Akarsu Çökellerinde Gelişen Peribacalarının Jeomorfoturizm Açısından Değerlendirilmesi: Uşak-Eşme Örneği / Evaluation of Fairy Chimneys Developed in Fluvial Deposits in Terms of Geomorphotourism: The Uşak–Eşme Case

Öz

Bu çalışma, Uşak ili Eşme ilçesi sınırları içerisinde yer alan ve akarsu kaynaklı sedimenter birikintiler üzerinde gelişmiş peribacalarının oluşum mekanizmalarını jeolojik ve jeomorfolojik açıdan çok katmanlı bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma alanındaki peribacaları, tüflerde gelişen klasik örneklerin aksine, alüvyon ve kolüvyon kökenli, zayıf tutturulmuş çökellerdeki litolojik heterojenlik, farklı ayrışma ve yüzeysel akış erozyonu süreçlerinin etkileşimiyle meydana gelmiştir. Bölgedeki kayaçlar, çakıltaşı, kumtaşı, silttaşı ve kısmen kiltaşı ardalanmasıyla karakterize edilir. Bu kayaçlar içerisinde nispeten dirençli zonların varlığı, peribacası oluşumunu kontrol eden temel litolojik faktörlerden biridir. Akarsu ağının dik yamaçlarda oluşturduğu lineer erozyon, aşınıma direnci düşük kayaçlar üzerinde selektif aşındırmayı hızlandırmakta; üstteki koruyucu tabaka altında farklı aşınım hızları nedeniyle sütun yapılar gelişmektedir. Çalışmada, arazi morfolojik gözlemleri, sedimentolojik özellikler, eğim ve profil ölçümleri ile dijital arazi modeli (DEM) destekli morfometrik değerlendirmeler kullanılarak oluşum süreci çok yönlü olarak ortaya konulmuştur. Bulgular, peribacalarının hem morfojenetik olarak özgün hem de litoloji ile doğrudan ilişkili jeolojik miras ögeleri olduğunu göstermektedir. Bu doğal şekillerin barındırdığı bilimsel açıklanabilirlik, eğitim potansiyeli, estetik değer ve peyzaj bütünlüğü, onları sadece jeomorfolojik değil aynı zamanda jeoturizm kapsamında korunması ve tanıtılması gereken jeolojik miras unsurları haline getirmektedir. Uşak-Eşme yöresinde tespit edilen bu peribacası oluşumları, Türkiye'deki peribacası envanteri açısından da literatüre katkı sunmaktadır. Çalışma, bu tür oluşumların sürdürülebilir jeoturizm politikaları kapsamında değerlendirilmesini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Peribacası
• jeolojik miras
• jeomorfoturizm
• Uşak
• Jeoturizm

Evaluation of Fairy Chimneys Developed in Fluvial Deposits in Terms of Geomorphotourism: The Uşak–Eşme Case

Öz

This study aims to examine the formation mechanisms of fairy chimneys located within the boundaries of Eşme district (Uşak province) through a multilayered geological and geomorphological approach. Unlike classical examples that typically develop in volcanic tuffs, the fairy chimneys in the study area formed through the interaction of lithological heterogeneity, differential weathering, and surface runoff erosion processes acting on weakly consolidated alluvial and colluvial deposits derived from fluvial sedimentation. The local deposits are characterised by alternating layers of conglomerate, sandstone, siltstone, and partially claystone. The presence of relatively resistant zones within these sedimentary rocks constitutes one of the primary lithological controls on fairy-chimney development. Linear erosion along steep slopes, generated by the drainage network, accelerates selective erosion of the less resistant rocks; consequently, columnar structures develop beneath a protective cap layer due to contrasting erosion rates. In this study, field-based morphological observations, sedimentological features, slope and profile measurements, and DEM-supported morphometric analyses were integrated to reveal the formation processes from multiple perspectives. The findings indicate that these fairy chimneys represent geodiversity elements that are morphogenetically unique and directly governed by local lithology. The scientific interpretability, educational potential, aesthetic quality, and landscape integrity of these landforms render them not only geomorphological features but also geological heritage elements that merit protection and promotion within the framework of geotourism. The fairy-chimney formations identified in the Uşak–Eşme region are a valuable contribution to the inventory of such landforms in Türkiye. The study also recommends the evaluation of these features within sustainable geotourism policies.

Anahtar Kelimeler

• Fairy chimneys
• gelogical heritage
• geomorphotourism
• Uşak
• Geotourism

Kaynakça

1. Atalay, İ. (2006). Genel Fiziki Coğrafya. İzmir, Meta Basım.
2. Atalay, İ. ve Mortan, K. (2017). Bölgesel Coğrafya. İnkılap Kitabevi.
3. Atasoy, A. (2018). Ulucak (Uşak) peribacalarının doğal ortam özellikleri [Sözlü bildiri] TÜCAUM 30. Yıl Uluslararası Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 22–34.
4. Bozkurt, E. & Park, R. G. (1994). Southern Menderes Massif: An incipient metamorphic core complex in western Anatolia, Turkey. Journal of the Geological Society, London, 151(2), 213–216. https://doi.org/10.1144/gsjgs.151.2.0213
5. Coratza, P. & Giusti, C. (2005). Methodological proposal for the assessment of the scientific quality of geomorphosites. Il Quaternario, 18(1), 307–313. https://amq.aiqua.it/index.php/amq/article/view/500
6. Ekinci, D. ve Doğaner, S. (2012). Jeomorfoturizm açısından Simav (Yeniköy) peribacaları. III. Ulusal Jeomorfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 395–407). Hatay, Türkiye.
7. Ercan, T., Dinçel, A., Metin, S., Türkecan, A., & Günay, E. (1978). Uşak yöresindeki Neojen havzalarının jeolojisi. Türkiye Jeoloji Bülteni, 21(2), 97–106.
8. Gessner, K., Ring, U., Passchier, C. W. & Güngör, T. (2001). How to resist subduction: Evidence for large-scale out-of-sequence thrusting during Eocene collision in western Turkey. Journal of the Geological Society, 158, 769–784. https://doi.org/10.1144/jgs.158.5.769

9. Goudie, A. S. (Ed.). (2004). Encyclopedia of Geomorphology (Vol. 1, pp. 678–681). Routledge.
10. Göktaş, F., Mayda, S. & Alçiçek, M. C., (2025). Stratigraphic Revision of the Selendi, Güre, and Uşak Neogene Basins, Western Anatolia. Acta Geologica Sinica (English Edition), 99(2), 332–351. https://doi.org/10.1111/1755-6724.15279
11. Hetzel, R., Passchier, C. W., Ring, U. & Dora, O. Ö. (1995). Bivergent extension in orogenic belts: The Menderes Massif (southwestern Turkey). Geology, 23(5), 455–458. https://doi.org/10.1130/0091-7613(1995)023%3C0455:BEIOBT%3E2.3.CO;2
12. Kubalíková, L. (2013). Geomorphosite assessment for geotourism purposes. Czech Journal of Tourism, 2(2), 80–104. https://doi.org/10.2478/cjot-2013-0005
13. Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM). (2022). İklim verileri. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü. https://www.mgm.gov.tr
14. Özdemir, M. A. & Kaymak, H. (2025). Inventory and assessment of geomorphosites of Mountainous Phrygia (Eskişehir/Türkiye). Journal of Mountain Science, 22, 2313–2331. https://doi.org/10.1007/s11629-025-9694-0
15. Öztürk, M. Z. (2026). Distribution and main characteristics of fairy chimneys in Türkiye. Geoheritage, 18, Article 7. https://doi.org/10.1007/s12371-025-01256-5
16. Panizza, M. (2001). Geomorphosites: Concepts, methods and examples of geomorphological survey. Chinese Science Bulletin, 46(Suppl. 1), 4–5. https://doi.org/10.1007/BF03187227
17. Panizza, M. & Piacente, S. (2008). Geomorphosites and geotourism. Revista Geográfica Acadêmica, 2(1), 5–9.
18. Reynard, E. (2005). Géomorphosites et paysages. Géomorphologie: Relief, Processus, Environnement, 11(3), 181–188. https://doi.org/10.4000/geomorphologie.338
19. Reynard, E., Fontana, G., Kozlik, L. & Scapozza, C. (2007). A method for assessing the scientific and additional values of geomorphosites. Geographica Helvetica, 62(3), 148-158. https://doi.org/10.5194/gh-62-148-2007
20. Seyitoğlu, G., Alçiçek, M. C, Işık, V., Alçiçek, H., Mayda, S.,Varol, B., Yılmaz, I. & Esat, K., (2009). The stratigraphical position of Kemiklitepe fossil locality (Eşme, Uşak) revised: Implications for the Late Cenozoic sedimentary basin development and extensional tectonics in western Turkey. Neues Jahrbuch Für Geologie und Paläontologie, 251(1),1–15. https://doi.org/10.1127/0077-7749/2009/0251-0001
21. Summerfield, M. A. (2014). Global Geomorphology. Routledge. pp. 65-90, 165-190.
22. Twidale, C. R. (1982). Granite Landforms. Amsterdam: Elsevier, pp.55-60.
23. Twidale, C. R. (2004). River patterns and their meaning. Earth-Science Reviews, 67(3–4), 159–218. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2004.03.001
24. Trudgill, S. T. (1983). Weathering and Erosion. London, Butterworths.
25. Wimbledon, W. A. P., & Smith-Meyer, S. (Eds.). (2012). Geoheritage in Europe and its Conservation. ProGEO.
26. Yılmaz, Y. (1997). Geology of Western Anatolia. In A. G. Robinson (Ed.), Regional and petroleum geology of the Black Sea and surrounding region (AAPG Memoir 68, pp. 31–53). American Association of Petroleum Geologists.