Türkiye’de ve Almanya’da Başörtüsü Meselesinin Tarihsel Gelişimi ve Yargı Kararları

Yıl 2024, Cilt: 7 Sayı: 13 , 117 - 143 , 27.03.2026

Şevval Uçar

https://doi.org/10.59162/tihek.1536348

https://izlik.org/JA37YG39MK

Öz

Başörtüsü meselesi, hem Türkiye'de hem de Avrupa'da sıkça tartışılmış ve mahkemelerde konu olmuştur. Zira bir taraf başörtüsünün devletin laiklik ilkesine zarar vereceğini düşünürken, bir taraf da başörtüsünün kişinin din hürriyeti kapsamında yer aldığını, bu yüzden herhangi bir kısıtlama getirilmemesi gerektiğini savunmaktadır. Beş milyonun üzerinde Müslümanın bulunduğu ve Avrupa’nın öne çıkan ülkelerinden biri olan Almanya’da, başörtüsü sorunu özellikle işçi göçlerinden sonra boy göstermiş ve mahkemelere yansımıştır. Avrupa ülkeleri arasında özellikle Almanya, daha yüksek Müslüman göçü aldığından, bu bağlamda öne çıkmıştır. Alman kamuoyunda; başörtüsünün misyonerlik amacı taşıyıp taşımadığı, mahkemelerde Müslüman kadın hukukçuların başörtüsü takmasının tarafsızlık ilkesine ne kadar uygun olabileceği, özellikle ilkokul ve ortaokullarda çalışan başörtülü öğretmenlerin öğrencilere olan etkisi sıkça tartışma konusu olmuştur. Bu makalede; Türkiye’deki ve Almanya’daki başörtüsü sorunu, tarihsel gelişimiyle beraber hem Türkiye Anayasa Mahkemesi, kararları, Danıştay kararları ve parlamento tartışmalarıyla hem de Federal Anayasa Mahkemesi kararları, Federal İdare Mahkemesi kararları ve “Bundesrat” ve “Bundestag”ın tartışmalarıyla birlikte din ve vicdan özgürlüğü kapsamında kronolojik olarak kaleme alınmış; başörtüsünden dolayı gerçekleşen insan hakları ihlallerine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Başörtüsü , Almanya , Türkiye , Federal Alman Anayasa Mahkemesi , Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi , Din ve Vicdan Özgürlüğü

Historical Development and Judicial Decisions on the Headscarf Issue in Turkiye and Germany

https://izlik.org/JA37YG39MK

Öz

The issue of headscarves has been frequently debated and taken to courts both in Turkiye and Europe, as one side believes that headscarves might undermine the state's secularism principle, while the other side—especially the conservative segment—argues that headscarves fall under the freedom of religion and should not be subject to any restrictions. In Germany, one of the leading countries in Europe with over five million Muslims, the headscarf issue has particularly emerged following labor migrations and has found its place in the courts. Because Germany has received a higher volume of Muslim migration compared to other European countries, making it more prominent in this context. There has been frequent discussion in the courts about whether headscarves serve missionary purposes, the suitability of headscarved Muslim female lawyers in terms of impartiality, and the impact of headscarved teachers on students, especially in primary and secondary schools. This article provides a chronological account of the headscarf issue in Turkiye and Germany, covering its historical development, including decisions by the Turkish Constitutional Court and Council of State, parliamentary debates, as well as discussions by the German Federal Constitutional Court, Federal Administrative Court, Bundesrat, and Bundestag. It also addresses human rights-particularly violations related to freedom of religion and conscience- violations related to headscarves.

Anahtar Kelimeler

Headscarf , Germany , Türkiye , The Federal Constitutional Court , The Constitutional Court of the Republic of Türkiye , Freedom of Religion and Belief

Kaynakça

• Akboğa, S. (2020). Türkiye Siyasî ve Toplumsal Hayatında Başörtüsünün Değişen Anlamları, Liberal Düşünce Dergisi, 98, 83-101.
• Aksoy, M. (2005). Başörtüsü-Türban: Batılılaşma-Modernleşme, Laiklik, Örtünme, İstanbul: Kitap Yayınevi. Atatürkçülük, (Birinci Kitap), (1988). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Basımevi.
• Başgil, A.F. (2007). Din ve Laiklik, İstanbul: Yağmur Yayınevi.
• Berkes, N. (1962). “İlk Türk Matbaası Kurucusunun Dini ve Fikri Kimliği.” Belleten, 26(104), 715-738.
• Cizre, Ü. (2009). “Egemen İdeoloji ve Türk Silahlı Kuvvetleri: Kavramsal ve İlişkisel Bir Analiz” Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Kemalizm, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Chevalier, J. (2000). Din Fenomeni, (Çev. M. Aydın), Konya: Din Bilimleri Yayınları.
• Çiçek M. & Türksever E. (2018). ‘’Farabi’nin Düşünce Dünyası İçerisinde Din ve Felsefe İlişkisi’’, Al-Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2) 22-28.
• Çiçekli, A. (2019). Türkiye ve Avrupa Ülkelerindeki Başörtüsü Sorunsalı, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 44, 273-292.
• Erdoğan, M. (1996). Anayasal Demokrasi, Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Göçgün M. ve Kaya S. M. (2023), “YÜKSEKÖĞRETİM KURUMLARINDA UYGULANAN BAŞÖRTÜSÜ YASAĞI: HUKUKİ SÜREÇ VE MEVCUT DURUM”, ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(1), 267-341.
• Gözler, K. (2017). Türk Anayasa Hukuku Ders Kitabı, Bursa: Ekin Yayınevi.
• Göztepe, E. (2004). “Başörtüsü Tartışmasında Yeni Bir Sahne: Federal Alman Anayasa Mahkemesi’nin Kamu Görevlilerinin Din Özgürlüğüne İlişkin Kararı: “Birinci Perde”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 51, 47-66.
• Gurbuz, M. (2009). “Over the Bodies of the T-Girls: The Headscarf Ban as a Secular Effort to Monopolize Islam in Turkey”, Middle East Critique, 18, 231-249.
• Özcan, N. (2018). Çalışan Kadının Din ve Vicdan Özgürlüğü (Yüksek Lisans Tezi). Bahçeşehir Üniversitesi.
• Özdemir, K. (2007). Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimi ve Tepkiler (Yüksek Lisans Tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kara, S., Kavuncu, S. & Sakin, E. (2008). Tanzimat’tan 2000’lere Başörtüsü Sorunun Tarihçesi, Boğaziçi Üniversitesi Kadın Araştırmaları Kulübü (BÜKAK) Bülteni, https://feminisite.net/index.php/2008/09/tanzimattan-2000lere-basortusu-sorununun-tarihcesi/.
• Karal E.Z. (1998). ‘’Atatürk’ten Düşünceler’’, ODTÜ Geliştirme Vakfı.
• Kartopu, A. (2009). DİNLER TARİHİNDE DİNİN TARİFİYLE İLGİLİ FARKLI GÖRÜŞ- LER (Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi.
• Kentel, F. (2008). Bir Direnişin Anatomisi: Teorinin Raconunu Bozan Başörtüsü, İstanbul: Akder Yayınları.
• Korteweg, A. & Yurdakul, G. (2016). Kopftuch-Debatten in Europa, Bielefeld: transcript Verlag.
• Lewis, B. (1993). Modern Türkiye’nin Doğuşu, (Çev. Metin Kıratlı), (5. Baskı), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Marangoz, A. Ö. & Uluç, N. (2021). Sekülerizm’in Kavramsal, Kuramsal ve Tarihsel Gelişimi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(2), 335-345.
• Marx, K. (2009). Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi (Çev. Kenan Somer). Ankara, Sol Yayınları.
• Platon (2012). Yasalar. (Çev: Candan Şentuna, Saffet Babür). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Rottmann, S. B. & Marx, F. M. (2008). Citizenship and Intersectionality: German Feminist Debates about headscarf and antidiscrimination laws, Social Politics, 15, 481-513.
• Rüthers & Bernd. (2011). Wozu auch noch Methodenlehre? - Die Grundlagenlücken im Jurastudium,JuS, 865-871.
• Sarısaman, S. (1998). Cumhuriyetin İlk Yıllarında Kadın Kıyafeti Meselesi, Atatürk Yolu Dergisi, 6, 98-104.
• Ulusoy, A. (2004). ‘’Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Üniversitelerde Türban Yasağına İlişkin Kararları Üzerine Notlar’’, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 53(4).
• Yeni Asır Gazetesi. (1934, 12 Aralık). Peçeler ve Çarşaflar.
• AVRUPA BİRLİĞİ ADALET DİVANI, ABAD, Asma Bougnaoui v. Micrapole SA Kararı, Başvuru No: C-188/15, (15.03.2017).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, B. No: 2014/256, (25.06.2014).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, B. No. 2013/7443, (20.05.2015).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, B. No: 2015/269, (22.11.2018).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, E.1989/1, K.1989/12, (07.03.1989).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, E.1990/36, K.1991/8, (31.07.1991).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, E. 1997/1, K. 1998/1, (16.01.1998).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, E. 2008/1, K. 2008/2, (30.07.2008).
• ANAYASA MAHKEMESİ, AYM, E.2012/65, K.2012/128, (20.09.2012).
• AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ, AİHM, Başvuru No: 16278/90, (03.05.1993).
• AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ, AİHM, Başvuru No: 18783/91, (03.05.1993).
• AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ, Kokkinakis/Yunanistan, B. No. 14307/88, (25.05.1993).
• AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ, AİHM, Başvuru No: 44774/98, (29.06.2004).
• AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ, AİHM, Başvuru No: 59405/00, (06.06.2006).
• AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ, AİHM, Başvuru No: 71907/01, (05.04.2007).
• FEDERAL ANAYASA MAHKEMESİ (BVerfG), 138, 296, (27.01.2015).
• FEDERAL ANAYASA MAHKEMESİ (BVerfG), 108, 282, (20.09.2015).
• FEDERAL ANAYASA MAHKEMESİ (BVerfG), 2 BvR, 1333/17, (14.01.2020).
• Haber Kaynakları
• Almanya’da öğretmenlere başörtü yasağına son. (13 Mart. 2015). BBC News Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/03/150313_almanya_basortusu
• Meclis’te tarihi gün! 4 kadın vekil Genel Kurul’a başörtüsüyle girecek. (31 Ekim. 2013). Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/politika/mecliste-tarihi-gun-4-kadin-vekil-genel- kurula-basortusuyle-girecek/207714
• Von “deutscher Leitkultur” zur “Leitkultur Deutschlands”. (6 Kasım. 2000). FAZ.
• https://www.faz.net/aktuell/politik/cdu-von-deutscher-leitkultur-zur-leitkultur-deutschlands-112742.html
• YÖK Başkanı Prof. Dr. Özcan, bundan sonra yapılacak sınavlara türban ile girilebileceğini bildirdi. (20 Ekim. 2010). Dünya. https://www.dunya.com/gundem/sinavlara-turbanla-girilebilecek- haberi-128787
• https://www.anayasa.gov.tr/tr/kararlar-bilgi-bankasi/
• https://www.bundesverfassungsgericht.de/DE/Homepage/homepage_node.html
• https://www.gruene-bundestag.de/parlament/bundestagsreden/kopftuch-bei-kindern
• https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?td=ALL&language=de&jur=C,T,F&num=c-188/15
• https://www.gesetze-im-internet.de/gg/BJNR000010949.html
• https://karararama.danistay.gov.tr
• https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2709&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• www.resmigazete.gov.tr
• https://www.rv.hessenrecht.hessen.de/bshe/document/jlr-BGHE2013pP45
• https://www.senate.be/deutsch/const_de.html
• www.tbmm.gov.tr