib, 1858.
65. Mahmesânî, Subhi Receb. en-Nazariyyetü’l-âmme. Beyrut: Dâru’l-İlm, 1972.
66. Malay, Hasan. Çağlar Boyu Kölelik. İstanbul: Gündoğan Yayınları, 2010.
67. Mâverdî, Ebü’l-Hasan. el-Havi’l-kebir. thk. Muhammed Muavvaz- Ahmed Abdülmevcud. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
68. Merginânî, Ebü’l-Hasan Burhaneddin. el-Hidâye şerhu bidâyeti’l-mübtedi maa şerhi eş-Şeyh el-Allame Abdülhay el-Leknevi. thk. Naim Eşref. Karaçi: İdaretü’l-Kur’an ve’l-Ulumü’l-İslâmiyye, 1417.
69. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddin. el-İhtiyâr li-ta’lili’l-Muhtâr. thk. Adnan Derviş. Beyrut: Dâru’l-Erkâm, 1418.
70. Meydânî, Abdülganî b. Talib. el-Lübâb fî şerhi’l-kitâb. thk. Sâid Bekdâş. Beyrut: Dâru’l-Beşairi’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2014.
71. Mındız, Emine. “Peculium Kurumunun Yapay Zekaya Sahip Robotların Hukuki Statülerinin Tespitinde Model Olarak Kullanılması”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 71/3 (2022), 937-970.
72. Molla Hüsrev. Dürerü’l-hükkâm. Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
73. Müslim, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyri. Sahihi Müslim. Beyrut: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1955.
74. Nesefî, Ebü’l-Berekat. Kenzü’d-dekâik. thk. Said Bekdaş. Medine: Dâru’s-Sirâc, 2011.
75. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. el-Mecmu’. thk. Muhammed Necib. Cidde: Mektebetü’l-İrşad, ts.
76. Osmânî, Muhammed Tâkî. An Introduction to Islamic finance, ts. https://muftitaqiusmani.com/books/english/pdf/An_Introduction%20_to_Islamic_Finance.pdf
77. Özbay, Ümit Vefa. “Dijital Peculium Kavramı”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 70/3 (2021), 867-898.
78. Özdemir, Gökçe Türkoğlu. “Roma Hukukunda Actio de Peculio”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 7/2 (2005), 103-136.
79. Özdemir, Mehmet Nadir. Abbasilerin İlk Döneminde Kölelik. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
80. Özdemir, Mehmet Nadir. “Orta Çağ’da ‘Kölelik’ Üzerine Bir Değerlendirme”, Şarkiyat 12/2 (Nisan 2020), 209-223.
81. Özsunay, Ergun. Medenî Hukukumuzda Tüzel Kişiler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 5. Basım, 1982.
82. Öztan, Bilge. Tüzel Kişiler. Ankara: Turhan Kitabevi, 4. Basım, 2001.
83. Pagallo, Ugo. The Laws of Robots Cerimes, Contracts, and Torts. New York: Springer, 2013.
84. Poroy, Reha vd. Ortaklıklar ve Kooperatif Hukuku. İstanbul: Beta, 9. Basım, 2003.
85. Pulaşlı, Haşan. 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanununa Göre Şirketler Hukuku Şerhi I. Ankara: Adalet Yayınevi, 2011.
86. Râfiî, Ebü’l-Kasım. el-Aziz Şerhi’l-Veciz. thk. Ahmed Abdülmevcud- Muhammed Muavvaz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
87. Sadrüşşerîa, es-Sânî. Şerhu’l-vikâye. thk. Salâh Muhammed. Amman: Müessesetü’l-Varâk, 2006.
88. Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübra. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
89. Sayın, Yiğit. Roma’da Köle ve Hukuku. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2020.
90. Semerkandî, Ebû Bekr Alaeddin. Tuhfetü’l-fukaha. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
91. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme. el-Mebsût. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1989.
92. Serozan, Rona. Medeni Hukuk Genel Bölüm. İstanbul: Vedat Yayıncılık, 8. Basım, 2018.
93. Shuq, Hussein - Fayyad, Mahmoud. “Towards Granting of Legal Personality to Autonomous Robots in the UAE”. International Journal of Innovation, Creativity and Change 17/2 (2023), 248-272.
94. Sivrikaya, Erkut Ziya. “Sophia Kişi Midir?” Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 25/2 (2019), 1253-1263.
95. Solaiman, S. M. “Legal Personality of Robots, Corporations, İdols and Shimpanzees: A Quest for Legitimacy”. Artificial Intelligence and Law 25/2 (ts.), 155-179.
96. Söğütlü, Özlem. “Sözleşmesel Sorumluluk Bağlamında Kölenin Hukukî Statüsünden Yapay Zekânın Hukukî Statüsüne Bakış”. Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü 39/2 (2023), 277-314.
97. Şeybânî, Muhammed b. Hasen. el-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
98. Şeyhülislâm Çatalcalı Ali Efendi. Fetâvâ-yı Ali Efendi. nşr. Esra Kılavuz Eser. İstanbul: İSAR Yayınları, 2021.
99. Şîrâzî, Ebû İshak. et-Tenbîh fi fürû’i’l-fıkhi’ş-Şâfii. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1983.
100. Şirbînî, Şemseddin Hatib Muhammed. Mugni’l-muhtâc. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1997.
101. Tahâvî, Ebû Ca‘fer. Şerhu Müşkili’l-âsar. thk. Şuayb el-Arnaut. Müessesetü’r-Risâle, 1994.
102. Tahâvî, Ebû Ca‘fer. Şerhu Meânî’l-âsâr. Kahire: Alemü’l-kütüb, 1994.
103. Tahâvî, Ebû Ca‘fer. eş-Şurûtü’s-sagir. thk. Ruhi Özcan. Bağdat: Matbaatü’l-Ânî, 1974.
104. Taşdemir, Özgür vd. “Robotların Hukuki ve Cezai Sorumluluğu Üzerine Bir Deneme”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 69/2 (2020), 793-833.
105. Turî, Muhammed b. Hüseyin. Tekmiletü’l-Bahri’r-râik şerhi Kenzi’d-dekâik. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1997.
106. Ulema, Muhammed Abdürrahim. Ahkâmu izni’l-insan fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Suudi Arabistan: Camiatü Ümmü’l-Kura, Yüksek Lisans Tezi, 1991.
107. Umur, Ziya. Roma Hukuku Lügatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1983.
108. Uzunpostalcı, Mustafa. “İslâm Hukukunda Şahsiyet ve Hakiki Şahıs”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 7 (2006), 55-88.
109. Velvâlicî, Ebü’l-Feth Abdürreşîd. el-Fetâva’l-Velvâliciyye. thk. Makdâd Karuvî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
110. Yaka, Zeki. İslâmda Kölelik (Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995).
111. Yargı, Mehmet Ali. İslam Hukukunda Tüzel Kişilik Kavramı. Bursa: Bursa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
112. Yıldırım, Fethi. Hz. Peygamber Döneminin İktisadi Yapısı. Erzurum: Erzurum Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
113. Zerkeşî, Ebû Abdullah. el-Mensur fi’l-kavâ’id. thk. Ahmed Mahmûd. Kuveyt: Vizaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuuni’l-İslâmîyye, 1985.
114. Zeylaî, Fahreddin Osman. Tebyînü’l-hakâik. Bulak: el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emiriyye, 1315.
115. Kararât ve tavsiyât mecmai’l-fıkhi’l-İslâmî li’d-devrât 1-10. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 1998.